Một số khó khăn, vướng mắc về quá trình xử lý vật chứng trong vụ án hình sự

1. Cơ sở pháp lý về xử lý vật chứng, tài sản

Theo Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, vật chứng trong vụ án hình sự được xử lý theo các hình thức như: Tịch thu, nộp ngân sách nhà nước hoặc tiêu hủy; Trả lại cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp; Hoặc xử lý theo quy định khác của pháp luật.

Bên cạnh đó, Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015 cũng quy định về việc tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm.

Các quy định này là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét, quyết định việc xử lý vật chứng trong từng vụ án cụ thể.

2. Những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng

2.1. Khó khăn trong việc xác định hình thức xử lý đối với vật chứng

Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự về xâm phạm tài nguyên rừng, việc giải quyết không chỉ dừng lại ở việc xác định tội danh và hình phạt mà còn đặt ra vấn đề phức tạp về xử lý vật chứng và trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Điểm khó nằm ở chỗ tài sản bị xâm hại là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, nhưng lại được giao cho các cơ quan, tổ chức cụ thể trực tiếp quản lý. Sự tách bạch giữa quyền sở hữu và quyền quản lý này làm phát sinh những cách hiểu khác nhau trong áp dụng pháp luật.

Ví dụ: Trong vụ án, các bị cáo đã khai thác trái phép một cây gỗ tại rừng phòng hộ do Đồn Biên phòng X quản lý. Cây gỗ có giá trị 32 triệu đồng. Quá trình giải quyết vụ án phát sinh hai vấn đề: (1) xác định chủ thể bị thiệt hại để buộc bồi thường và (2) xác định hình thức xử lý vật chứng là cây gỗ bị khai thác. Về vấn đề này hiện có nhiều quan điểm cho rằng, rừng phòng hộ là tài sản thuộc sở hữu Nhà nước, do đó Nhà nước mới là chủ thể bị thiệt hại; Đồn Biên phòng chỉ là đơn vị quản lý, không có quyền tự định đoạt về bồi thường. Vì vậy, việc chấp nhận thỏa thuận bồi thường giữa các bị cáo và Đồn Biên phòng là không có căn cứ, các bị cáo phải bồi thường đầy đủ giá trị thiệt hại cho Nhà nước. Đồng thời, vật chứng là cây gỗ cần bị tịch thu sung công quỹ Nhà nước theo điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, quan điểm khác cho rằng, cần nhìn nhận vai trò của chủ thể quản lý tài sản. Đồn Biên phòng là đơn vị được Nhà nước giao quản lý trực tiếp diện tích rừng, chịu trách nhiệm bảo vệ và khai thác theo quy định pháp luật. Khi hành vi phạm tội xảy ra, thiệt hại thực tế phát sinh trước hết đối với chính hoạt động quản lý này. Do đó, có thể xác định Đồn Biên phòng là chủ thể bị thiệt hại trực tiếp về mặt quản lý và sử dụng tài sản, từ đó, có cơ sở xác định tư cách nguyên đơn dân sự. Đối với vật chứng, nếu xác định được chủ thể quản lý hợp pháp thì có thể áp dụng điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự để trả lại tài sản cho chủ thể này, thay vì tịch thu.

Vướng mắc nêu trên bắt nguồn từ sự giao thoa giữa hai nhóm quy phạm pháp luật. Một mặt, Điều 47 Bộ luật Hình sự quy định việc tịch thu vật chứng nhằm mục đích trừng phạt và phòng ngừa tội phạm. Mặt khác, Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự lại hướng đến việc xử lý vật chứng theo nguyên tắc bảo đảm quyền sở hữu, quyền quản lý hợp pháp đối với tài sản. Trong khi đó, các quy định của Bộ luật Dân sự (Điều 584, 585, 589) yêu cầu người gây thiệt hại phải bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế. Sự khác biệt về mục tiêu điều chỉnh giữa các quy định này dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất trong thực tiễn.

Đáng chú ý, trong các vụ án xâm phạm tài nguyên rừng, vật chứng thường đồng thời là tài sản bị thiệt hại. Điều này đặt ra yêu cầu phải xử lý hài hòa giữa hai mục tiêu: vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật thông qua các biện pháp như tịch thu, vừa khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể bị thiệt hại. Nếu tuyệt đối hóa việc tịch thu sung công, quyền lợi của chủ thể quản lý trực tiếp có thể không được bảo đảm; ngược lại, nếu chỉ trả lại tài sản mà không gắn với nghĩa vụ bồi thường đầy đủ thì sẽ làm giảm hiệu quả răn đe.

Như vậy, có thể thấy cần xác định rõ hai vấn đề.

Thứ nhất, về trách nhiệm bồi thường, chủ thể bị thiệt hại phải được xác định là Nhà nước với tư cách đại diện chủ sở hữu đối với tài sản rừng; việc bồi thường không thể phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí của đơn vị quản lý.

