Kinh nghiệm quốc tế về cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến và bài học cho Việt Nam

Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số là xu thế tất yếu trong quản lý hành chính nhà nước. Việc ứng dụng công nghệ thông tin không chỉ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý mà còn góp phần bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền. Quyền khiếu nại, quyền tố cáo đã được Hiến pháp và pháp luật Việt Nam ghi nhận, song cơ chế giải quyết hiện nay vẫn chủ yếu thực hiện theo phương thức truyền thống, trong khi kênh trực tuyến mới dừng lại ở mức tiếp nhận thông tin ban đầu, chưa có giá trị pháp lý tương đương. Ngược lại, nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu hay Singapore đã vận hành hiệu quả các hệ thống giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến, vừa rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí, vừa tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền công dân. Đây là những kinh nghiệm có giá trị tham khảo thiết thực cho Việt Nam trong tiến trình xây dựng Chính phủ số và nền hành chính phục vụ.

1. Khái quát về cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến

1.1. Khái niệm, đặc điểm

Theo quy định tại khoản 11 Điều 2 Luật Khiếu nại năm 2011, “Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại”. Như vậy, giải quyết khiếu nại là một hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, do chủ thể có thẩm quyền tiến hành, nhằm xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Tương tự, theo khoản 7 Điều 2 Luật Tố cáo năm 2018, “Giải quyết tố cáo là việc thụ lý, xác minh, kết luận nội dung tố cáo và xử lý kết luận nội dung tố cáo của người giải quyết tố cáo”. Cơ chế giải quyết tố cáo không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tố cáo, mà còn có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện, xử lý hành vi vi phạm pháp luật, bảo đảm trật tự, kỷ cương hành chính, bảo vệ lợi ích của nhà nước, lợi ích cộng đồng và xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, khái niệm giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến có thể được hiểu là: quá trình thụ lý, xác minh, kết luận và ban hành quyết định giải quyết khiếu nại, tố cáo theo đúng trình tự, thủ tục của pháp luật hiện hành, bằng phương thức điện tử, thông qua hệ thống cổng dịch vụ công trực tuyến, cổng thông tin điện tử hoặc nền tảng công nghệ số, thay thế cho phương thức nộp đơn, tiếp nhận và xử lý truyền thống. Việc áp dụng hình thức trực tuyến không làm thay đổi bản chất pháp lý của hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo mà chủ yếu nhằm hiện đại hóa phương thức quản lý, bảo đảm tính công khai, minh bạch, thuận tiện, nhanh chóng, đồng thời vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý như các hình thức thông thường.

Cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến vừa mang đầy đủ những đặc điểm chung của hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo thông thường, vừa có những nét riêng biệt xuất phát từ việc ứng dụng công nghệ thông tin và môi trường điện tử. Có thể nhận diện một số đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, tính pháp lý. Cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến là một hoạt động quản lý hành chính nhà nước nên chỉ phát sinh giá trị pháp lý khi được pháp luật quy định hoặc thừa nhận. Theo Luật Khiếu nại năm 2011 và Luật Tố cáo năm 2018, các bước cơ bản của quá trình giải quyết bao gồm: thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại hoặc kết luận nội dung tố cáo. Khi áp dụng hình thức trực tuyến, những bước này không hề thay đổi về bản chất mà chỉ được thực hiện thông qua phương tiện điện tử, như: nộp đơn qua cổng dịch vụ công, trao đổi văn bản điện tử, ký số và công bố kết quả trên hệ thống. Điều này cho thấy yếu tố “trực tuyến” chỉ là phương thức tổ chức thực hiện, không làm thay đổi bản chất pháp lý vốn có. Vì vậy, tính pháp lý là đặc điểm nền tảng, bảo đảm sự thống nhất giữa đổi mới về kỹ thuật và sự ổn định, chặt chẽ của khuôn khổ pháp luật.

Thứ hai, tính công khai, minh bạch và khả năng truy xuất. So với hình thức truyền thống, cơ chế trực tuyến cho phép toàn bộ hồ sơ, dữ liệu liên quan đến quá trình giải quyết được lưu trữ, cập nhật trên hệ thống điện tử. Người dân có thể tra cứu tiến độ giải quyết bằng mã hồ sơ hoặc tài khoản điện tử; cơ quan có thẩm quyền cũng dễ dàng kiểm soát, đối chiếu và lưu vết xử lý. Đây là công cụ hữu hiệu để phòng ngừa tham nhũng, hạn chế tình trạng xử lý hồ sơ kéo dài hoặc xử lý thiếu khách quan. Đặc điểm này không chỉ nâng cao tính minh bạch của thủ tục hành chính mà còn tạo điều kiện cho xã hội giám sát hoạt động công quyền, góp phần củng cố niềm tin của công dân vào nhà nước.

