Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam: Kinh nghiệm từ trung tâm tài chính quốc tế Astana (Kazakhstan) và khuyến nghị cho Việt Nam

Đặt vấn đề

Thành lập Tòa án chuyên biệt (TACB) tại Trung tâm tài chính quốc tế (TTTCQT) là một yêu cầu tất yếu, xuất phát từ định hướng của Đảng và Nhà nước về việc thành lập mô hình TTTCQT và sự phức tạp của các tranh chấp dự kiến phát sinh trong tương lai. Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22/3/2018 của Bộ Chính trị về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đã đặt ra mục tiêu phát triển các dịch vụ tài chính, ngân hàng chất lượng cao, làm tiền đề cho việc hình thành TTTCQT. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản, nhằm hoàn thiện thể chế, chính sách, hướng đến xây dựng TTTCQT trở thành trung tâm tài chính hàng đầu khu vực. Đây là bước đi táo bạo, quyết đoán và đầy bản lĩnh của Việt Nam trong tiến trình hòa nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới.

Bên cạnh những cơ hội lớn, TTTCQT đặt ra rất nhiều thử thách, khi chúng ta phải chơi theo luật chơi của quốc tế và tranh chấp là điều không thể tránh khỏi. TTTCQT không chỉ dừng lại ở các hoạt động tài chính truyền thống, mà còn định hướng phát triển các lĩnh vực mũi nhọn và mới mẻ như: công nghệ tài chính (Fintech), tài sản số, tài chính xanh thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Đây là những lĩnh vực lần đầu tiên được thử nghiệm có kiểm soát tại Việt Nam, kéo theo nguy cơ phát sinh những tranh chấp pháp lý hoàn toàn mới, phức tạp, mang tính xuyên biên giới và đòi hỏi được giải quyết nhanh chóng. Nếu các tranh chấp này không được xử lý kịp thời, có thể dẫn đến “đóng băng” dòng vốn, gây biến động thị trường và những tổn thất kinh tế khó lường.

Trong bối cảnh đó, thủ tục tố tụng tại các Tòa án truyền thống với những đặc điểm như thời gian kéo dài, công khai và phức tạp, có thể không còn phù hợp. Do đó, việc xây dựng cơ chế tài phán chuyên biệt, trung lập, minh bạch và hiệu quả là bài toán bắt buộc phải có lời giải để bảo vệ nhà đầu tư, duy trì sự ổn định và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế cho TTTCQT. Nhận thức rõ nhu cầu cấp thiết này, Nghị quyết số 222/2025/QH15 ngày 27/6/2025 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam (gọi tắt là Nghị quyết số 222) đã quy định việc thành lập TACB tại TTTCQT. Ngày 11/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật TACB tại TTTCQT, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Điều này tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp toàn diện và hiện đại tại TTTCQT. Bài viết đi sâu phân tích cơ sở pháp lý, kinh nghiệm quốc tế tại Tòa án TTTCQT Astana (Kazakhstan), từ đó, đưa ra những kiến nghị, đề xuất cho Việt Nam trong việc tổ chức hoạt động TACB tại TTTCQT

1. Cơ sở pháp lý của Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế

Nghị quyết số 222 có hiệu lực từ ngày 01/9/2025, là một dấu mốc quan trọng, đặt Việt Nam trước một bước chuyển mình lịch sử, góp phần vào sân chơi tài chính quốc tế. Bên cạnh quy định các chính sách tài chính nền tảng, Nghị quyết này đã xây dựng bộ máy quản lý, điều hành TTTCQT, trong đó, TACB là một cơ chế giải quyết tranh chấp bên cạnh Trung tâm trọng tài quốc tế. Nghị quyết số 222 là cơ sở pháp lý trực tiếp và quan trọng nhất đối với việc thành lập TACB thuộc TTTCQT. Nghị quyết chính thức xác lập vị thế của TACB như một trụ cột tài phán không thể thiếu trong cơ cấu tổ chức của TTTCQT: 

Thứ nhất, điểm c1 khoản 1 Điều 9 Nghị quyết số 222 quy định: “Tòa án chuyên biệt” là một trong hai cơ quan giải quyết tranh chấp tại TTTCQT, đặt nó ngang hàng với các thể chế then chốt khác, như cơ quan điều hành và cơ quan giám sát. Điều này nhấn mạnh vai trò nòng cốt của nó trong việc duy trì một môi trường giải quyết tranh chấp tin cậy, chuyên nghiệp. 

