LÁ CHẮN TRƯỚC CÁC XUẤT BẢN PHẨM MANG “ĐỘC TỐ”:
Bài 3: Những yếu tố bảo vệ an ninh văn hóa trong thời đại số

Cẩn trọng từ khâu đầu tiên

Hiện nay, hoạt động liên kết giữa các nhà sách tư nhân với các nhà xuất bản rất phổ biến và có hiệu quả cao. Do đó, để có những xuất bản phẩm lành mạnh, bổ ích, đúng chủ trương đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, phù hợp với văn hóa dân tộc thì vai trò của các nhà sách tư nhân rất quan trọng.

Nói đến sách chuyên ngành pháp luật, bạn đọc hầu như đều biết đến Nhà sách Dân Hiền. Đây là một đơn vị phát hành sách có thành tích và uy tín đặc biệt trong lĩnh vực cung cấp sách pháp luật, bình luận Luật học và sách hành chính nhà nước. Chia sẻ về kinh nghiệm làm thế nào để có sách chất lượng tốt cung cấp cho bạn đọc, bà Đặng Thị Hiền, chủ Nhà sách Dân Hiền cho biết: Cũng như các nhà sách khác, quan trọng nhất vẫn là có được bản thảo có chất lượng cao, từ tư duy pháp lý đến tính học thuật và tính thực tiễn. Chúng tôi thường xuyên cộng tác với tác giả có uy tín công tác tại các cơ sở đào tạo luật, viện nghiên cứu, cơ quan của Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp… Khi nhận được bản thảo chúng tôi chuyển đến Nhà xuất bản để đọc thẩm định, hầu hết các bản thảo chúng tôi gửi đến đều đạt yêu cầu và được cấp giấy phép.

Về câu hỏi thế nào là sách hay và làm thế nào để sách được bạn đọc đón nhận, bà Đặng Thị Hiền chia sẻ: Pháp luật là lĩnh vực được coi là “khô khan”, viết làm sao để vừa đúng chủ trương, vừa đúng pháp luật, vừa hấp dẫn là yêu cầu khó. Điều đáng mừng đối với chúng tôi là sau nhiều năm hợp tác, trao đổi từ ý tưởng đến biên soạn, nhiều tác giả viết rất hay, rất hấp dẫn. Có những cuốn nhiều sinh viên mua để làm quà tặng. Sách không chỉ hay, chuẩn từ nội dung mà còn hay từ phương pháp tiếp cận và khả năng diễn đạt. Như vậy, chúng tôi thấy cẩn trọng ngay từ “đầu vào” thì mới có sách bảo đảm chất lượng mình đặt ra.

Một số cuốn sách được Nhà sách Dân Hiền liên kết xuất bản

Ngoài ra, sách còn cần tiếp thị tốt, đúng đối tượng, đúng thời điểm, phù hợp thị hiếu bạn đọc, nhất là giới trẻ thì phạm vi lan tỏa của sách mới rộng rãi.

Liên Việt Books (Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Liên Việt) là một trong những đơn vị xuất bản và phát hành sách, lịch uy tín tại Việt Nam. Với kinh nghiệm hơn 30 năm hoạt động trong ngành công nghiệp sách và xuất bản, công ty đã khẳng định được vị thế vững chắc trong lòng độc giả cả nước. Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII - 2026, Liên Việt có hai cuốn sách được vinh danh: “Phác thảo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và hội nhập” - tác giả Ngô Phương Lan (Giải B, Giải thưởng Sách Quốc gia) và “Nhà và người” - Lê Thiết Cương (Giải C, Giải thưởng Sách Quốc gia). Giải thưởng Sách Quốc gia không chỉ tôn vinh tác giả mà còn là sự tri ân dành cho những nhà xuất bản, đơn vị làm sách - những người lặng lẽ đứng phía sau, góp phần để mỗi cuốn sách có thể đến với bạn đọc.

Trao đổi với chúng tôi về kinh nghiệm để có sách hay, sách bổ ích, được bạn đọc đón nhận, bà Vũ Phương Liên, Giám đốc Liên Việt Book chia sẻ: Với chúng tôi luôn xác định tinh thần phải chủ động và sáng tạo không ngừng. Chúng tôi hợp tác với những tác giả có uy tín, khi có bản thảo thì đọc thẩm định nội dung cẩn thận. Khi đã làm tốt đầu vào thì việc xin giấy phép xuất bản, việc biên tập của nhà xuất bản cũng thuận lợi và nhanh chóng. Không chủ quan, không dễ dãi là nguyên tắc luôn luôn được quán triệt trong từng khâu. Nội dung hay, hấp dẫn còn đi cùng với yêu cầu đẹp về hình thức, mỗi tác phẩm được xuất bản đối với chúng tôi luôn được đầu tư, chăm chút để có một hình thức bảo đảm tính mỹ thuật cao, tương xứng với giá trị của tác phẩm.

