Tăng cường hiệu quả giám định tư pháp trong tố tụng hình sự

Đáp ứng yêu cầu đó, ngày 01/5/2026, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 02/2026/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC (Thông tư liên tịch số 02/2026), quy định chi tiết việc trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự. Đây là văn bản có ý nghĩa quan trọng trong việc thống nhất nhận thức và cách thức áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Quy định đầy đủ nguyên tắc trưng cầu, yêu cầu và sử dụng kết luận giám định

Một trong những điểm nổi bật của Thông tư liên tịch là xây dựng hệ thống nguyên tắc xuyên suốt đối với toàn bộ quá trình giám định tư pháp. Theo đó, việc trưng cầu, yêu cầu giám định phải bảo đảm khách quan, có căn cứ, đúng đối tượng, đúng nội dung và đúng thẩm quyền; việc trưng cầu phải được thực hiện kịp thời ngay sau khi xác định những tình tiết của vụ việc cần được làm rõ bằng kiến thức chuyên môn. Đồng thời, đối tượng giám định phải được bảo quản nguyên vẹn, bảo đảm tính liên tục của chuỗi chứng cứ để không ảnh hưởng đến kết quả giám định.

Đối với việc sử dụng kết luận giám định, Thông tư nhấn mạnh yêu cầu đánh giá độc lập, khách quan, toàn diện, xem kết luận giám định là một nguồn chứng cứ quan trọng nhưng không phải là căn cứ duy nhất để giải quyết vụ án. Cơ quan tiến hành tố tụng chỉ được sử dụng kết luận giám định khi bảo đảm tính có căn cứ, hợp pháp và phù hợp với các tài liệu, chứng cứ khác trong hồ sơ vụ án.

Thông tư liên tịch dành dung lượng lớn để quy định trình tự, thủ tục trưng cầu giám định tư pháp, từ việc xác định cơ quan có thẩm quyền đến việc chuẩn bị hồ sơ, đối tượng giám định và nội dung quyết định trưng cầu. Đáng chú ý, văn bản phân định rõ thẩm quyền giữa cơ quan giám định ở trung ương và địa phương, đồng thời quy định cụ thể các trường hợp cần trưng cầu giám định ở cấp trung ương đối với những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp hoặc liên quan đến nhiều lĩnh vực chuyên môn.

Thông tư cũng quy định rõ việc trưng cầu giám định bổ sung, giám định lại, giám định hội đồng, bảo đảm có cơ chế xử lý đối với các trường hợp kết luận giám định chưa đầy đủ, chưa rõ ràng hoặc phát sinh mâu thuẫn giữa các kết luận giám định. Những quy định này góp phần nâng cao tính khoa học và độ tin cậy của hoạt động giám định tư pháp.

Hoàn thiện cơ chế đánh giá và sử dụng kết luận giám định

Một nội dung quan trọng khác của Thông tư là quy định rất chặt chẽ về quản lý, bảo quản và bàn giao đối tượng giám định. Theo đó, trước khi trưng cầu giám định, cơ quan tiến hành tố tụng phải tiến hành niêm phong đúng quy định, lập biên bản đầy đủ, ghi nhận chính xác đặc điểm của vật chứng, tài liệu, mẫu vật hoặc các đối tượng khác cần giám định. Việc niêm phong phải bảo đảm không làm thay đổi hiện trạng của đối tượng giám định, đồng thời bảo đảm khả năng kiểm tra, đối chiếu trong toàn bộ quá trình tố tụng.

Đối với trường hợp cần lấy mẫu đại diện hoặc đối tượng giám định có nguy cơ bị biến đổi, tiêu hủy hoặc hư hỏng, Thông tư quy định cụ thể phương pháp lấy mẫu, bảo quản, lập biên bản và ghi nhận quá trình thực hiện nhằm bảo đảm giá trị chứng minh của chứng cứ sau giám định.

Đây là những quy định có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm tính liên tục của chuỗi chứng cứ và hạn chế tối đa các tranh chấp phát sinh về tính xác thực của vật chứng trong quá trình tố tụng.