Thứ hai, Nghị quyết trao cho TACB một cơ sở áp dụng pháp luật linh hoạt và ưu tiên. Điều 6 Nghị quyết số 222 cho thấy, các cơ chế, chính sách đặc thù của Nghị quyết này được ưu tiên áp dụng so với các luật khác. Nguyên tắc này trang bị cho TACB một công cụ pháp lý mạnh mẽ để linh hoạt xét xử các tranh chấp phức tạp, xuyên biên giới, vượt ra ngoài khuôn khổ cứng nhắc của các luật chuyên ngành thông thường, từ đó, tạo ra môi trường pháp lý vượt trội cho TTTCQT. 

Thứ ba, một bước đột phá khác được ghi nhận tại Điều 7 Nghị quyết số 222, đó là quy định về ngôn ngữ tố tụng. Việc cho phép sử dụng tiếng Anh trong giải quyết tranh chấp, không chỉ phá bỏ rào cản ngôn ngữ, mà còn trực tiếp gia tăng tính hấp dẫn và sự dễ tiếp cận của cơ chế tài phán này đối với các nhà đầu tư và doanh nghiệp quốc tế. 

Cuối cùng, Nghị quyết định vị TACB trong một hệ sinh thái giải quyết tranh chấp đa dạng và hiện đại tại Điều 30, cho phép các bên được tự do lựa chọn giữa TACB, trọng tài trong nước, trọng tài quốc tế, hoặc thậm chí là Tòa án nước ngoài.

Về mặt pháp lý, sự ra đời của TACB được thiết lập trên một cơ sở vững chắc theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) - sau đây gọi tắt là Luật TCTAND năm 2024. Khoản 1 Điều 4 Luật TACB tại TTTCQT năm 2025 quy định: “Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là Tòa án thuộc hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức, hoạt động theo quy định của Luật này, có thẩm quyền xét xử, giải quyết các vụ việc tại Trung tâm tài chính quốc tế”. Quy định này có ý nghĩa nền tảng, khẳng định vị thế pháp lý chính thống của loại hình Tòa án mới, tách biệt với các Tòa án địa phương thông thường và phản ánh sự cần thiết phải có một cơ chế tài phán chuyên biệt cho môi trường kinh doanh, tài chính quốc tế đặc thù. 

Về nguyên tắc hoạt động, Điều 3 Luật TACB tại TTTCQT năm 2025 tiếp tục nhấn mạnh nguyên tắc độc lập xét xử và chỉ tuân theo pháp luật, bảo đảm nguyên tắc tranh tụng, công khai, nhanh chóng, hiệu quả; áp dụng thủ tục linh hoạt, theo chuẩn mực quốc tế và khuyến khích hòa giải, thương lượng. Một trong những điểm đáng chú ý là, quy tắc tố tụng của TACB không bó buộc bởi thủ tục cứng nhắc, mà có thể điều chỉnh theo đặc điểm của từng vụ việc. Nguyên tắc này trao cho Tòa án tính tự chủ về thủ tục. Thay vì tuân theo một quy trình cứng nhắc, Tòa án có thể áp dụng các thông lệ tốt nhất từ các nước trên thế giới và điều này tạo ra một lợi thế cạnh tranh vượt trội so với các Tòa án thông thường.

Về thẩm quyền, TACB giải quyết các vụ việc về đầu tư, kinh doanh hoặc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại TTTCQT, giữa các thành viên thuộc TTTCQT với nhau hoặc với các tổ chức, cá nhân khác không là thành viên của TTTCQT. Các vụ việc liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước không thuộc thẩm quyền giải quyết của TACB.

Về tổ chức, TACB được xây dựng theo hướng tinh gọn với  Tòa Sơ thẩm, Tòa Phúc thẩm và bộ máy giúp việc. Chánh án, Phó Chánh án do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao bổ nhiệm. Thẩm phán có thể là người Việt Nam hoặc người nước ngoài, đáp ứng tiêu chuẩn cao về chuyên môn, ngoại ngữ, kinh nghiệm. Điểm đặc biệt của TACB là sự xuất hiện 02 loại hình Thẩm phán:

(i) Thẩm phán là công chức được bổ nhiệm theo Luật TCTAND năm 2024, được hưởng lương, phụ cấp từ ngân sách nhà nước và được tuyển dụng hoặc biệt phái đến làm việc tại TACB[1].

