Hoàn thiện pháp luật hình sự và tổ chức cơ quan điều tra: Bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp, bảo vệ công lý

(TCTA) - Ngày 20/11/2026, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) và Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Đây là những quyết sách lập pháp quan trọng, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, đổi mới tổ chức và hoạt động điều tra, bảo đảm tính nghiêm minh, nhân đạo của pháp luật, đồng thời đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong tình hình mới.

Hoàn thiện tổ chức cơ quan điều tra hình sự theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, hiệu lực, hiệu quả

Chiều 20/11/2026, với 458/467 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, bằng 91,78% tổng số đại biểu Quốc hội, Quốc hội đã thông qua Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Luật gồm 8 chương, 54 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027 và quy định điều khoản chuyển tiếp nhằm bảo đảm tính liên tục, thống nhất trong tổ chức và hoạt động điều tra hình sự.

Việc thông qua Luật đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình tiếp tục hoàn thiện thể chế về tổ chức bộ máy các cơ quan tiến hành tố tụng, hướng tới xây dựng hệ thống cơ quan điều tra tinh gọn, chuyên nghiệp, có sự phân định rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật là xác định hệ thống Cơ quan điều tra gồm hai bộ phận: Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân. Theo đó, Cơ quan điều tra của Công an nhân dân gồm Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh; Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Đối với Quân đội nhân dân, hệ thống Cơ quan điều tra gồm Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng, Cơ quan An ninh điều tra quân khu và tương đương; Cơ quan Điều tra hình sự Bộ Quốc phòng, Cơ quan Điều tra hình sự quân khu và tương đương, Cơ quan Điều tra hình sự khu vực.

Việc xác định hệ thống tổ chức này thể hiện định hướng đổi mới tổ chức bộ máy, tập trung đầu mối, nâng cao tính chuyên trách và hiệu quả hoạt động điều tra, đồng thời bảo đảm sự phù hợp với mô hình tổ chức của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân.

Trình bày Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an cho biết, tổ chức bộ máy của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng phải được thực hiện theo quy định của Đảng và pháp luật về tổ chức Chính phủ. Trên cơ sở kết luận của Bộ Chính trị, Chính phủ sẽ ban hành nghị định quy định cơ cấu tổ chức của hai Bộ; Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định các đơn vị thuộc Bộ thực hiện nhiệm vụ điều tra hình sự. Do đó, Luật không quy định số lượng tối đa các cục, phòng điều tra thuộc Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức bộ máy theo thẩm quyền.

Đáng chú ý, để bảo đảm sự thống nhất với Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Luật đã điều chỉnh thẩm quyền điều tra giữa Cơ quan An ninh điều tra và Cơ quan Cảnh sát điều tra của Công an nhân dân. Theo đó, Cơ quan An ninh điều tra của Công an nhân dân được bổ sung thẩm quyền điều tra đối với 7 tội danh, gồm 4 tội danh thuộc lĩnh vực an ninh hàng không, được quy định từ Điều 264 đến Điều 267 của dự thảo Bộ luật Hình sự; 2 tội danh liên quan đến phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tại Điều 290 và Điều 291; cùng Tội xúc phạm Quốc kỳ, Quốc huy, Quốc ca, Đảng kỳ tại Điều 343 của dự thảo Bộ luật. Sự điều chỉnh này nhằm bảo đảm tính tương thích giữa pháp luật hình sự và pháp luật về tổ chức cơ quan điều tra, phù hợp với tính chất của từng nhóm tội phạm và chức năng, nhiệm vụ của các lực lượng chuyên trách.

Một nội dung quan trọng khác là tiếp tục phân định thẩm quyền của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, đặc biệt đối với Hải quan, Kiểm lâm và Kiểm ngư. Theo nội dung được Quốc hội xem xét, Luật không mở rộng thẩm quyền điều tra của các cơ quan này; đồng thời bỏ quy định về thời hạn thụ lý, điều tra một tháng, chỉ duy trì thời hạn 7 ngày để tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Từ yêu cầu bảo đảm tính chuyên nghiệp của hoạt động điều tra hình sự, Luật không quy định thẩm quyền trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản đối với các cơ quan nêu trên trong phạm vi hoạt động điều tra ban đầu.

