Hiệp ước Marrakesh: Điểm giao thoa giữa nhân đạo và nghĩa vụ thương mại trong CPTPP và EVFTA

1. Hiệp ước Marrakesh và sứ mệnh xóa bỏ “nạn đói sách” toàn cầu

Hiệp ước Marrakesh (được WIPO thông qua năm 2013) là điều ước quốc tế đầu tiên trong lĩnh vực SHTT mang đậm tính chất nhân đạo. Mục tiêu cốt lõi của Hiệp ước là giải quyết tình trạng "nạn đói sách" (book famine) - khi chỉ có khoảng 1-7% các ấn phẩm trên thế giới được xuất bản dưới các định dạng mà người khiếm thị có thể tiếp cận được (như chữ Braille, chữ in lớn hoặc sách nói).

Hiệp ước này thiết lập một cơ chế pháp lý cho phép:

Thứ nhất, tạo ra các bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận: Cho phép các tổ chức được ủy quyền sao chép tác phẩm mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu quyền và không phải trả tiền nhuận bút, miễn là nhằm mục đích phục vụ người khuyết tật.

Thứ hai, trao đổi xuyên biên giới: Cho phép các quốc gia thành viên chia sẻ các bản sao định dạng dễ tiếp cận với nhau. Đây là điểm mấu chốt, vì nó cho phép người khiếm thị ở Việt Nam có thể tiếp cận kho tàng tri thức đồ sộ từ các thư viện dành cho người mù tại Mỹ, Châu Âu hay Nhật Bản mà không vi phạm bản quyền.

2. Sự ràng buộc từ các Hiệp định FTA thế hệ mới: CPTPP và EVFTA

Nhiều người lầm tưởng rằng các FTA như CPTPP hay EVFTA chỉ tập trung vào việc “thắt chặt” bảo hộ SHTT. Tuy nhiên, một hệ thống SHTT hiện đại và chuẩn mực quốc tế luôn phải bao hàm sự cân bằng.

Trong Hiệp định CPTPP: Điều 18.66 quy định về “Sự cân bằng trong hệ thống quyền tác giả và quyền liên quan”. Theo đó, các bên phải nỗ lực thiết lập một hệ thống công bằng nhằm tạo ra các ngoại lệ và giới hạn quyền cho các mục đích hợp pháp, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc hỗ trợ người khuyết tật. Việc gia nhập Hiệp ước Marrakesh chính là bằng chứng thuyết phục nhất để Việt Nam khẳng định mình đã tuân thủ nghĩa vụ “cân bằng” này của CPTPP.

Trong Hiệp định EVFTA: Liên minh Châu Âu (EU) vốn là khối kinh tế đi đầu trong việc ủng hộ Hiệp ước Marrakesh. Trong chương SHTT của EVFTA, các điều khoản về ngoại lệ và giới hạn (Điều 12.14) yêu cầu các quốc gia thành viên phải tuân thủ “phép thử ba bước” (Three-step test) của Công ước Berne nhưng cũng đồng thời mở đường cho các ngoại lệ dành cho người khuyết tật. EU coi việc thực thi Hiệp ước Marrakesh là một tiêu chuẩn vàng để đảm bảo quyền tiếp cận tri thức bình đẳng trong một thị trường tự do.

Vì vậy, gia nhập Marrakesh không chỉ là hành động tự nguyện vì cộng đồng người khiếm thị, mà còn là bước đi bắt buộc để Việt Nam hoàn thiện “bức tranh pháp lý” mà các đối tác lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản... yêu cầu trong các cuộc chơi thương mại lớn.

3. Nội luật hóa Hiệp ước Marrakesh: Những thay đổi then chốt trong Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam

Việt Nam chính thức nộp văn kiện gia nhập Hiệp ước Marrakesh vào ngày 06/12/2022. Tuy nhiên, từ trước đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT năm 2022 đã được thiết kế để hoàn toàn tương thích với các quy định của Hiệp ước này.

Thứ nhất, mở rộng đối tượng hưởng lợi. Luật SHTT sửa đổi, bổ sung năm 2022 không chỉ dừng lại ở người mù, mà mở rộng ra “người khuyết tật chữ in”. Khái niệm này bao gồm người khiếm thị, người bị khuyết tật về chức năng nhìn mà không thể phục hồi, người khuyết tật về thể chất không có khả năng cầm nắm sách hoặc người bị khuyết tật về đọc (như chứng khó đọc). Đây là một sự tiến bộ lớn, bám sát định nghĩa của Hiệp ước Marrakesh.