Thứ ba, tính thuận tiện và khả năng mở rộng tiếp cận pháp luật. Cơ chế trực tuyến giúp công dân, tổ chức gửi đơn và nhận kết quả ở bất kỳ đâu, bất kỳ khi nào có Internet, thay vì phải trực tiếp đến cơ quan nhà nước. Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với những người ở vùng sâu, vùng xa, người khuyết tật hoặc trong bối cảnh hạn chế đi lại (như dịch bệnh, thiên tai). Đặc điểm này cụ thể hóa quyền hiến định của công dân về khiếu nại, tố cáo, bảo đảm nguyên tắc “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật”, đồng thời thể hiện nỗ lực cải cách thủ tục hành chính và hiện đại hóa nền công vụ.

Thứ tư, sự phụ thuộc vào hạ tầng công nghệ thông tin và bảo mật dữ liệu.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí, song đồng thời đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về hạ tầng số, hệ thống cơ sở dữ liệu và giải pháp bảo mật. Nếu hạ tầng kỹ thuật yếu kém, thiếu liên thông hoặc bị tấn công mạng, tính toàn vẹn và giá trị pháp lý của quá trình giải quyết có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Do đó, bảo mật dữ liệu, xác thực điện tử và an toàn hệ thống trở thành điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và uy tín của cơ quan giải quyết.

Thứ năm, tính tương tác và giám sát xã hội cao. Khác với hình thức nộp đơn truyền thống vốn mang tính một chiều, cơ chế trực tuyến cho phép tương tác hai chiều, thậm chí đa chiều. Người khiếu nại, tố cáo có thể theo dõi tiến độ, nhận thông báo điện tử, bổ sung tài liệu, phản hồi kịp thời và giám sát chất lượng xử lý. Cơ quan có thẩm quyền cũng có điều kiện tiếp nhận thông tin nhanh chóng, phản ứng kịp thời và điều chỉnh quy trình nếu cần. Đây là đặc điểm thể hiện sự phù hợp với nguyên tắc quản trị công hiện đại, lấy người dân làm trung tâm, tăng cường trách nhiệm giải trình và khuyến khích sự tham gia của xã hội vào hoạt động kiểm soát quyền lực nhà nước.

1.2. Cơ sở pháp lý

Ở bình diện quốc tế, cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến được xây dựng trên nền tảng các văn kiện pháp lý cơ bản về quyền con người. Điều 8 Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 (Điều 2, Điều 14) đều khẳng định quyền tiếp cận công lý và quyền được xét xử công bằng. Bên cạnh đó, các báo cáo của Liên Hợp Quốc có liên quan đến việc xây dựng Chính phủ điện tử, Chính phủ số, nhấn mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước nhằm tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt, quy định bảo vệ dữ liệu chung của EU (GDPR) trở thành chuẩn mực pháp lý quan trọng về an toàn dữ liệu cá nhân, cũng là yếu tố then chốt khi thiết lập cơ chế trực tuyến.

Ở bình diện quốc gia, cơ sở pháp lý tại Việt Nam được hình thành trên nền tảng Hiến pháp năm 2013 (Điều 30), cùng với Luật Khiếu nại năm 2011 và Luật Tố cáo năm 2018 quy định cụ thể về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết. Luật Giao dịch điện tử năm 2023 khẳng định giá trị pháp lý của văn bản điện tử; Luật An ninh mạng năm 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 và Nghị định số 356/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã tạo hành lang pháp lý cho việc bảo đảm an toàn thông tin. Ngoài ra, Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” xác định phát triển Chính phủ số, dịch vụ công trực tuyến toàn trình là trọng tâm.

Từ góc độ so sánh, khung pháp lý quốc tế đặt ra các nguyên tắc nền tảng về quyền con người, công bằng, minh bạch và bảo mật dữ liệu, trong khi pháp luật Việt Nam mới dừng ở mức tạo điều kiện cho ứng dụng công nghệ thông tin, chưa công nhận đầy đủ giá trị pháp lý của cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến. Đây là khoảng trống pháp lý cần được tiếp tục hoàn thiện trong bối cảnh chuyển đổi số và xây dựng Chính phủ số.