Thứ hai, về xử lý vật chứng, trong trường hợp tài sản đã xác định được đơn vị quản lý hợp pháp, việc giao lại tài sản cho đơn vị này quản lý, sử dụng là phù hợp với bản chất của quan hệ quản lý tài sản công và quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

2.2. Khó khăn trong việc xác định tính chất pháp lý của vật chứng

Một trong những vướng mắc phổ biến là việc xác định vật chứng thuộc loại nào: công cụ phạm tội, đối tượng phạm tội hay tài sản hợp pháp. Trong nhiều trường hợp, tài sản vừa là phương tiện thực hiện hành vi phạm tội vừa có giá trị sử dụng hợp pháp. Pháp luật tại Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 chỉ quy định nguyên tắc chung, chưa có hướng dẫn chi tiết cho các trường hợp phức tạp, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Ví dụ: A thực hiện hành vi mua bán thuốc lá điếu nhập lậu và thuê B vận chuyển hàng hóa đến người mua để hưởng tiền công. B sử dụng chiếc ô tô mang tên mình để vận chuyển số thuốc lá từ nhà bố mẹ A giao theo tuyến xe buýt. Trong một lần thực hiện việc giao hàng, B bị lực lượng Công an phát hiện, bắt quả tang cùng tang vật là số thuốc lá nhập lậu. Quá trình khám xét nơi ở của bố mẹ A, cơ quan chức năng tiếp tục thu giữ hơn 29.000 bao thuốc lá nhập lậu. Tại cấp sơ thẩm, Tòa án tuyên A phạm tội buôn bán hàng cấm, B phạm tội vận chuyển hàng cấm. Tuy nhiên, đối với vật chứng là chiếc ô tô do B sử dụng, Tòa án lại quyết định trả lại cho mẹ của B là bà H, với lý do bà là người bỏ tiền mua xe, còn việc B đứng tên chỉ nhằm mục đích hành nghề taxi và bà không biết việc B sử dụng xe nhằm mục đích phạm tội. Quyết định này sau đó bị Viện kiểm sát kháng nghị vì cho rằng việc trả lại xe là không đúng quy định pháp luật.

Vấn đề phát sinh về xử lý vật chứng đặt ra trong tình huống này là: chiếc ô tô được sử dụng làm phương tiện phạm tội. Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, vật chứng là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội có thể bị tịch thu sung quỹ nhà nước. Tuy nhiên, pháp luật cũng đồng thời bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp của người thứ ba ngay tình, theo đó nếu tài sản thuộc quyền sở hữu của người không liên quan đến tội phạm và họ không biết, không thể biết việc tài sản bị sử dụng vào mục đích phạm tội thì tài sản đó không bị tịch thu mà phải được trả lại. Chính tại điểm giao thoa này đã phát sinh vướng mắc lớn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Một mặt, chiếc xe ô tô đứng tên đăng ký của B, tức là về mặt pháp lý, B được xác định là chủ sở hữu. Mặt khác, bà H lại khai nhận mình mới là người bỏ tiền mua xe thông qua việc thế chấp tài sản, còn việc để B đứng tên chỉ mang tính hình thức. Nếu chấp nhận lời khai này, bà H sẽ được xem là chủ sở hữu thực tế và là người thứ ba ngay tình, từ đó có căn cứ để trả lại tài sản. Tuy nhiên, nếu không có đủ chứng cứ chứng minh cho lời khai đó, thì việc xác định quyền sở hữu vẫn phải căn cứ vào giấy đăng ký xe, đồng nghĩa với việc chiếc xe thuộc quyền sở hữu của chính người đã sử dụng nó để thực hiện hành vi phạm tội và do đó có thể bị tịch thu.

Vướng mắc ở đây nằm ở việc đánh giá chứng cứ và xác định chủ thể sở hữu hợp pháp của tài sản. Pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể, rõ ràng về thứ tự ưu tiên giữa “sở hữu theo đăng ký” và “sở hữu thực tế” trong trường hợp có sự mâu thuẫn. Trong khi đó, các chứng cứ chứng minh quyền sở hữu thực tế như nguồn tiền mua xe, thỏa thuận nhờ đứng tên hay mục đích sử dụng tài sản lại thường khó thu thập, dễ bị lợi dụng để hợp thức hóa tài sản nhằm tránh bị tịch thu. Điều này dẫn đến tình trạng các cơ quan tiến hành tố tụng có thể đưa ra những nhận định khác nhau, gây thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Bên cạnh đó, việc xác định yếu tố “không biết, không liên quan” của người được cho là chủ sở hữu cũng là một vấn đề phức tạp. Trong nhiều trường hợp, người thân trong gia đình đứng ra nhận là chủ sở hữu tài sản với lý do không biết hành vi phạm tội của người sử dụng, nhưng việc chứng minh trạng thái nhận thức này trên thực tế là rất khó khăn. Nếu không thận trọng, việc chấp nhận các lời khai này có thể tạo ra kẽ hở để người phạm tội tẩu tán tài sản hoặc né tránh chế tài tịch thu. Từ đó có thể thấy, vướng mắc trong xử lý vật chứng của vụ án này không chỉ là một trường hợp cá biệt mà phản ánh một khoảng trống tương đối trong quy định pháp luật cũng như trong thực tiễn áp dụng. Để khắc phục, cần có hướng dẫn cụ thể hơn về việc xác định quyền sở hữu tài sản trong tố tụng hình sự, đặc biệt là đối với tài sản có đăng ký quyền sở hữu. Đồng thời, cần quy định rõ tiêu chí đánh giá chứng cứ chứng minh quyền sở hữu thực tế và trách nhiệm chứng minh thuộc về bên nào. Việc tăng cường kiểm tra, đối chiếu các chứng cứ về nguồn gốc tài sản, cũng như thận trọng trong việc chấp nhận lời khai của người liên quan sẽ góp phần hạn chế tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp luật.

