Bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng trong CPTPP và EVFTA và tham chiếu với thực trạng pháp luật Việt Nam

Đối với Việt Nam, việc gia nhập các hiệp định này đòi hỏi một sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy lập pháp: từ việc áp đặt các điều kiện thủ tục cứng nhắc sang việc công nhận quyền dựa trên thực tế sử dụng và danh tiếng rộng rãi. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022 đã ghi nhận những thay đổi mang tính đột phá nhằm tương thích với các cam kết quốc tế này. Bài viết dưới đây sẽ phân tích các chuẩn mực bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng trong CPTPP, EVFTA và đánh giá thực trạng nội luật hóa tại Việt Nam, qua đó đề xuất các hướng hoàn thiện để bảo vệ quyền lợi chính đáng của chủ sở hữu nhãn hiệu.

1. Chuẩn mực bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng trong các CPTPP và EVFTA

CPTPP và EVFTA đều đề cập bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng với những tham chiếu đến những quy định tại Điều 6bis Công ước Paris, Điều 16.2 và Điều 16.3 TRIPS và Khuyến nghị chung liên quan đến các quy định về bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng như đã phân tích ở trên. Ngoài ra, trong khi EVFTA chỉ đề cập nhãn hiệu nổi tiếng với những tham chiếu tới Công ước Paris, TRIPS và Khuyến nghị chung liên quan đến các quy định về bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng tại Điều 12.20 thì CPTPP đề cập bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng tại Điều 18.22 với những nội dung cụ thể như sau:

Thứ nhất, giới hạn thẩm quyền của các quốc gia thành viên trong việc đưa ra những điều kiện mang tính chất áp đặt đối với điều kiện bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng: Không bên nào được áp đặt điều kiện để một nhãn hiệu được xác định là nổi tiếng là nó phải được đăng ký trong nước đó hay trong một nước nào khác, phải có trong một danh sách các nhãn hiệu nổi tiếng, hoặc được công nhận trước là một nhãn hiệu nổi tiếng (khoản 1 Điều 18.22 CPTPP).

Thứ hai, xác định phạm vi bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng trên cơ sở tham chiếu tới Điều 6bis Công ước Paris: Điều 6bis Công ước Paris và những văn bản sửa đổi được áp dụng đối với hàng hóa hoặc dịch vụ không giống hệt hoặc tương tự với những hàng hóa dịch vụ được nhận diện bởi một nhãn hiệu nổi tiếng, dù đã đăng ký hay chưa, miễn là việc sử dụng nhãn hiệu đó trong mối liên hệ với những hàng hóa hoặc dịch vụ sẽ chỉ ra sự kết nối giữa những hàng hóa, dịch vụ này và chủ sở hữu của nhãn hiệu, và với điều kiện là quyền lợi của chủ sở hữu nhãn hiệu có khả năng bị ảnh hưởng bởi việc sử dụng đó (khoản 2 Điều 18.22 CPTPP).

Thứ ba, thiết lập nghĩa vụ của các bên trong việc “ban hành quy định về các biện pháp thích hợp để từ chối hoặc hủy bỏ đăng ký và cấm việc sử dụng nhãn hiệu giống hệt hoặc tương tự với nhãn hiệu nổi tiếng cho hàng hóa hoặc dịch vụ giống hệt hoặc tương tự nếu việc sử dụng nhãn hiệu đó có khả năng gây nhầm lẫn với một nhãn hiệu đã nổi tiếng từ trước. Một bên cũng có thể quy định các biện pháp đó cùng với các biện pháp khác trong các trường hợp nhãn hiệu tiếp theo dễ bị gian lận” (khoản 4 Điều 18.22 CPTPP).

2. Thực trạng nội luật hóa và sự tương thích của pháp luật Việt Nam

Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành trong lần sửa đổi năm 2022 đã sửa đổi, bổ sung khoản 20 Điều 6 theo hướng xác định rõ hơn phạm vi các dấu hiệu có thể được bảo hộ với tính chất là nhãn hiệu nổi tiếng. Theo đó, nhãn hiệu nổi tiếng là nhãn hiệu “được bộ phận công chúng có liên quan biết đến rộng rãi trên lãnh thổ Việt Nam” (thay vì “được người tiêu dùng biết đến rộng rãi trên toàn lãnh thổ Việt Nam” như trước đây). Sửa đổi này hoàn toàn phù hợp với các yêu cầu của TRIPS và Khuyến nghị chung của WIPO về nhãn hiệu nổi tiếng mà CPTPP và EVFTA đã dẫn chiếu.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 cũng đã bổ sung quy định về thời điểm nhãn hiệu được coi là nổi tiếng khi xem xét làm nhãn hiệu đối chứng trong đăng ký nhãn hiệu. Theo đó, dấu hiệu bị coi là không có khả năng phân biệt nếu “trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu được coi là nhãn hiệu nổi tiếng của người khác trước ngày nộp đơn đăng ký cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự với hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu nổi tiếng hoặc đăng ký cho hàng hóa, dịch vụ không tương tự, nếu việc sử dụng dấu hiệu đó có thể làm ảnh hưởng đến khả năng phân biệt của nhãn hiệu nổi tiếng hoặc việc đăng ký nhãn hiệu nhằm lợi dụng uy tín của nhãn hiệu nổi tiếng” (điểm i khoản 2 Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ). Như vậy, việc phản đối đăng ký hoặc hủy bỏ nhãn hiệu dựa trên quyền đối với nhãn hiệu nổi tiếng sẽ cần dựa trên các minh chứng về việc quyền đối với nhãn hiệu nổi tiếng đó đã được xác lập trước ngày nộp đơn đăng ký nhãn hiệu bị phản đối đăng ký hoặc bị đề nghị hủy bỏ. Điều đó đồng nghĩa với việc các tài liệu minh chứng cho nhãn hiệu nổi tiếng có sau ngày nộp đơn đăng ký nhãn hiệu bị phản đối đăng ký hoặc bị đề nghị hủy bỏ sẽ không được chấp nhận và không có giá trị chứng minh.