2. Kinh nghiệm quốc tế về cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến

Trên thế giới, cùng với quá trình phát triển Chính phủ điện tử và Chính phủ số, nhiều quốc gia đã thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến như một kênh chính thức, có giá trị pháp lý ngang bằng với phương thức truyền thống.

- Liên minh Châu Âu (EU) là khu vực tiên phong trong việc thiết lập cơ chế pháp lý toàn diện về tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến. Cột mốc quan trọng là Chỉ thị (EU) 2019/1937 của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng ngày 23/10/2019 về bảo vệ người tố giác. Chỉ thị này quy định rõ nghĩa vụ pháp lý của các cơ quan nhà nước, tổ chức công và doanh nghiệp có quy mô nhất định phải thiết lập kênh tiếp nhận thông tin an toàn, trong đó bao gồm cổng trực tuyến[1].

Đặc biệt, Chỉ thị 2019/1937 đặt ra các mốc thời hạn pháp lý ràng buộc (SLA): cơ quan tiếp nhận phải xác nhận việc đã tiếp nhận trong vòng bảy ngày kể từ ngày nhận đơn, và phải cung cấp phản hồi về kết quả xử lý trong thời hạn không quá ba tháng. Trường hợp cần gia hạn vì tính chất phức tạp của vụ việc, thời hạn này cũng không được vượt quá sáu tháng[2]. Quy định này bảo đảm cho người khiếu nại, tố cáo quyền được biết về tiến độ và kết quả xử lý trong một khuôn khổ thời gian xác định, từ đó nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan có thẩm quyền.

Ngoài ra, Chỉ thị còn yêu cầu các quốc gia thành viên thiết lập cơ chế công khai thông tin về số lượng và kết quả xử lý khiếu nại, tố cáo, đồng thời khuyến khích áp dụng các kênh báo cáo đa dạng (trực tuyến, thư tín, điện thoại, trực tiếp)[3]. Để tăng cường hiệu lực, nhiều quốc gia thành viên như Pháp, Đức đã nội luật hóa các quy định này, qua đó hình thành cổng trực tuyến quốc gia cho phép công dân nộp đơn, tra cứu tiến độ và nhận kết quả hoàn toàn bằng phương thức điện tử, đồng thời gắn kết với hệ thống tố tụng hành chính trong trường hợp cần khởi kiện.

Có thể thấy rằng, cơ chế của EU không chỉ dừng ở việc tạo lập kênh trực tuyến mà còn xây dựng một khuôn khổ pháp lý ràng buộc, vừa bảo đảm quyền cơ bản của người khiếu nại, tố cáo, vừa chuẩn hóa nghĩa vụ phản hồi, công khai thông tin và bảo vệ dữ liệu.

- Hoa Kỳ lựa chọn mô hình giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến theo hướng phân ngành và gắn với các chuẩn mực thời hạn bắt buộc (Service Level Agreement - SLA). Điển hình là Cục Bảo vệ tài chính người tiêu dùng (Consumer Financial Protection Bureau - CFPB), cơ quan này thiết lập cổng tiếp nhận khiếu nại trực tuyến, mỗi đơn được cấp mã số theo dõi và chuyển ngay đến doanh nghiệp có liên quan[4].

Trong lĩnh vực tố cáo, Văn phòng Tổng Thanh tra, Bộ Y tế và Dịch vụ nhân sinh (Office of Inspector General - HHS-OIG) vận hành đường dây nóng và cổng trực tuyến chuyên biệt. Ngay từ bước đầu, cơ quan này đã quy định rõ thẩm quyền, phạm vi tiếp nhận và quy trình phân loại đơn, nhằm bảo đảm việc thụ lý đúng thẩm quyền và giữ an toàn thông tin. Đáng chú ý, HHS-OIG chỉ tiếp nhận trực tuyến các thông tin không thuộc diện mật, còn các nội dung có tính chất mật hoặc bí mật nhà nước phải được gửi bằng kênh bảo mật khác theo quy định.

Mô hình của Hoa Kỳ kết hợp giữa quy trình số hóa chuẩn hóa, các mốc thời hạn pháp lý ràng buộc và cơ chế công khai dữ liệu. Sự kết hợp này tạo nên động lực tuân thủ thực chất, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người khiếu nại, tố cáo, vừa nâng cao hiệu quả quản trị và trách nhiệm giải trình của cả khu vực công và khu vực tư.