Tăng cường quản lý nhà nước về xuất bản

Ngày 24/08/2026, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản với tỷ lệ tán thành cao (94,9%), dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 01/03/2027 (riêng quy định tại khoản 21 Điều 1 có hiệu lực từ ngày 01/01/2029)

Trước khi được Quốc hội thông qua, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo luật. Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cũng nêu quan điểm về sự cần thiết phải tăng cường quản lý nhà nước về xuất bản, bảo đảm hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm, gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh chính trị, tư tưởng, hạn chế tối đa các sai sót, Bộ trưởng nêu rõ, cơ chế kiểm soát được thiết kế theo ba lớp đối với một số nhóm chủ đề, đề tài liên quan đến lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc. Đó là thẩm định của nhà xuất bản; cơ quan chủ quản kiểm tra kết quả thẩm định; cơ quan quản lý Nhà nước đọc kiểm tra lưu chiểu và cho ý kiến trước khi phát hành. Về các chính sách của Nhà nước phát triển hoạt động xuất bản, theo Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh, dự thảo Luật Xuất bản quy định khung chính sách trong Luật và áp dụng pháp luật có liên quan; tập trung hỗ trợ phát triển xuất bản, chuyển đổi số, xuất bản điện tử, văn hóa đọc, hỗ trợ tác giả, đồng bào dân tộc thiểu số và các địa bàn khó khăn; hội nhập quốc tế trong hoạt động xuất bản. Đồng thời, dự thảo Luật Xuất bản cũng quy định các chính sách đào tạo, thu hút và phát triển nguồn nhân lực, phát huy vai trò hội, hiệp hội (như Hội Xuất bản Việt Nam, Hiệp hội in Việt Nam và hội in các tỉnh, khu vực) đáp ứng yêu cầu phát triển ngành xuất bản.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh. Ảnh: Media Quốc hội

Đối với các quy định về hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, xuyên biên giới, bảo vệ quyền tác giả, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh thông tin, dự thảo Luật quy định các biện pháp ngăn chặn việc tổ chức, cá nhân đưa sản phẩm, tài liệu có nội dung vi phạm ra công chúng dưới hình thức xuất bản phẩm. Chính phủ cũng bổ sung quy định về quản lý Nhà nước, các hành vi bị nghiêm cấm đối với việc phổ biến sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản trên không gian mạng; bổ sung quy định về quản lý hoạt động xuất bản trên môi trường số, xuyên biên giới, bảo vệ quyền tác giả, các quy định về sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản. Theo Bộ trưởng Văn hoá, Thể thao và Du lịch, dự thảo Luật hoàn thiện các quy định về quản lý nhập khẩu xuất bản phẩm, phòng chống in lậu, vi phạm bản quyền; quy định trách nhiệm của nền tảng trung gian và nền tảng xuyên biên giới trong môi trường số.

Hoàn thiện khung pháp lý liên quan

Trong kỷ nguyên số, một xuất bản phẩm sai phạm không chỉ dừng lại ở phạm vi các bản in vật lý mà trực tiếp trở thành nguồn dữ liệu cho các chiến dịch phát tán thông tin sai sự thật trên các nền tảng mạng xã hội. Việc cắt xén và chuyển hóa nội dung sai lệch thành các dạng nội dung ngắn trên các nền tảng công nghệ gây ra sự lan truyền nhanh chóng, ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức xã hội và an ninh tư tưởng trên không gian mạng. Mức độ nguy hại đối với an ninh quốc gia gia tăng khi có sự hỗ trợ của các công nghệ tự động hóa. Đây là hành vi bị nghiêm cấm theo quy định tại điểm d khoản 2 Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025. Hành vi sử dụng công nghệ giả lập này để thao túng nhận thức xã hội nhằm gây hoang mang trong nhân dân đã vi phạm quy định tại điểm b khoản 1 Điều 13 Luật An ninh mạng. Đồng thời, hành vi này trực tiếp xâm phạm an ninh thông tin mạng, phá hoại tính nguyên vẹn và tính an toàn của thông tin được bảo vệ theo quy định tại khoản 2 Điều 2 Luật An ninh mạng 2025.