Quy định này góp phần hạn chế sự chồng chéo về thẩm quyền, bảo đảm hoạt động điều tra được tiến hành bởi cơ quan chuyên trách, Điều tra viên có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp; qua đó nâng cao chất lượng thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia tố tụng.

Bên cạnh đó, Luật tiếp tục làm rõ việc phân công nhiệm vụ, quyền hạn đối với Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Đây là nội dung có ý nghĩa thực tiễn trong việc gắn trách nhiệm của lực lượng Công an cấp cơ sở với yêu cầu giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra vụ án hình sự theo sự phân công của cơ quan có thẩm quyền.

Bảo đảm nguyên tắc nhân đạo, áp dụng quy định có lợi và không hồi tố quy định bất lợi

Cùng ngày, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi), với 466/469 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành.

Nghị quyết gồm 4 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 03/12/2026, đồng thời chấm dứt hiệu lực của Nghị quyết số 41/2017/QH14. Theo quy định, Bộ luật Hình sự năm 2026 được áp dụng đối với hành vi phạm tội thực hiện từ 0 giờ 00 phút ngày 01/3/2027.

Điểm nổi bật của Nghị quyết là cụ thể hóa nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự thông qua việc áp dụng hồi tố các quy định có lợi cho người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự; đồng thời không áp dụng hồi tố những quy định bất lợi.

Theo đó, các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2026 về xóa bỏ tội phạm, hành vi phạm tội, hình phạt, tình tiết tăng nặng; thu hẹp phạm vi chịu trách nhiệm hình sự; nâng mức định lượng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự; quy định hình phạt nhẹ hơn, bổ sung tình tiết giảm nhẹ hoặc mở rộng các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xóa án tích và những quy định khác có lợi được áp dụng đối với cả hành vi phạm tội xảy ra trước ngày 01/3/2027 theo phạm vi, điều kiện mà Nghị quyết xác định.

Những quy định này không chỉ bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng pháp luật mà còn thể hiện chính sách hình sự tiến bộ, đề cao tính nhân đạo, công bằng và khả năng giáo dục, cải tạo người phạm tội.

Đặc biệt, Nghị quyết quy định áp dụng ngay một số chính sách khoan hồng kể từ ngày Bộ luật Hình sự năm 2026 được công bố. Theo đó, không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử người phạm tội đối với những tội danh mà Bộ luật Hình sự năm 2026 đã bỏ hình phạt tử hình.

Đối với người đã bị tuyên án tử hình trước ngày công bố Bộ luật mới về các tội danh không còn quy định hình phạt tử hình nhưng chưa thi hành án, cơ quan có thẩm quyền không thi hành án tử hình; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định chuyển hình phạt tử hình thành hình phạt tù chung thân. Đây là chính sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện sự phát triển trong tư duy lập pháp hình sự, bảo đảm sự kết hợp giữa yêu cầu trừng trị, phòng ngừa tội phạm với nguyên tắc nhân đạo, tôn trọng và bảo vệ quyền con người.

Cùng với đó, Nghị quyết quy định không xử lý hình sự đối với người, pháp nhân thương mại thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự năm 2015 xác định là tội phạm nhưng Bộ luật Hình sự năm 2026 không còn quy định là tội phạm hoặc thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.

Đối với vụ việc đang trong giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Trường hợp đã khởi tố, đang điều tra, truy tố hoặc xét xử thì phải đình chỉ theo quy định.

Người hoặc pháp nhân thương mại đã bị kết án đang chấp hành hình phạt được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại; trường hợp chưa chấp hành hoặc đang được hoãn thi hành án thì được miễn chấp hành toàn bộ hình phạt và được coi là không có án tích đối với hành vi đó.

Song song với việc áp dụng các quy định có lợi, Nghị quyết khẳng định nguyên tắc không hồi tố đối với những quy định bất lợi cho người phạm tội. Cụ thể, các quy định về tội phạm mới, hành vi phạm tội mới, hình phạt nặng hơn, tình tiết tăng nặng mới, mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự hoặc thu hẹp phạm vi được miễn trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt và các quy định khác không có lợi sẽ không được áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ 00 phút ngày 01/3/2027.