(ii) Thẩm phán được thuê theo vụ việc, không phải là công chức: Họ không nằm trong biên chế nhà nước, làm việc theo phân công xét xử từng vụ việc cụ thể từ Chánh án TACB. Họ sẽ hưởng thù lao theo vụ việc mà không hưởng lương cố định[2].

Các Thẩm phán tại TACB được tuyển dụng theo tiêu chuẩn đặc biệt cao, có thể là người nước ngoài hoặc công dân Việt Nam, nhưng phải đáp ứng tiêu chuẩn rất cao về chuyên môn (ít nhất 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đầu tư, kinh doanh), ngoại ngữ (tiếng Anh) và không quá 75 tuổi. Đối với Thẩm phán được phân công xét xử theo vụ việc có thể có công việc khác, miễn là không xung đột lợi ích với vụ án được phân công giải quyết. Điều này cho phép thu hút các chuyên gia đang hành nghề luật sư, giảng viên, trọng tài viên hàng đầu[3].

 2. Tổng quan về Tòa án tại Trung tâm tài chính quốc tế Astana (Kazakhstan)

Tòa án tại TTTCQT Astana (AIFC) là một thể chế tư pháp tiên tiến, được xây dựng với sứ mệnh trở thành hạt nhân cho một môi trường pháp lý minh bạch, đáng tin cậy và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Với tính độc lập cao, thẩm quyền rõ ràng dựa trên thỏa thuận, nền tảng pháp luật theo common law và cơ chế thi hành án hiệu quả trong lãnh thổ Kazakhstan, Tòa án tại AIFC đang định vị mình như một lựa chọn hàng đầu cho việc giải quyết tranh chấp thương mại và đầu tư xuyên biên giới, đặc biệt là trong các lĩnh vực trọng yếu như dầu khí. Tòa án tại AIFC là một thể chế tư pháp độc lập, được thành lập theo Điều 13 của Luật Hiến pháp về AIFC. Đây là một phần trụ cột của AIFC, được thiết kế để cung cấp một cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy, hiệu quả cho cộng đồng doanh nghiệp và đầu tư quốc tế. Tòa án tại AIFC hoạt động hoàn toàn độc lập với hệ thống Tòa án quốc gia của Kazakhstan. Quyết định của Tòa Phúc thẩm AIFC là cuối cùng và không thể bị kháng cáo lên bất kỳ Tòa án nào của Kazakhstan, theo Điều 13 Luật Hiến pháp về AIFC[4].

Tòa án tại AIFC được tổ chức thành hai cấp: Tòa Sơ thẩm (Court of First Instance) bao gồm cả một Tòa án vụ việc nhỏ (Small Claims Court) để xử lý hiệu quả các tranh chấp có giá trị thấp; Tòa Phúc thẩm (Court of Appeal) và quyết định của Tòa này là chung thẩm.

Các Thẩm phán là các chuyên gia pháp lý quốc tế có danh tiếng, phần lớn đến từ các quốc gia theo common law, bảo đảm chất lượng xét xử đẳng cấp thế giới[5]. Ngôn ngữ làm việc chính thức của Tòa án này là tiếng Anh. Đây là một lợi thế lớn để thu hút cộng đồng doanh nghiệp quốc tế. Các bên cũng có thể thỏa thuận sử dụng tiếng Nga hoặc tiếng Kazakhstan[6].

Tòa án tại AIFC được giao thẩm quyền giải quyết tranh chấp sau: tranh chấp giữa các thành viên AIFC (AIFC Participants); tranh chấp giữa thành viên AIFC và cơ quan AIFC (AIFC Bodies); tranh chấp liên quan đến nhân viên nước ngoài của thành viên AIFC hoặc cơ quan AIFC; và tranh chấp phát sinh từ các hoạt động trong khuôn khổ AIFC và được điều chỉnh bởi luật của AIFC.