Trong thời đại sách giấy, một cuốn sách in 2.000 bản thì về cơ bản phạm vi vật lý của nó là 2.000 bản. Nhưng trong môi trường số, một câu trong cuốn sách có thể có đời sống truyền thông lớn hơn cả cuốn sách. Một chi tiết sai có thể được chụp lại, tách khỏi văn cảnh, biến thành ảnh quote. Sau đó người khác dựng thành video 30 giây, một tài khoản khác dùng AI đọc giọng, một kênh khác đưa thêm hình ảnh minh họa giả. Chỉ sau vài vòng sao chép, nguồn gốc ban đầu biến mất nhưng nội dung sai vẫn tồn tại và được hàng triệu người nhìn thấy. Đây là hiện tượng “phân mảnh và tái tổ hợp thông tin sai”. Nguy hiểm hơn, khi thông tin mang màu sắc “bí mật lịch sử”, “sự thật bị che giấu”, “điều sách giáo khoa không nói với bạn”, nó đánh trúng tâm lý tò mò và xu hướng nghi ngờ những diễn giải chính thống. Thuật toán lại ưu tiên những nội dung tạo tương tác mạnh. Vì vậy, một thông tin gây sốc có thể lan nhanh hơn rất nhiều so với một bài nghiên cứu lịch sử cần 20 trang để chứng minh vấn đề. Khi đó, câu chuyện không còn đơn thuần thuộc phạm vi xuất bản. Nó trở thành vấn đề của an ninh thông tin, an ninh văn hóa và sức đề kháng nhận thức của xã hội.

Để bảo vệ an ninh văn hóa từ sớm, theo Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội Trọng tài Thương mại Thành phố Hồ Chí Minh thì cơ quan quản lý nhà nước cần triển khai các biện pháp theo quy định tại điểm h khoản 1 Điều 5 và điểm b khoản 2 Điều 21 Luật An ninh mạng 2025. Các giải pháp kỹ thuật cốt lõi bao gồm thiết lập hệ thống tường lửa quốc gia để ngăn chặn các nguồn phát tán thông tin độc hại từ nước ngoài, kết hợp với các công cụ giám sát số trên không gian mạng quy định tại điểm d khoản 2 Điều 9 Luật Báo chí 2025. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động rà quét, xác định nguồn gốc phát tán sẽ tối ưu hóa hiệu quả phát hiện sai phạm trên các nền tảng số và hội nhóm kín.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Song song với đó, các nhà cung cấp dịch vụ mạng phải chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp trong việc thực thi các biện pháp ngăn chặn thông tin vi phạm được quy định tại điểm b khoản 2 Điều 25 Luật An ninh mạng 2025, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ internet trong và ngoài nước có nghĩa vụ xóa bỏ thông tin vi phạm pháp luật trong thời hạn tối đa là 24 giờ, và không quá 06 giờ đối với các trường hợp khẩn cấp đe dọa an ninh quốc gia. Trường hợp không chấp hành yêu cầu, cơ quan chức năng được phép áp dụng biện pháp tạm giữ tên miền quốc gia Việt Nam hoặc tên miền quốc tế phân bổ cho tổ chức, cá nhân tại Việt Nam theo quy định tại Điều 4a Nghị định số 14/2022/NĐ-CP, đồng thời yêu cầu các đơn vị này tiến hành xác thực tài khoản số của người dùng để phục vụ công tác điều tra.

Bên cạnh đó, việc ngăn chặn từ xa các tác phẩm sai lệch do công nghệ tạo lập cần áp dụng các cơ chế quản lý rủi ro đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm duy trì khả năng can thiệp của con người theo đúng quy định tại điểm d khoản 2 Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025. Việc bắt buộc gắn nhãn nhận biết đối với các nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra theo quy định tại khoản 4 Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 là công cụ pháp lý quan trọng giúp người dân nhận diện, phân biệt các sản phẩm chính thống với thông tin giả mạo hoặc tự động hóa, từ đó thiết lập ý thức phòng ngừa tự thân trong nhân dân.