- Hàn Quốc được đánh giá là một trong những quốc gia tiên phong trong việc thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến thống nhất ở cấp độ quốc gia. Chính phủ Hàn Quốc xây dựng và vận hành hệ thống “e-People”, do Ủy ban Chống tham nhũng và Quyền công dân Hàn Quốc (ACRC) quản lý[5].

Hệ thống e-People có chức năng tiếp nhận toàn bộ khiếu nại hành chính, tố cáo tham nhũng và kiến nghị chính sách trên cùng một nền tảng, thể hiện rõ nguyên tắc “một cửa điện tử”. Mọi đơn thư được cấp mã số theo dõi điện tử, đồng thời hệ thống tự động phân luồng đến cơ quan có thẩm quyền để xử lý. Cơ quan tiếp nhận có nghĩa vụ trả lời trong thời hạn luật định và kết quả được phản hồi trực tiếp qua tài khoản điện tử của người gửi. Trường hợp cơ quan chậm trễ hoặc không giải quyết, người dân có quyền kháng nghị hành chính hoặc khởi kiện ra tòa án hành chính. E-People không chỉ đơn thuần là một cổng tiếp nhận, mà còn là hệ thống lưu trữ và thống kê dữ liệu chính thức, qua đó Chính phủ Hàn Quốc hàng năm công bố báo cáo thống kê về số lượng, thời hạn và kết quả giải quyết khiếu nại, tố cáo. Đây là công cụ quan trọng nhằm tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và đồng thời hỗ trợ quá trình hoạch định chính sách công.

Đặc biệt, để bảo đảm tính bao trùm và khả năng tiếp cận, Hàn Quốc vận hành song song các kênh hỗ trợ đa ngôn ngữ cho người nước ngoài, và duy trì đường dây nóng phục vụ 24/7. Sự kết hợp giữa nền tảng trực tuyến, quy trình pháp lý ràng buộc và đa kênh hỗ trợ đã giúp e-People trở thành một mô hình tiêu biểu trong khu vực châu Á về giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến.

- Singapore triển khai song song khiếu nại dịch vụ công đô thị và tố cáo tham nhũng bằng hai kênh chuyên biệt nhưng liên thông. OneService là ứng dụng, cổng duy nhất để công dân gửi khiếu nại về hạ tầng, đô thị mà không cần biết thẩm quyền, hệ thống phân luồng tự động tới cơ quan có trách nhiệm, hỗ trợ trợ lý số/Chatbot và cập nhật tiến độ xử lý; đây là ví dụ điển hình của thiết kế lấy người dùng làm trung tâm nhưng vẫn bảo toàn nguyên tắc phân định thẩm quyền xử lý[6]. Ở mảng tố cáo, Cục Điều tra thực hành tham nhũng (CPIB) cung cấp kênh điện tử bên cạnh hotline, email và tiếp nhận trực tiếp, nêu rõ định nghĩa, phạm vi tố cáo và hướng dẫn nội dung thông tin tối thiểu cần cung cấp để đủ căn cứ thụ lý[7]; kênh điện tử là một trong những kênh chính thức được khẳng định trong tài liệu chính thức và ấn phẩm công vụ. Qua đó, Singapore kết hợp trải nghiệm số tinh gọn với chuẩn mực pháp lý rõ ràng về thẩm quyền, bí mật thông tin và trách nhiệm trả lời.

3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Dựa trên kinh nghiệm một số quốc gia nêu trên, có thể rút ra một số bài học tham khảo quan trọng cho Việt Nam như sau:

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý. Việt Nam cần xây dựng các quy định pháp luật cụ thể công nhận giá trị pháp lý của quy trình giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến. Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố cáo năm 2018 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo năm 2025 có hiệu lực vào ngày 01/7/2026 hiện mới quy định về giải quyết theo trình tự, thủ tục truyền thống, chưa có điều khoản riêng về hình thức trực tuyến. Do đó, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành nghị định, thông tư hướng dẫn để hợp pháp hóa việc nộp, thụ lý, xác minh và ra quyết định qua môi trường điện tử. Từ kinh nghiệm của EU và Hoa Kỳ rút ra cho chúng ta bài học, việc pháp điển hóa hoạt động trực tuyến là điều kiện tiên quyết để bảo đảm giá trị pháp lý và nâng cao niềm tin của công dân.