Tòa án tại AIFC được quyền áp dụng và giải thích các Đạo luật AIFC, là một hệ thống pháp luật dân sự và thương mại độc lập, dựa trên các nguyên tắc của Luật Anh và xứ Wales[7]. . Theo Điều 38 của Quy chế về các Đạo luật AIFC (AIFC Regulations on AIFC Acts), Tòa án tại AIFC có thẩm quyền độc quyền (Exclusive jurisdiction) trong việc giải thích chính thức các Đạo luật AIFC. Điều này bảo đảm tính thống nhất và dự đoán được trong việc áp dụng luật, một đặc trưng có thể thấy trong hệ thống các quốc gia theo common law8. Thẩm quyền này cho phép Tòa án AIFC là chủ thể duy nhất có quyền đưa ra những diễn giải có tính chất chính thức (Official interpretation) và ràng buộc về nội dung của các Đạo luật AIFC. Các diễn giải của Tòa án có giá trị ràng buộc đối với tất cả các bên trong vụ án và giá trị tham chiếu cho các vụ việc sau này, góp phần hình thành một hệ thống án lệ cho AIFC, nhất quán và dự đoán được. Điều này loại trừ thẩm quyền giải thích tương tự từ bất kỳ cơ quan nào khác của Kazakhstan, kể cả Tòa án tối cao của Kazakhstan. Nó củng cố sự độc lập hoàn toàn của hệ thống pháp luật AIFC. Đối tượng được giải thích là toàn bộ hệ thống văn bản pháp luật của AIFC, bao gồm: quy chế, quy tắc và các văn bản pháp quy khác được các cơ quan AIFC ban hành. Điều này giúp bảo đảm tính thống nhất, ngăn chặn tình trạng có nhiều cách hiểu khác nhau về cùng một quy phạm pháp luật, từ đó, bảo đảm pháp luật được áp dụng một cách thống nhất và công bằng cho mọi cá nhân, tổ chức trong AIFC, nhằm từng bước xây dựng một khối án lệ dựa trên các nguyên tắc pháp luật common law, làm phong phú và rõ ràng hơn cho hệ thống pháp luật của AIFC, tạo lòng tin cho các nhà đầu tư quốc tế.

3. Những kinh nghiệm lập pháp từ Tòa án tại Trung tâm tài chính quốc tế Astana và bài học tham khảo cho Việt Nam

Thứ nhất, xây dựng một khung pháp lý chuyên biệt, linh hoạt. Tòa án tại AIFC áp dụng một hệ thống pháp luật dân sự và thương mại độc lập, dựa trên các nguyên tắc của common law. Các bên được tự do lựa chọn luật áp dụng. Hiện nay, Luật TACB tại TTTCQT năm 2025 được xây dựng dựa trên tinh thần này. Việt Nam cần xây dựng một Bộ quy tắc tố tụng riêng dành cho TACB tại TTTCQT, có sự kết hợp giữa các quy phạm ưu việt nhất của luật Việt Nam với các nguyên tắc, thông lệ quốc tế phổ biến (đặc biệt trong lĩnh vực Fintech, tài sản số, tài chính xanh). Trong đó, cần quy định rõ cơ sở thực hiện quyền tự do lựa chọn luật áp dụng của các bên, nghĩa vụ cung cấp tài liệu, chứng cứ và quyền chủ động của Thẩm phán trong việc quyết định quy trình tố tụng của mỗi vụ án.

Thứ hai, thẩm quyền giải thích pháp luật và xây dựng án lệ: Tòa án tại AIFC có thẩm quyền giải thích chính thức các Đạo luật AIFC, từng bước xây dựng một hệ thống án lệ. Việt Nam cần trao cho TACB tại TTTCQT thẩm quyền trong việc giải thích pháp luật, bao gồm các quy định trong TTTCQT, khuyến khích việc công bố rộng rãi toàn bộ các phán quyết của TACB (sau khi đã mã hóa thông tin). Các phán quyết này có giá trị tham khảo, hướng dẫn và từng bước được công nhận là án lệ chính thức cho các vụ việc tương tự. Điều này tạo ra sự minh bạch, nhất quán và dễ đoán định cho cộng đồng doanh nghiệp.