Ngoài ra, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 cũng đã sửa đổi, bổ sung Điều 75 về tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng theo hướng giới hạn lại phạm vi sử dụng các tiêu chí để công nhận nhãn hiệu nổi tiếng. Trước khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 có hiệu lực, để chứng minh một nhãn hiệu là nổi tiếng, phần mở đầu của Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 dẫn đến cách hiểu là: chủ sở hữu nhãn hiệu phải cung cấp tài liệu minh chứng cho việc nhãn hiệu của mình đáp ứng các yêu cầu theo tất cả các tiêu chí được quy định tại Điều 75. Các yêu cầu này cũng được cho là quá cao so với chuẩn mực được đưa ra tại TRIPS (như đã đề cập ở trên) và do vậy đã dẫn đến nhiều khó khăn, cản trở trong việc xác định nhãn hiệu nổi tiếng và ảnh hưởng trực tiếp đến các quyền lợi của chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 đã có những chỉnh sửa phù hợp. Theo đó, đoạn mở đầu của Điều 75 được sửa đổi, bổ sung theo hướng: việc xem xét, đánh giá một nhãn hiệu là nổi tiếng được lựa chọn từ một số hoặc tất cả các tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng được quy định tại Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ (thay vì việc phải xem xét tất cả các tiêu chí được quy định tại Điều 75 như trước đây).    

Tuy nhiên, khi xem xét và đối sánh các tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng được quy định tại Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành với các quy định của CPTPP và EVFTA (trong đó có các quy định dẫn chiếu tới Khuyến nghị chung của WIPO về nhãn hiệu nổi tiếng) thì có thể thấy rằng các tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng tại Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành vẫn tiếp tục cần xem xét để hoàn thiện theo những khuyến cáo được đề cập tại Điều 2.1b Khuyến nghị chung, cụ thể như sau:

 Thứ nhất, cần bổ sung tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng trên cơ sở các hoạt động xúc tiến thương mại liên quan đến nhãn hiệu, bao gồm các hoạt động quảng cáo, tuyên truyền, giới thiệu tại hội chợ, triển lãm đối với hàng hóa, dịch vụ gắn nhãn hiệu.

Thứ hai, cần có văn bản hướng dẫn thi hành đối với việc áp dụng các tiêu chí được quy định tại Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành trong đánh giá và công nhận nhãn hiệu nổi tiếng. Trong đó có việc hướng dẫn áp dụng các quy định về xác định “bộ phận công chúng có liên quan” cũng như các dạng tài liệu, hồ sơ minh chứng có thể được sử dụng trong đánh giá và công nhận nhãn hiệu nổi tiếng. Các quy định về bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng tại khoản 2 và khoản 3 Điều 16 TRIPS đã thiết lập cơ chế bảo hộ bổ sung cho nhãn hiệu nổi tiếng được quy định tại Điều 6bis Công ước Paris. TRIPS khẳng định rằng, Điều 6bis Công ước Paris phải được áp dụng với những sửa đổi thích hợp đối với các dịch vụ. Để xác định nhãn hiệu có nổi tiếng hay không, không chỉ phải xem xét danh tiếng của nhãn hiệu đó trong bộ phận công chúng có liên quan thông qua sử dụng nhãn hiệu mà còn phải thông qua hoạt động quảng cáo nhãn hiệu.

Kết luận

Việc bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng theo tiêu chuẩn CPTPP và EVFTA đã tạo ra một “hàng rào pháp lý” vững chắc hơn cho các thương hiệu có uy tín lớn tại thị trường Việt Nam. Kế thừa những cải cách đột phá từ năm 2022, Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành (với những cập nhật mới nhất năm 2025) đã xác lập một hành lang pháp lý minh bạch cho việc công nhận nhãn hiệu nổi tiếng tại Việt Nam. Những sửa đổi trong Luật Sở hữu trí tuệ trong lần sửa đổi năm 2022 đã chứng minh sự cầu thị và nỗ lực của Việt Nam trong việc hài hòa hóa luật nội địa với các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là việc chuyển đổi sang khái niệm “bộ phận công chúng có liên quan” và tinh giản các tiêu chí đánh giá tại Điều 75.

Tuy nhiên, bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng là một quá trình thực thi phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp giữa các quy định luật định và hướng dẫn thực hành cụ thể. Để thực sự tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ chủ sở hữu quyền một cách hữu hiệu, Việt Nam cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về loại hình tài liệu chứng minh và cách thức áp dụng các tiêu chí xúc tiến thương mại. Một hệ thống bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng linh hoạt, hiện đại không chỉ giúp Việt Nam thực thi nghiêm túc các cam kết FTA mà còn là động lực quan trọng để các doanh nghiệp nội địa xây dựng và bảo vệ những giá trị thương hiệu mang tầm vóc quốc tế.

NGUYỄN ANH ĐỨC

Bản tin thuộc Chuyên mục Các cam kết về sở hữu trí tuệ trong các FTA thế hệ mới, trong khuôn khổ Nhiệm vụ SHTT.TW.28-2022.

Ảnh minh họa: Khải Hoàn/TCTA.