Đánh giá việc điều chỉnh nâng ngưỡng định lượng định tội và tăng mức phạt tiền đối với các tội xâm phạm sở hữu và trật tự quản lý kinh tế trong dự thảo Bộ luật Hình sự

Đặt vấn đề

Trong bối cảnh nền kinh tế của Việt Nam phát triển nhanh chóng, quy mô tổng sản phẩm trong nước (GDP) không ngừng tăng trưởng và chỉ số giá tiêu dùng (CPI) có những biến động đáng kể qua các thời kỳ, việc rà soát, sửa đổi Bộ luật Hình sự (BLHS) là một đòi hỏi khách quan và cấp thiết. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 đã thể hiện tư duy đổi mới quan trọng khi tiến hành điều chỉnh nâng ngưỡng định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt hoặc bị thiệt hại và tăng mức phạt tiền đối với nhóm các tội xâm phạm sở hữu (Chương XVI) và các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Chương XVIII).

1. Sự cần thiết của việc điều chỉnh nâng ngưỡng định lượng định tội và tăng mức phạt tiền đối với các tội xâm phạm sở hữu và trật tự quản lý kinh tế trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026

1.1. Sự cần thiết của việc điều chỉnh nâng ngưỡng định lượng định tội đối với các tội xâm phạm sở hữu và trật tự quản lý kinh tế trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026

Sau nhiều năm áp dụng BLHS hiện hành, nhiều quy định định lượng bằng tiền đã trở nên lạc hậu, không còn phản ánh đúng tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, gây ra những bất cập lớn trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

1.1.1. Sự thay đổi về giá trị đồng tiền và quy mô kinh tế

Việc lượng hóa giá trị tài sản là kỹ thuật lập pháp hợp lý, được sử dụng xuyên suốt trong BLHS, như tại các điều 172, 173, 174, 175... Đây là cơ sở để phân hóa trách nhiệm hình sự (TNHS), bảo đảm nguyên tắc công bằng.

Tuy nhiên, các ngưỡng định lượng làm cơ sở để truy cứu TNHS đang “đứng yên”, trong khi đời sống kinh tế đã thay đổi nhanh chóng. Khi mức lương cơ sở đã tăng hơn 200%, giá bất động sản tăng 3-4 lần so với thời điểm năm 2015, thì việc giữ nguyên các ngưỡng định lượng này không còn phù hợp.

Thu nhập bình quân đầu người và giá cả hàng hóa dịch vụ đã tăng đáng kể. Mức giá tiêu dùng giai đoạn 2015-2026 đã tăng tổng cộng hơn 35-40%. Một tài sản trị giá 2.000.000 đồng ở thời điểm năm 2015 có giá trị thực tế tương đương khoảng 4.500.000 đồng đến 5.000.000 đồng ở thời điểm năm 2026. Mức định lượng tối thiểu 2.000.000 đồng để cấu thành tội phạm đối với các hành vi như: công nhiên chiếm đoạt tài sản (Điều 172), trộm cắp tài sản (Điều 173), lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) hay 4.000.000 đồng đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175)… hiện nay đã trở nên lạc hậu. Điều này dẫn đến tình trạng “hình sự hóa” tràn lan các vi phạm nhỏ nhặt, gây áp lực lên hệ thống tư pháp hình sự.

1.1.2. Yêu cầu phi hình sự hóa và giảm tải cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng

Khoản 2 Điều 8 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025) quy định rõ: “Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác”. Việc giữ ngưỡng định tội quá thấp khiến các vi phạm hành chính mang tính nhỏ lẻ bị đẩy sang xử lý hình sự, không tối ưu hóa được nguồn lực điều tra, truy tố, xét xử.