Đối với hành vi phạm tội liên tục, kéo dài từ trước đến sau thời điểm Bộ luật mới được áp dụng, nguyên tắc chung là áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2026. Tuy nhiên, nếu quy định mới không có lợi thì áp dụng quy định của pháp luật hình sự có hiệu lực trước thời điểm này.

Nghị quyết cũng xác định không được căn cứ vào những quy định có nội dung khác của Bộ luật Hình sự năm 2026 để kháng nghị giám đốc thẩm đối với bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trước ngày 01/3/2027. Những quy định chuyển tiếp này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính ổn định của quan hệ pháp luật hình sự, hạn chế cách hiểu và áp dụng không thống nhất, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, người bị kết án.

Tạo sự đồng bộ trong thực thi pháp luật, nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm

Việc Quốc hội thông qua Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) và Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi) trong cùng một kỳ họp cho thấy yêu cầu hoàn thiện đồng bộ giữa pháp luật nội dung và pháp luật về tổ chức bộ máy thực thi.

Nếu Bộ luật Hình sự xác định hành vi nào là tội phạm, căn cứ chịu trách nhiệm hình sự và chính sách xử lý đối với người phạm tội thì Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự xác lập cơ cấu tổ chức, thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan có nhiệm vụ phát hiện, điều tra tội phạm.

Sự đồng bộ giữa hai đạo luật là điều kiện quan trọng để bảo đảm mọi hành vi phạm tội được phát hiện, xử lý kịp thời, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; đồng thời phòng ngừa oan, sai, bỏ lọt tội phạm và những vi phạm trong hoạt động tố tụng hình sự.

Đáng chú ý, Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi) còn quy định các nội dung chuyển tiếp đối với một số nhóm tội phạm thuộc lĩnh vực kinh tế, môi trường, công nghệ thông tin, an toàn thực phẩm, phòng cháy, chữa cháy; đồng thời xác định cơ chế áp dụng liên quan đến Nghị quyết số 29/2026/QH16 và Nghị quyết số 37/2026/QH16.

Các quy định này có ý nghĩa trong việc xử lý mối quan hệ giữa chính sách hình sự mới với những cơ chế pháp lý đặc thù, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Để tổ chức thi hành hiệu quả, Quốc hội giao Tòa án nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan rà soát những trường hợp người bị kết án tử hình thuộc diện được chuyển sang hình phạt tù chung thân, bảo đảm việc quyết định được thực hiện kịp thời, đúng thẩm quyền.

Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm chỉ đạo rà soát các trường hợp được miễn xử lý hình sự, miễn chấp hành hình phạt, xóa án tích và những trường hợp được áp dụng quy định có lợi khác.

Đối với hệ thống Tòa án nhân dân, việc triển khai các quy định mới đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật hình sự, nhất là trong việc xác định hiệu lực theo thời gian của văn bản quy phạm pháp luật, áp dụng quy định có lợi và giải quyết các trường hợp chuyển tiếp.

Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án trong việc rà soát, phân loại, giải quyết những vụ án thuộc diện áp dụng chính sách hình sự mới, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Có thể khẳng định, việc hoàn thiện Bộ luật Hình sự và đổi mới tổ chức cơ quan điều tra hình sự không đơn thuần là sự điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp hay tổ chức bộ máy, mà còn thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy xây dựng và thực thi pháp luật hình sự của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Sự kết hợp giữa tính nghiêm minh và nhân đạo, giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo vệ quyền con người, giữa đổi mới tổ chức bộ máy với nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp chính là nền tảng để xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc và phục vụ Nhân dân.

Việc tổ chức thi hành nghiêm túc, thống nhất và hiệu quả các quy định mới sẽ góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân vào công lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, giữ vững an ninh, trật tự, an toàn xã hội, tạo môi trường pháp lý ổn định, lành mạnh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

QUANG PHÚC

Quang cảnh phiên họp - nguồn ảnh: quochoi.vn