Thông tư liên tịch cũng cụ thể hóa quyền yêu cầu giám định của những người tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Theo đó, bị hại, đương sự, người đại diện hợp pháp và những chủ thể khác có quyền yêu cầu giám định khi có căn cứ cho rằng việc giám định là cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thông tư quy định cụ thể hồ sơ yêu cầu giám định, phương thức nộp hồ sơ, trình tự tiếp nhận, cũng như trách nhiệm của tổ chức giám định trong việc tiếp nhận và thực hiện yêu cầu giám định. Việc quy định minh bạch quyền yêu cầu giám định góp phần tăng cường tính dân chủ, bảo đảm quyền tiếp cận công lý của các chủ thể tham gia tố tụng.

Một điểm mới đáng chú ý của Thông tư là quy định khá toàn diện về đánh giá kết luận giám định tư pháp. Việc đánh giá được thực hiện trên nhiều phương diện, bao gồm: Đánh giá tính hợp pháp của việc trưng cầu hoặc yêu cầu giám định; Đánh giá cơ sở khoa học, phương pháp chuyên môn được áp dụng; Đánh giá sự phù hợp giữa kết luận giám định với các tài liệu, chứng cứ khác; Đánh giá tính logic, khách quan, đầy đủ và khả năng chứng minh của kết luận giám định.

Thông tư đồng thời quy định trình tự xử lý khi xuất hiện mâu thuẫn giữa các kết luận giám định hoặc giữa kết luận giám định với các chứng cứ khác. Trong trường hợp chưa làm rõ được nguyên nhân mâu thuẫn, cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện các hoạt động điều tra, xác minh bổ sung hoặc quyết định trưng cầu giám định lại, giám định bổ sung theo quy định của pháp luật.

Quy định này góp phần hạn chế tình trạng tuyệt đối hóa giá trị của kết luận giám định, đồng thời bảo đảm nguyên tắc đánh giá chứng cứ toàn diện trong tố tụng hình sự.

Nâng cao chất lượng hoạt động giám định tư pháp trong giai đoạn mới

Thông tư liên tịch dành một chương riêng quy định trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, tổ chức giám định, người giám định tư pháp và Viện kiểm sát trong toàn bộ quá trình thực hiện hoạt động giám định. Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đúng đối tượng, nội dung và phạm vi giám định; bảo đảm việc giao nhận, bảo quản vật chứng đúng quy định; phối hợp chặt chẽ với tổ chức giám định trong quá trình thực hiện.

Đối với người giám định tư pháp, Thông tư yêu cầu phải tuân thủ nghiêm các quy trình chuyên môn, lựa chọn phương pháp giám định tối ưu, bảo đảm tính khoa học, khách quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận giám định.

Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong toàn bộ quá trình trưng cầu, yêu cầu, đánh giá và sử dụng kết luận giám định, qua đó góp phần bảo đảm hoạt động giám định được thực hiện đúng quy định và không làm ảnh hưởng đến quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.

Có thể thấy, Thông tư liên tịch số 02/2026 đã hình thành một quy trình tương đối đầy đủ, thống nhất và chặt chẽ từ khâu trưng cầu, yêu cầu giám định đến đánh giá và sử dụng kết luận giám định trong tố tụng hình sự. Những quy định mới không chỉ khắc phục khoảng trống pháp lý và những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn mà còn tăng cường trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, tổ chức giám định và người giám định tư pháp.

Đồng thời, việc chuẩn hóa quy trình quản lý đối tượng giám định, quy định rõ cơ chế xử lý các kết luận giám định mâu thuẫn, cũng như đề cao nguyên tắc đánh giá chứng cứ toàn diện sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án hình sự, bảo đảm mọi kết luận buộc tội hoặc gỡ tội đều dựa trên hệ thống chứng cứ khách quan, hợp pháp và có giá trị chứng minh cao.

Với những nội dung cốt lõi đó, Thông tư liên tịch số 02/2026 là cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động giám định tư pháp, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, bảo vệ công lý và quyền con người trong tố tụng hình sự.

QUANG PHÚC