Việc điều chỉnh mức giá trị tài sản bị chiếm đoạt hoặc bị thiệt hại làm căn cứ truy cứu TNHS cần được nhìn nhận là thu hẹp hợp lý phạm vi xử lý hình sự, không chỉ là thay đổi một con số. Pháp luật hình sự phải bảo vệ quyền sở hữu và trật tự xã hội, nhưng chỉ nên áp dụng với hành vi có tính nguy hiểm đáng kể. Với các hành vi giá trị nhỏ, chưa gây hậu quả nghiêm trọng, không có yếu tố tái phạm, chuyên nghiệp hoặc thủ đoạn nguy hiểm, cần ưu tiên xử lý bằng chế tài hành chính, dân sự hoặc buộc bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, việc điều chỉnh này không làm giảm hiệu quả phòng, chống tội phạm. Tính răn đe không chỉ phụ thuộc vào ngưỡng giá trị tài sản, mà còn ở khả năng phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh và thống nhất. Nếu không củng cố cơ chế xử lý hành chính, bảo đảm quyền bồi thường của bị hại và xử lý nghiêm các trường hợp tái phạm, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, sẽ phát sinh khoảng trống trong áp dụng pháp luật.

Để bảo đảm đồng bộ, việc sửa đổi cần đặt trong tổng thể nhóm tội xâm phạm sở hữu, như trộm cắp tài sản, công nhiên chiếm đoạt tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Không nên điều chỉnh riêng lẻ từng tội danh (vì dễ làm mất tương quan giữa cấu thành tội phạm và khung hình phạt). Đồng thời, cần rà soát các tình tiết định tội ngoài yếu tố giá trị, như đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm, đã bị kết án mà chưa được xóa án tích, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, tài sản là phương tiện kiếm sống chính hoặc là di vật, cổ vật.

1.2. Sự cần thiết của việc điều chỉnh tăng mức phạt tiền đối với các tội xâm phạm sở hữu và trật tự quản lý kinh tế trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

1.2.1. Tình hình kinh tế, xã hội thay đổi

Theo quy định của BLHS hiện hành, phạm vi các tội danh áp dụng hình phạt tiền còn tương đối hẹp, chưa bao quát hết các trường hợp. Mức phạt tiền là tương đối thấp, chưa phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội, chưa tính đến sự thay đổi của mức lương cơ sở và thu nhập bình quân đầu người của người dân ở thời điểm hiện tại.

Mặt khác, mức phạt tiền của một số tội danh chưa thực sự phù hợp. Cụ thể, mức phạt tiền đối với các tội xâm phạm sở hữu và trật tự quản lý kinh tế còn thấp, chưa phù hợp với tình hình kinh tế, xã hội của đất nước.

Thực tiễn cho thấy, các đối tượng phạm tội nêu trên đều thu lợi bất chính rất lớn, có những vụ án lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Do đó, cần thiết phải nâng mức phạt tiền, để bảo đảm tính răn đe và nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản bị tội phạm xâm hại.

1.2.2. Tăng tính răn đe tài chính đối với tội phạm kinh tế

Mức phạt tiền theo BLHS hiện hành không còn đủ sức răn đe so với quy mô lợi nhuận bất chính thu được từ các tội phạm về thuế, buôn lậu, hàng giả, gian lận thương mại hay chứng khoán. Việc điều chỉnh nâng mức phạt tiền tối thiểu và tối đa là hết sức cần thiết để triệt tiêu động cơ kinh tế của tội phạm.

2. Đánh giá các điểm mới nổi bật trong trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026

2.1. Điều chỉnh ngưỡng định lượng cấu thành tội phạm đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu (Chương XVI)

Dự thảo đã tiến hành nâng ngưỡng giá trị tài sản bị chiếm đoạt hoặc bị thiệt hại để làm căn cứ truy cứu TNHS ở mức phổ biến là tăng từ 2 đến 2.5 lần:

Tội danh (Điều luật)	Quy định hiện hành	Đề xuất trong Dự thảo BLHS (sửa đổi) năm 2026	Tỷ lệ điều chỉnh
Tội công nhiên chiếm đoạt tài sản (Điều 172)	Từ 2.000.000 đồng	Từ 5.000.000 đồng	Tăng 2.5 lần
Tội trộm cắp tài sản (Điều 173)	Từ 2.000.000 đồng	Từ 5.000.000 đồng	Tăng 2.5 lần
Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174)	Từ 2.000.000 đồng	Từ 5.000.000 đồng	Tăng 2.5 lần
Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175)	Từ 4.000.000 đồng	Từ 10.000.000 đồng	Tăng 2.5 lần
Tội chiếm giữ trái phép tài sản (Điều 176)	Từ 10.000.000 đồng	Từ 20.000.000 đồng	Tăng 2.0 lần
Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178)	Từ 2.000.000 đồng	Từ 5.000.000 đồng	Tăng 2.5 lần

Việc nâng ngưỡng định lượng định tội từ 2.000.000 đồng lên 5.000.000 đồng là phù hợp với thực tiễn thu nhập và chỉ số giá tiêu dùng CPI hiện nay. Quy định này giúp phân định rõ ràng giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự. Đồng thời, Dự thảo vẫn duy trì cơ chế phân hóa khi quy định: Dù tài sản dưới 5.000.000 đồng, nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt như đã bị xử phạt hành chính, tài sản là phương tiện kiếm sống chính, di vật, cổ vật... thì vẫn bị xử lý hình sự, bảo đảm tính phòng ngừa và bảo vệ nhóm yếu thế.

2.2. Điều chỉnh quy mô phạt tiền và ngưỡng cấu thành tội phạm đối với nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Chương XVIII)

Đối với nhóm tội phạm kinh tế, Dự thảo BLHS (sửa đổi) năm 2026 không chỉ nâng ngưỡng giá trị thất thoát, trốn thuế hoặc bị thiệt hại, mà còn tăng gấp đôi mức phạt tiền (cả phạt tiền là hình phạt chính và hình phạt bổ sung):

(i) Tội buôn lậu (Điều 188): Nâng ngưỡng giá trị hàng hóa phạm pháp từ 100.000.000 đồng lên 200.000.000 đồng. Khung hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại phạm tội tối đa lên đến 30.000.000.000 đồng.

(ii) Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (Điều 190, 191): Mức phạt tiền tối thiểu nâng từ 100.000.000 đồng lên 200.000.000 đồng và mức phạt tiền tối đa nâng từ 1.000.000.000 lên 2.000.000.000 đồng đối với cá nhân. Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt tiền tối thiểu nâng từ 300.000.000 đồng lên 600.000.000 đồng và mức phạt tiền tối đa nâng từ 5.000.000.000 đồng lên 10.000.000.000 đồng

(iii) Tội trốn thuế (Điều 200): Nâng ngưỡng số tiền trốn thuế bị truy cứu TNHS từ 100.000.000 đồng lên 200.000.000 đồng. Mức phạt tiền tối thiểu nâng từ 100.000.000 đồng lên 200.000.000 đồng; khung cao nhất nâng phạt tiền lên đến 9.000.000.000 đồng đối với cá nhân và 20.000.000.000 đồng đối với pháp nhân thương mại.

(iv) Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201): Điều chỉnh ngưỡng thu lợi bất chính cấu thành tội phạm từ 30.000.000 đồng lên 100.000.000 đồng và ở khung 1 mức phạt tiền tối thiểu nâng từ 50.000.000 đồng lên 100.000.000 đồng và mức phạt tiền tối đa nâng từ 200.000.000 lên 400.000.000 đồng.

(v) Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí (Điều 219), tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 222): Nâng ngưỡng gây thiệt hại hoặc thất thoát tối thiểu để xử lý hình sự từ 100.000.000 đồng lên 200.000.000 đồng.