Còn TS. Đào Trung Hiếu thì cho rằng: Chế tài hiệu quả phải hội đủ ba yếu tố, đủ nghiêm, chắc chắn bị áp dụng và đánh đúng vào lợi ích có được từ hành vi vi phạm. Với những hành vi cố ý, tái phạm hoặc có tính hệ thống, cần nghiên cứu chế tài nghề nghiệp mạnh hơn đối với cá nhân chịu trách nhiệm, gắn trách nhiệm với người ký duyệt chứ không chỉ xử lý pháp nhân nhà xuất bản. Đồng thời phải có cơ chế truy thu lợi nhuận bất hợp pháp, đình chỉ hoạt động có thời hạn, thu hồi chứng chỉ hành nghề khi đủ căn cứ và chuyển xử lý hình sự khi hành vi cấu thành tội phạm. Tôi thiên về nguyên tắc: không hình sự hóa sai sót nghề nghiệp thông thường, nhưng cũng không hành chính hóa những hành vi có tính cố ý và nguy hiểm cho xã hội.

Cần cơ chế phối hợp liên ngành và bộ công cụ công nghệ đủ mạnh

Theo các chuyên gia, việc luật hóa mới chỉ là lớp bảo vệ ban đầu, còn để bảo vệ tốt hơn về an ninh văn hóa thì cần có cơ chế phối hợp liên ngành và bộ công cụ công nghệ đủ mạnh để giải quyết tận gốc của vấn đề. Đồng thời, cơ quan quản lý không thể dùng tư duy quản lý giấy để quản lý môi trường mạng, mà phải triển khai đồng bộ giải pháp.

Luật sư Hoàng Tùng đưa ra giải pháp, đầu tư bộ công cụ rà quét tự động dựa trên từ khóa, thuật toán nhận diện hình ảnh/văn bản để phát hiện sớm các nội dung cắt xẻ từ sách bẩn trên không gian mạng. Triển khai công nghệ gắn mã định danh, truy dấu số để cá nhân hóa nội dung, tìm ra nguồn phát tán gốc để xử lý triệt để.

Luật sư Hoàng Tùng, Trưởng VPLS Trung Hòa (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội)

Cần thiết lập quy chế phối hợp phản ứng nhanh giữa: Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch,  Bộ Công an, cơ quan chủ quản Nhà xuất bản và các nền tảng xuyên biên giới (Meta, TikTok, Google). Khi phát hiện sai phạm, lệnh chặn lọc, gỡ bỏ và phong tỏa tài khoản phải được thực hiện đồng thời trong vòng vài giờ để ngăn chặn sự lan truyền độc hại.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu đề xuất xây dựng mô hình “Hệ thống 5 lớp bảo vệ an ninh văn hóa số”

Lớp thứ nhất, cơ sở dữ liệu xuất bản phẩm quốc gia, theo đó mỗi xuất bản phẩm phải có hồ sơ số: tác giả; nhà xuất bản; đơn vị liên kết; người chịu trách nhiệm; phiên bản; trạng thái pháp lý; giấy phép; bản điện tử hợp pháp nếu có; tình trạng đình chỉ, thu hồi hoặc sửa chữa nếu phát sinh. Khi một sách bị thu hồi, dữ liệu phải được cập nhật đồng bộ. Không thể để cơ quan này biết sách đã bị thu hồi nhưng một cơ quan khác, thư viện khác hoặc nền tảng số khác vẫn coi đó là sách hợp pháp.

Lớp thứ hai, hệ thống phát hiện nội dung rủi ro bằng AI, có thể xây dựng công cụ nhận diện: sao chép hàng loạt; phát hành trái phép; phiên bản điện tử của sách đã thu hồi; nội dung giả mạo; deepfake; giả giọng nói; giả hình ảnh; trích dẫn lịch sử không chính xác; mạng lưới tài khoản khuếch đại có tổ chức.

Lớp thứ ba, trung tâm điều phối liên ngành, qua đó có cơ chế phối hợp rõ giữa: văn hóa - xuất bản; công an; quản lý thị trường; hải quan; tư pháp; sở hữu trí tuệ; thư viện; giáo dục; các nền tảng số.

Đặc biệt cần xây dựng quy trình xử lý sự cố: phát hiện, xác minh, phân loại, ra quyết định, thông báo, phối hợp gỡ bỏ/ngăn phát tán, truy nguồn, đánh giá hậu quả, rút kinh nghiệm.

Mỗi khâu phải có thời hạn. Mỗi khâu phải có người chịu trách nhiệm. Không thể có tình trạng “đang phối hợp” kéo dài đến khi nội dung đã lan ra hàng triệu tài khoản.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Lớp thứ tư, hợp tác với nền tảng xuyên biên giới, đây là vấn đề không thể chỉ giải quyết bằng mệnh lệnh hành chính trong nước. Phải sử dụng đồng thời: pháp luật Việt Nam; hợp tác quốc tế; cơ chế đầu mối với nền tảng; yêu cầu truy xuất nguồn; cơ chế thông báo và xử lý; các biện pháp kỹ thuật phù hợp pháp luật. Mục tiêu là làm cho chi phí phát tán nội dung vi phạm tăng lên, trong khi khả năng phát hiện và xử lý nhanh hơn.

