Những điều kiêng kỵ ngày Tết: Hiểu đúng để gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống

Trước hết là những kiêng kỵ gắn với không gian sinh hoạt. Quan niệm không quét nhà, đổ rác ngày mùng 1 xuất phát từ niềm tin rằng quét rác đồng nghĩa với quét đi tài lộc. Ở tầng sâu hơn, phong tục này phản ánh tâm lý coi trọng sự khởi đầu trọn vẹn: nhà cửa phải sạch sẽ từ trước giao thừa để bước sang năm mới trong trạng thái tươm tất, đủ đầy. Việc kiêng cho lửa, cho nước đầu năm cũng cần được hiểu trong hệ biểu tượng truyền thống. Lửa tượng trưng cho hơi ấm, sự hưng thịnh và may mắn; nước gắn với quan niệm “tiền vào như nước”, biểu đạt ước vọng sung túc. Vì vậy, đầu năm người ta e ngại việc “cho đi” lửa và nước như một cách tự nhắc mình giữ gìn vận may. Tuy nhiên, tinh thần cốt lõi của văn hóa Tết vẫn là sự sẻ chia và hài hòa. Khi được đặt trong bối cảnh hiện đại, những kiêng kỵ này nên được hiểu như biểu tượng tâm lý hơn là ranh giới cứng nhắc trong ứng xử.

Một số tập tục như kiêng giặt giũ, hạn chế dùng dao kéo, tránh làm vỡ bát đĩa… phản ánh quan niệm coi trọng sự nguyên vẹn trong những ngày đầu năm. Trong tâm thức dân gian, hành động cắt xén, rạn nứt, đổ vỡ thường được liên tưởng đến chia lìa, hao hụt. Việc gìn giữ sự toàn vẹn của đồ vật vì thế mang ý nghĩa biểu trưng cho sự đủ đầy, êm ấm. Nếu chẳng may xảy ra sơ suất, điều đáng lưu tâm không phải là “điềm báo” mà là cách con người giữ bình tĩnh, bao dung và hòa khí trong gia đình.

Những kiêng kỵ liên quan đến lời nói, ứng xử cũng thể hiện rõ triết lý sống của cộng đồng. Dân gian nhắc tránh cãi vã, khóc lóc, nói lời tiêu cực trong ngày đầu năm, bởi người xưa tin rằng lời nói đầu xuân có sức nặng định hướng cho cả năm. Quan niệm “đầu xuôi đuôi lọt” hình thành từ đời sống cư dân nông nghiệp, nơi mỗi chu kỳ canh tác đều bắt đầu bằng sự chuẩn bị kỹ lưỡng và niềm tin vào khởi đầu thuận lợi. Trong xã hội làng xã gắn bó chặt chẽ, không khí chung của cộng đồng được coi trọng; vì vậy, giữ hòa khí ngày đầu năm cũng là cách bảo toàn sự gắn kết tập thể.

Việc kiêng vay mượn, đòi nợ đầu năm cũng mang ý nghĩa tương tự. Không chỉ là nỗi lo “hao tài”, đó còn là mong muốn khép lại năm cũ gọn gàng, tránh để những ràng buộc tài chính phủ bóng lên khởi đầu mới. Tinh thần của phong tục này hướng đến sự chủ động, tự chủ và tâm thế nhẹ nhõm khi bước sang năm mới.

Trong lĩnh vực trang phục và ẩm thực, các kiêng kỵ chủ yếu xuất phát từ lối liên tưởng biểu tượng. Màu đen và trắng từng gắn với tang lễ nên thường được hạn chế trong dịp xuân, khi sắc đỏ và vàng được ưa chuộng vì tượng trưng cho phúc lộc và may mắn. Với ẩm thực, việc tránh một số món ăn không dựa trên giá trị dinh dưỡng mà dựa vào ngôn ngữ và hình ảnh dân gian. Thịt vịt đôi khi bị liên tưởng đến sự “tan đàn”, mực gợi hình ảnh “đen như mực”, tôm mang dáng đi giật lùi, còn thịt chó vốn được xem là món “giải đen” cuối tháng nên không phù hợp với tâm thế khởi đầu năm mới. Một số nơi kiêng trứng vịt lộn vì chữ “lộn” gợi sự đảo lộn, trái ý. Tuy vậy, những liên tưởng này mang tính biểu trưng nhiều hơn là quy luật bắt buộc. Giá trị cốt lõi của bữa cơm Tết vẫn nằm ở sự sum họp, sẻ chia và niềm vui đoàn viên.

Tục xông đất và quan niệm người có tang hạn chế đi chúc Tết sớm cũng cho thấy tính cộng đồng sâu sắc trong văn hóa Việt. Người được chọn mở hàng đầu năm không chỉ mang ý nghĩa may mắn cá nhân mà còn đại diện cho khởi đầu thuận lợi của cả gia đình. Đồng thời, việc người đang có tang tránh thăm viếng đầu xuân thể hiện sự tế nhị, tôn trọng cảm xúc và không khí chung.

Nhìn tổng thể, các kiêng kỵ đầu năm không đơn thuần là yếu tố tâm linh. Chúng phản ánh tâm lý coi trọng khởi đầu, niềm tin vào sự thuận khởi của chu kỳ thời gian và ý thức gìn giữ hòa khí trong cộng đồng. Trong bối cảnh hiện đại, điều cần thiết không phải là tuân thủ máy móc hay loại bỏ hoàn toàn, mà là hiểu đúng để ứng xử linh hoạt. Khi được tiếp cận bằng sự tỉnh táo và nhân văn, những tập tục ấy vẫn có thể tiếp tục sống trong đời sống hôm nay như một phần của bản sắc văn hóa, thay vì trở thành áp lực vô hình trong những ngày đầu xuân.

HOÀNG HIỆP

Nguồn ảnh: Internet.