Thứ hai, quy định cụ thể về ngoại lệ quyền tác giả (Điều 25 và Điều 25a)
Điểm đột phá nhất là việc bổ sung Điều 25a về “Ngoại lệ quyền tác giả dành cho người khuyết tật”. Theo đó:

- Người khuyết tật và các tổ chức được ủy quyền (như Thư viện cho người mù, các cơ sở trợ giúp xã hội) có quyền sao chép, phân phối, truyền đạt tác phẩm dưới định dạng dễ tiếp cận mà không cần xin phép, không cần trả tiền nhuận bút.

- Các tổ chức của Việt Nam có quyền nhập khẩu hoặc xuất khẩu các bản sao này từ/đến các quốc gia thành viên khác của Hiệp ước Marrakesh.

4. Tác động của việc gia nhập Hiệp ước Marrakesh đối với xã hội và doanh nghiệp

Thứ nhất, đối với cộng đồng người khuyết tật: Việt Nam có hơn 1 triệu người khiếm thị và hàng triệu người khuyết tật chữ in khác. Trước đây, việc chuyển đổi một cuốn sách giáo khoa hay một tác phẩm văn học sang chữ Braille thường phải chờ đợi sự cho phép của tác giả (đôi khi rất khó liên lạc) hoặc vi phạm bản quyền một cách “không chính thức”. Giờ đây, cánh cửa tri thức đã mở toang. Việc trao đổi xuyên biên giới sẽ giúp Việt Nam tiếp cận hàng triệu bản sách định dạng dễ tiếp cận bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau, phục vụ nhu cầu học tập và nghiên cứu đỉnh cao.

Thứ hai, đối với ngành xuất bản và các doanh nghiệp công nghệ:
Việc thực thi Marrakesh buộc các nhà xuất bản phải có cái nhìn mới về “trách nhiệm xã hội”. Thay vì lo sợ mất bản quyền, các doanh nghiệp có thể phối hợp với các tổ chức ủy quyền để tạo ra các định dạng chuẩn (như file DAISY, Epub3) ngay từ khâu xuất bản. Điều này cũng thúc đẩy các doanh nghiệp công nghệ hỗ trợ (assistive technology) tại Việt Nam phát triển các phần mềm đọc màn hình, thiết bị đầu ra chữ nổi...

5. Những thách thức thực thi trong bối cảnh các FTA thế hệ mới

Mặc dù khung pháp lý đã dần được hoàn thiện, Việt Nam vẫn đối mặt với một số thách thức để đáp ứng hoàn toàn kỳ vọng của CPTPP và EVFTA:

- Xác định “Tổ chức được ủy quyền”: Cần có danh sách cụ thể và cơ chế quản lý các tổ chức này để đảm bảo rằng các bản sao dành cho người khiếm thị không bị “tuồn” ra thị trường thương mại, gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền. Nếu xảy ra thất thoát bản quyền trên diện rộng, Việt Nam có thể bị các đối tác trong FTA khiếu nại.

- Cơ sở hạ tầng kỹ thuật: Việc trao đổi xuyên biên giới yêu cầu các thư viện phải có hệ thống quản lý số tương thích với tiêu chuẩn quốc tế. Hiện nay, nguồn lực của các thư viện dành cho người mù tại Việt Nam còn hạn chế.

- Nhận thức của chủ sở hữu quyền: Nhiều tác giả vẫn lo ngại việc miễn trừ bản quyền sẽ bị lợi dụng. Công tác tuyên truyền cần làm rõ rằng ngoại lệ Marrakesh chỉ áp dụng cho một nhóm đối tượng rất hẹp và dưới các định dạng đặc thù, không ảnh hưởng đến thị trường khai thác thương mại bình thường của tác phẩm.

Kết luận

Việc gia nhập Hiệp ước Marrakesh là một mảnh ghép hoàn hảo cho hệ thống pháp luật SHTT của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Nó chứng minh rằng Việt Nam không chỉ là một thành viên tích cực, có trách nhiệm trong các hiệp định kinh tế “khủng” như CPTPP và EVFTA, mà còn là một quốc gia nhân văn, biết sử dụng công cụ SHTT để bảo vệ những người yếu thế.

Trong tương lai, việc thực thi hiệu quả Hiệp ước này sẽ giúp Việt Nam thoát khỏi “nạn đói sách” cho người khuyết tật, đồng thời tạo dựng niềm tin với các đối tác quốc tế về một hệ thống bảo hộ SHTT cân bằng, bền vững và tiến bộ. Đây chính là minh chứng rõ nét nhất cho việc: sở hữu trí tuệ không phải là rào cản, mà là cầu nối để đưa tất cả mọi người cùng tiến về phía trước, không bỏ lại ai ở phía sau.

ANH XUÂN

Bản tin thuộc Chuyên mục Các cam kết về sở hữu trí tuệ trong các FTA thế hệ mới, trong khuôn khổ Nhiệm vụ SHTT.TW.28-2022.

Ảnh minh họa: nguồn Internet.