Từ những vướng mắc nêu trên, có thể thấy việc xử lý vật chứng trong các vụ án hình sự, đặc biệt đối với tài sản là phương tiện phạm tội có liên quan đến người thứ ba, vẫn còn tồn tại những khoảng trống cần được hoàn thiện.

3. Một số đề xuất, kiến nghị

Thứ nhất, pháp luật cần quy định rõ tiêu chí xác định chủ thể bị thiệt hại trong các trường hợp tài sản thuộc sở hữu Nhà nước nhưng giao cho tổ chức quản lý; đồng thời tách bạch nguyên tắc bồi thường thiệt hại với quyền định đoạt của đơn vị quản lý; thống nhất hướng dẫn áp dụng giữa Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự trong xử lý vật chứng đối với tài sản công, đặc biệt là tài nguyên rừng. Tóm lại, việc xử lý vật chứng trong các vụ án xâm phạm tài nguyên rừng không chỉ là vấn đề kỹ thuật tố tụng mà còn phản ánh cách thức nhận diện và bảo vệ tài sản công trong hệ thống pháp luật. Chỉ khi có sự thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật thì mới bảo đảm được tính công bằng, nghiêm minh và hiệu quả trong thực tiễn xét xử.

Thứ hai, pháp luật cần có hướng dẫn cụ thể hơn về nguyên tắc xác định quyền sở hữu tài sản trong trường hợp có sự mâu thuẫn giữa đăng ký pháp lý và sở hữu thực tế. Theo đó, nên quy định rõ theo hướng ưu tiên giá trị pháp lý của đăng ký quyền sở hữu, đồng thời chỉ chấp nhận “sở hữu thực tế” khi có hệ thống chứng cứ chặt chẽ, khách quan như chứng từ thanh toán, hợp đồng mua bán, hoặc tài liệu chứng minh nguồn gốc tài sản. Quy định này sẽ góp phần hạn chế tình trạng lợi dụng lời khai một phía để tránh bị tịch thu tài sản. Bên cạnh đó, cần bổ sung tiêu chí cụ thể để đánh giá yếu tố “không biết, không liên quan đến hành vi phạm tội” của người được cho là chủ sở hữu tài sản. Việc đánh giá không nên chỉ dựa vào lời khai mà cần đặt trong tổng thể các mối quan hệ, hoàn cảnh sử dụng tài sản, tần suất và mục đích sử dụng, cũng như các dấu hiệu bất thường khác. Điều này giúp nâng cao tính khách quan, tránh việc hợp thức hóa tài sản thông qua việc đứng tên hộ trong phạm vi gia đình hoặc người thân. Ngoài ra, cần quy định rõ hơn về nghĩa vụ chứng minh trong trường hợp có tranh chấp liên quan đến vật chứng. Theo đó, người yêu cầu nhận lại tài sản phải có trách nhiệm chứng minh quyền sở hữu hợp pháp và sự ngay tình của mình. Nếu không chứng minh được một cách thuyết phục, cơ quan tiến hành tố tụng có thể căn cứ vào giấy tờ đăng ký để xác định chủ sở hữu và áp dụng biện pháp tịch thu theo quy định. Cách tiếp cận này vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, vừa hạn chế tình trạng kéo dài tranh chấp không cần thiết.

Kết luận

Trong bối cảnh các quan hệ dân sự ngày càng đa dạng, việc hoàn thiện pháp luật về xử lý vật chứng không chỉ nhằm phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Do đó, các đề xuất nêu trên cần được xem xét trong tổng thể quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự, hướng tới sự minh bạch, thống nhất và khả thi trong áp dụng.

Có thể thấy rằng, mặc dù pháp luật đã có quy định tương đối đầy đủ về xử lý vật chứng và tài sản trong tố tụng hình sự, nhưng quá trình áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc quy định pháp luật chưa cụ thể, thiếu hướng dẫn chi tiết và điều kiện thực thi còn hạn chế. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đồng thời nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm bảo đảm việc xử lý vật chứng được thực hiện đúng quy định, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

ĐINH THỊ NGỌC BÍCH (Tòa án quân sự Quân khu 4)

Ảnh minh họa - Nguồn: Internet.