Không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” đối với Nguyễn C

Trong thực tiễn giải quyết các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, đặc biệt là các vụ án liên quan đến hành vi hứa hẹn xin việc vào các cơ quan Nhà nước, lực lượng vũ trang, việc người phạm tội nhận tiền của bị hại nhiều lần trong cùng một vụ việc là hiện tượng khá phổ biến. Chính đặc điểm này đã làm phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau khi xác định đây là một tội phạm duy nhất được thực hiện thông qua nhiều hành vi, hay là nhiều lần phạm tội độc lập, từ đó dẫn đến tranh luận về việc có hay không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015. Vụ án Nguyễn C chiếm đoạt tiền của chị Trần Thị Y là một tình huống điển hình, phản ánh rõ những vướng mắc nêu trên và cần được phân tích một cách toàn diện để thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật.

1. Bản chất hành vi phạm tội của Nguyễn C trong mối liên hệ với tình huống cụ thể

Qua nội dung vụ án cho thấy, ngay từ đầu tháng 5/2023, Nguyễn C đã chủ động đưa ra thông tin không đúng sự thật với chị Y về việc mình có mối quan hệ và có khả năng xin cho con trai chị Y vào làm việc tại Công an tỉnh GL, đồng thời hứa hẹn trong thời hạn bốn tháng sẽ có quyết định đi làm. Đây là thủ đoạn gian dối cốt lõi, mang tính nền tảng và xuyên suốt trong toàn bộ quá trình thực hiện hành vi phạm tội. Tại thời điểm đưa ra thông tin này, Nguyễn C đã nhận thức rõ việc mình không có khả năng xin việc như đã nói, nhưng vẫn cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm làm cho chị Y tin tưởng và giao tài sản.

Trên cơ sở thủ đoạn gian dối ban đầu đó, trong các ngày 18/5/2023, 15/7/2023 và 29/8/2023, Nguyễn C lần lượt đưa ra các lý do khác nhau để yêu cầu chị Y chuyển tiền. Tuy các lý do được đưa ra có sự thay đổi về hình thức như tiếp khách, có đoàn công tác của Bộ Công an hay việc xin việc gặp khó khăn, nhưng về bản chất, đây chỉ là những lý do phụ nhằm củng cố và kéo dài niềm tin của chị Y vào thông tin gian dối ban đầu. Các lần yêu cầu chuyển tiền này không làm phát sinh một thủ đoạn gian dối mới, độc lập, mà chỉ là sự tiếp nối của cùng một thủ đoạn gian dối đã được xác lập ngay từ đầu.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là trong suốt quá trình này, Nguyễn C không hề chấm dứt hành vi phạm tội, không từ bỏ việc hứa xin việc, cũng không hoàn trả lại tiền cho chị Y. Ngược lại, các hành vi gian dối và chiếm đoạt tài sản được thực hiện liên tục, có sự kế tiếp về mặt thời gian và gắn bó chặt chẽ về mặt ý chí. Điều này cho thấy toàn bộ hành vi của Nguyễn C xuất phát từ một ý chí phạm tội duy nhất, được thực hiện bằng nhiều hành vi cụ thể khác nhau nhằm đạt được mục đích chiếm đoạt tiền của chị Y.

2. Đối chiếu với quy định về tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” trong Bộ luật Hình sự

Theo quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” chỉ được áp dụng trong trường hợp người phạm tội đã thực hiện từ hai lần phạm tội trở lên, trong đó mỗi lần đều cấu thành một tội phạm độc lập, chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Yếu tố cốt lõi để xác định tình tiết này không chỉ là số lần thực hiện hành vi, mà quan trọng hơn là phải làm rõ được sự độc lập của từng lần phạm tội về mặt ý chí và hành vi.

Đối chiếu với vụ án Nguyễn C cho thấy, mặc dù C đã ba lần nhận tiền của chị Y, nhưng các lần nhận tiền này không thể coi là ba lần phạm tội độc lập. Các hành vi chiếm đoạt tài sản đều nằm trong cùng một chuỗi hành vi phạm tội, được thực hiện trên cơ sở một thủ đoạn gian dối duy nhất và hướng đến một bị hại duy nhất. Việc nhận tiền nhiều lần trong trường hợp này không phản ánh việc hình thành nhiều ý chí phạm tội khác nhau, mà chỉ thể hiện quá trình thực hiện tội phạm kéo dài theo thời gian.

3. Việc áp dụng khung hình phạt theo Điều 174 Bộ luật Hình sự và mối quan hệ với tình tiết tăng nặng

Tổng số tiền mà Nguyễn C đã chiếm đoạt của chị Y là 250.000.000 đồng, đủ căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự theo điểm a khoản 3 Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015. Việc cộng tổng số tiền chiếm đoạt để xác định khung hình phạt trong trường hợp này là hoàn toàn phù hợp, bởi nó phản ánh đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và hậu quả thực tế đã gây ra.

Nếu trong trường hợp này vừa cộng tổng giá trị tài sản để áp dụng khung hình phạt nặng hơn, vừa áp dụng thêm tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” thì sẽ dẫn đến việc xử lý chồng lấn, làm tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trên cùng một cơ sở hành vi. Cách áp dụng như vậy không những không phù hợp với bản chất vụ án mà còn đi ngược lại nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự.

Công văn số 64/TANDTC-PC ngày 03/9/2019 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” trong trường hợp người phạm tội thực hiện nhiều lần hành vi xâm phạm sở hữu, mà mỗi lần đều có thể coi là một tội phạm độc lập. Tuy nhiên, việc vận dụng hướng dẫn này cần được đặt trong bối cảnh cụ thể của từng vụ án. Trong vụ án Nguyễn C, các hành vi chiếm đoạt tài sản không diễn ra đối với nhiều bị hại khác nhau, cũng không được thực hiện bằng các thủ đoạn gian dối khác nhau, mà chỉ xoay quanh một lời hứa xin việc duy nhất đối với chị Y. Do đó, việc áp dụng Công văn số 64/TANDTC-PC để xác định Nguyễn C “phạm tội 02 lần trở lên” là chưa thật sự phù hợp với bản chất pháp lý của vụ án.

Từ việc phân tích toàn diện các tình tiết cụ thể của vụ án Nguyễn C và đối chiếu với các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, có thể khẳng định rằng hành vi của Nguyễn C là một tội phạm duy nhất, thực hiện thông qua nhiều hành vi cụ thể, chứ không phải là trường hợp phạm tội nhiều lần theo nghĩa của điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự. Do đó, việc không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” đối với Nguyễn C là phù hợp với quy định của pháp luật, bảo đảm đúng nguyên tắc công bằng, nhân đạo và cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Trên đây là quan điểm cá nhân của tôi về vụ án, rất mong nhận được ý kiến phản hồi của các đồng nghiệp để việc áp dụng pháp luật được thống nhất.

NGUYỄN THỊ HUYỀN (Viện kiểm sát quân sự khu vực 41, Quân khu 4)

Phiên tòa rút kinh nghiệm và số hóa hồ sơ - Viện KSND quận Hoàn Kiếm.