Lớp thứ năm, xây dựng “hệ miễn dịch văn hóa” trong Nhân dân, đây mới là lớp bảo vệ bền vững nhất. Nếu 100 người xem một thông tin sai mà 90 người tin ngay, chúng ta có một xã hội rất dễ bị thao túng. Nếu 100 người xem mà 70 người hỏi “Nguồn đâu?” thì đó là một xã hội có sức đề kháng.

Thêm sức nặng đến từ Quy định 207-QĐ/TW

Quy định 207-QĐ/TW, ngày 26/7/2026, của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về những điều đảng viên không được làm vừa ban hành đã cấm rất rõ hành vi viết, phát tán thông tin sai sự thật, bôi nhọ lãnh tụ, đặc biệt là việc lợi dụng Internet và trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo lập sản phẩm văn hóa độc hại được các chuyên gia đánh giá là một quy định có tính cập nhật rất cao đối với môi trường truyền thông số hiện nay.

TS. Đào Trung Hiếu nhấn mạnh về Điều 5 Quy định 207-QĐ/TW, được Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành ngày 26/7/2026 không chỉ đề cập việc viết, nói, đăng tải thông tin sai sự thật mà còn quy định đối với việc sáng tác, sản xuất, xuất bản, phát tán sản phẩm văn hóa xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ; đồng thời nêu trực tiếp hành vi sử dụng hạ tầng Internet, mạng xã hội, nền tảng số, trí tuệ nhân tạo để tạo lập, phát tán thông tin sai sự thật. “Đối với người làm văn hóa, báo chí và xuất bản là đảng viên, Quy định 207 đặt ra tiêu chuẩn trách nhiệm cao hơn. Bởi những người này không chỉ tham gia mạng xã hội với tư cách cá nhân; trong nhiều trường hợp họ đang sở hữu hoặc có khả năng tác động tới những “bộ khuếch đại” thông tin của xã hội. Một nền văn hóa lành mạnh phải có phản biện, tranh luận học thuật, các cách tiếp cận mới. Điều cần loại bỏ là sự gian dối, xuyên tạc có chủ ý, sự cẩu thả và hành vi lợi dụng công nghệ để nhân bản thông tin sai. Sức nặng của Quy định 207-QĐ/TW vì thế không chỉ nằm ở chế tài kỷ luật Đảng. Giá trị lớn hơn của nó là xác lập một chuẩn mực: càng có vị trí, càng có ảnh hưởng tới công chúng, trách nhiệm đối với sự thật càng phải cao”, TS. Hiếu nói.

TS. Đào Trung Hiếu. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Dưới góc độ nhìn nhận của mình, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu cũng đánh giá đây là một bước cập nhật rất sát với thực tiễn của đời sống số hiện nay. Đặc biệt, Điều 5 của Quy định 207-QĐ/TW trực tiếp đề cập đến việc sử dụng Internet, mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo để tạo lập, phát tán thông tin sai sự thật; đồng thời quy định về việc không được sản xuất, phát tán các sản phẩm văn hóa xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ, lãnh đạo Đảng, Nhà nước và chống phá Đảng, Nhà nước, chế độ.

Đặc biệt đối với cán bộ, đảng viên làm công tác văn hóa, báo chí, xuất bản, giáo dục, yêu cầu nêu gương càng cao. Tôi muốn diễn đạt điều này bằng một khái niệm mới: “Đạo đức số của người cán bộ, đảng viên”. Đạo đức số phải bao gồm: không tạo tin giả; không chia sẻ điều mình biết là chưa xác thực; không sử dụng AI để giả mạo sự thật; không thao túng hình ảnh, giọng nói, tư liệu lịch sử; không lợi dụng uy tín cá nhân để hợp thức hóa thông tin sai; và quan trọng nhất, không dùng công nghệ mới để làm những điều mà pháp luật và đạo đức truyền thống đều cấm.

Công nghệ thay đổi rất nhanh. Nhưng nguyên tắc rất cũ: đã là người cán bộ, đảng viên thì phải trung thực, phải nêu gương, phải chịu trách nhiệm trước tổ chức, trước pháp luật và trước Nhân dân.

HẢI HÀ, THÁI VÂN, TRANG ANH, THANH THỦY