3. Một số hạn chế và đề xuất, kiến nghị hoàn thiện dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026

3.1. Cần có cơ chế điều chỉnh linh hoạt ngưỡng định lượng định tội theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) thay vì cố định số tiền tuyệt đối

Việc ấn định ngưỡng định lượng định tội theo một con số tuyệt đối (như 5.000.000 đồng hay 200.000.000 đồng) trong Dự thảo BLHS (sửa đổi) năm 2026 dễ dẫn đến tình trạng sau 5-10 năm quy định này lại trở nên lạc hậu do lạm phát. Đề xuất quy định ngưỡng định lượng định tội dựa trên mức lương tối thiểu vùng, hoặc giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội hướng dẫn điều chỉnh định kỳ (dựa trên chỉ số giá tiêu dùng (CPI)).

3.2. Rà soát đồng bộ với quy định về xử phạt vi phạm hành chính

Khi nâng ngưỡng định tội trong BLHS, cần khẩn trương rà soát, sửa đổi các nghị định xử phạt vi phạm hành chính tương ứng. Tránh tạo ra “khoảng trống pháp lý” khiến các hành vi vi phạm từ 2.000.000 đồng đến dưới 5.000.000 đồng không có chế tài hành chính đủ mạnh để xử lý sau khi đã được phi hình sự hóa.

3.3. Xem xét ngưỡng định tội đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201)

Dự thảo nâng ngưỡng thu lợi bất chính đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201) từ 30.000.000 đồng lên 100.000.000 đồng (tăng hơn 3.3 lần). Trong bối cảnh “tín dụng đen” và các ứng dụng cho vay qua mạng đang biến tướng phức tạp, việc nâng ngưỡng thu lợi bất chính lên quá cao, có thể gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong đấu tranh triệt xóa tín dụng đen nhỏ lẻ. Đề xuất ngưỡng thu lợi bất chính đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201) ở mức 50.000.000 đồng.

3.4. Bảo đảm tính khả thi trong thi hành hình phạt tiền

Việc nâng mức phạt tiền lên hàng tỷ, hàng chục tỷ đồng là cần thiết, tuy nhiên, cần gắn liền với các biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản ngay từ giai đoạn điều tra, để tránh tình trạng bản án tuyên phạt tiền rất lớn, nhưng không thể thi hành.

Kết luận

Việc điều chỉnh nâng ngưỡng định lượng định tội và tăng mức phạt tiền đối với nhóm các tội xâm phạm sở hữu (Chương XVI) và các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Chương XVIII) trong Dự thảo BLHS (sửa đổi) năm 2026 là bước đi đột phá, khoa học và bám sát thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Sự thay đổi này không chỉ giúp phân hóa TNHS sắc bén hơn, tránh hình sự hóa quan hệ dân sự - kinh tế, mà còn nâng cao hiệu quả phòng ngừa, răn đe bằng lợi ích kinh tế.

TS. LÊ HỮU TRÍ (Phó Trưởng khoa, Khoa Luật - Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II)

Tài liệu tham khảo

1. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026, https://luatvietnam.vn/hinh-su/du-thao-bo-luat-hinh-su-439015-d10.html, truy cập ngày 18/8/2026.

2. Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025.

3. Phạm Hải Anh, Hoàn thiện chính sách hình sự đối với tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và tội phạm chức vụ liên quan đến kinh tế, https://kiemsat.vn/hoan-thien-chinh-sach-hinh-su-doi-voi-toi-pham-xam-pham-trat-tu-quan-ly-kinh-te-va-toi-pham-chuc-vu-lien-quan-den-kinh-te-73690.html, truy cập ngày 24/12/2025.

3. TS. Hoàng Minh Đức, Yếu tố định lượng trong các tội xâm phạm sở hữu của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), https://danchuphapluat.vn/yeu-to-dinh-luong-trong-cac-toi-xam-pham-so-huu-cua-bo-luat-hinh-su-nam-2015-sua-doi-bo-sung-nam-2017-2052.html, truy cập ngày 29/9/2020.

Đội Quản lý thị trường số 2 tỉnh Quảng Trị đang kiểm tra hàng hóa - Ảnh: Thu Phương.