Thứ hai, về tổ chức và vận hành. Việt Nam cần xây dựng một cổng thông tin tập trung và thống nhất, thay vì để mỗi cơ quan, địa phương triển khai phân tán. Kinh nghiệm Hàn Quốc với hệ thống e-People chứng minh rằng mô hình “một cửa điện tử” giúp nâng cao hiệu quả, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và tăng cường tính minh bạch. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý của cơ quan, cán bộ có thẩm quyền trong việc tiếp nhận và phản hồi qua kênh trực tuyến, tránh coi đây chỉ là hình thức hỗ trợ.

Thứ ba, về hạ tầng công nghệ. Cơ chế trực tuyến phải đi đôi với hạ tầng kỹ thuật hiện đại, bảo đảm khả năng liên thông dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương, tích hợp với Cổng dịch vụ công quốc gia. Hệ thống cần có chức năng lưu trữ, truy xuất, phân tích dữ liệu để hỗ trợ việc ra quyết định chính sách. Bài học từ Hàn Quốc và Singapore cho thấy, đầu tư vào hạ tầng công nghệ không chỉ phục vụ xử lý đơn thư mà còn tạo cơ sở cho quản trị dựa trên dữ liệu lớn.

Thứ tư, về bảo đảm quyền con người và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Mọi cơ chế trực tuyến đều phải gắn liền với nghĩa vụ bảo vệ thông tin của người khiếu nại, tố cáo. Bài học từ Hoa Kỳ và EU khẳng định rằng việc bảo đảm ẩn danh, bảo mật và cơ chế pháp lý bảo vệ người tố cáo là chìa khóa để khuyến khích công dân mạnh dạn sử dụng kênh trực tuyến. Việt Nam cần gắn kết cơ chế này với Luật An ninh mạng năm 2018 và Nghị định của Chính phủ về bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2023, đồng thời quy định chế tài nghiêm khắc đối với hành vi lạm dụng, tiết lộ thông tin.

Thứ năm, về nguồn nhân lực và năng lực thực thi. Cơ chế trực tuyến không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu đội ngũ cán bộ, công chức có kỹ năng sử dụng công nghệ và ý thức trách nhiệm trong xử lý đơn thư điện tử. Do đó, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức về cả kiến thức pháp luật, nghiệp vụ giải quyết khiếu nại, tố cáo và kỹ năng số. Kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy yếu tố nhân lực là một trong những bảo đảm quan trọng cho sự thành công của hệ thống e-People.

Kết luận

Bài học kinh nghiệm quốc tế cho thấy, cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến không chỉ đơn thuần là việc đưa thủ tục truyền thống áp dụng vào môi trường mạng, mà còn là quá trình cải cách toàn diện, đòi hỏi sự đồng bộ về pháp luật, tổ chức, kỹ thuật... . Đây chính là những giá trị tham khảo quan trọng để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện pháp luật và xây dựng một cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trực tuyến phù hợp, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ chuyển đổi số và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ThS. NGUYỄN THỊ HƯƠNG (Khoa Luật - Học viện Hành chính và Quản trị công)

Tài liệu tham khảo

1. Luật Khiếu nại năm 2011.

2. Luật Tố cáo năm 2018.

3. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo năm 2025 (có hiệu lực ngày 01/7/2026).

4. Luật An ninh mạng năm 2025.

5. Luật Giao dịch điện tử năm 2023.

6. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.

7. Nghị định số 356/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

8. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.

9. Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền năm 1948.

10. Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966.

11. Chỉ thị (EU) 2019/1937 của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng ngày 23/10/2019 về việc bảo vệ những người tố cáo vi phạm luật Liên minh châu Âu.

12. An official website of the United States government, Learn how the complaint process works, https://www.consumerfinance.gov/complaint/process/?utm_source.

13. European Commission, Protection for whistleblowers,  https://commission.europa.eu/topics/human-rights/your-fundamental-rights-eu/protection-whistleblowers_en.

14. Anti-corruption and Civil Rights Commission, Republic of Korea, No voice left unheard, https://www.epeople.go.kr/petition/htp/htp.npaid.

15. Singapore Government, https://www.oneservice.gov.sg/

16. A Singapore Government Agency, LODGING A CORRUPTION COMPLAINT, https://www.cpib.gov.sg/e-services/e-complaint-for-corrupt-conduct/