Thứ ba, phát triển đội ngũ Thẩm phán và cán bộ tư pháp đẳng cấp quốc tế: Thẩm phán của Tòa án tại AIFC là các chuyên gia pháp lý quốc tế có danh tiếng, phần lớn đến từ các nước theo common law. Trong khi đó, Việt Nam tiếp cận theo hướng vừa sử dụng Thẩm phán trong nước, kết hợp với các Thẩm phán đến từ nước ngoài. Đây là một ưu điểm, nhằm giúp Việt Nam phát triển đội ngũ Thẩm phán có trình độ quốc tế hóa trong tương lai. Việt Nam cần xây dựng tiêu chuẩn bổ nhiệm Thẩm phán TACB tại TTTCQT, chú trọng kinh nghiệm sâu về pháp luật thương mại quốc tế, tài chính và xét xử theo thông lệ quốc tế. Ngoài ra, bên cạnh việc đầu tư đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ Thẩm phán và Thư ký Tòa án, cơ quan tư pháp này cần có cơ chế đặc biệt để mời các chuyên gia, Thẩm phán quốc tế có uy tín tham gia xét xử (với tư cách Thẩm phán hoặc với một vai trò tư vấn chuyên môn nào đó), nhằm trao đổi kinh nghiệm và nâng cao chất lượng Thẩm phán.  

 Kết luận

Việc thành lập TACB tại TTTCQT không chỉ là một yêu cầu tất yếu về mặt pháp lý, mà còn là một yếu tố quan trọng cho sự thành công của TTTCQT tại Việt Nam. Trong môi trường tài chính quốc tế cạnh tranh khốc liệt, sự hấp dẫn đối với các nhà đầu tư phụ thuộc phần lớn vào sự tin cậy vào cơ chế tài phán minh bạch, hiệu quả và có thể dự đoán được. Kinh nghiệm từ Tòa án tại TTTCQT Astana (Kazakhstan) đã cung cấp một “bản thiết kế” chất lượng, cho thấy mô hình này chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi được xây dựng trên nền tảng tư pháp độc lập, khung pháp lý linh hoạt vượt trội và được vận hành bởi những Thẩm phán chuyên môn sâu. Các bài học về thẩm quyền giải thích luật, xây dựng án lệ và khung pháp lý chuyên biệt dành cho Tòa án là những điểm đặc biệt đáng để Việt Nam nghiên cứu áp dụng. Để hiện thực hóa tầm nhìn xây dựng TTTCQT trở thành một trung tâm tài chính hàng đầu khu vực, Việt Nam cần có một tầm nhìn dài hạn và sự quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc kiến tạo TACB. Việc áp dụng một cách sáng tạo và phù hợp những kinh nghiệm quốc tế, cùng với việc tận dụng lợi thế của các cơ sở pháp lý tiên tiến đã được ban hành, sẽ cho phép TACB tại TTTCQT không chỉ giải quyết tranh chấp một cách công bằng và nhanh chóng, mà còn trở thành một trụ cột quan trọng trong thu hút dòng vốn quốc tế, nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trên bản đồ tài chính toàn cầu.

TS. NGUYỄN HỮU HƯNG (Tạp chí TAND số 5 năm 2026)

Tài liệu tham khảo

1. Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22/3/2018 của Bộ Chính trị về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

2. Nghị quyết số 222/2025/QH15 ngày 27/6/2025 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam

3. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024, sửa đổi, bổ sung năm 2025.

4. Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế năm 2025.

5. Quyết định số 940/QĐ-TTg ngày 18/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển dịch vụ tài chính đến năm 2030.

6. Quyết định số 100/QĐ-TTg ngày 21/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển Trung tâm Tài chính Việt Nam đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

7. AIFC Management Council, AIFC Arbitration Regulations, 2017.

8. Constitutional Law of the Republic of Kazakhstan.

9. Moore & Van Allen PLLC, Law of Astana International Financial Centre, https://www.mvalaw.com/assets/htmldocuments/Law%20of%20Astana%20International%20ICLG%20Article%2001.24.18%20updated.pdf, truy cập ngày 20/01/2026.

10. Tòa án nhân dân tối cao, Báo cáo kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về Tòa án giải quyết tranh chấp liên quan đến Trung tâm tài chính quốc tế, 2025, https://vbpq.toaan.gov.vn/webcenter/ShowProperty?nodeId=/UCMServer/TAND367795, truy cập ngày 20/01/2026.

11. AIFC Arbitration regulations, Resolution of the AIFC management council, https://aifc.kz/legal-framework/aifc-arbitration-regulations/, truy cập ngày 20/01/2026. 

12. Nguyễn Đức Lam, Án lệ ở Anh quốc: lịch sử, khái niệm nguyên tắc và cơ chế thực hiện,

https://www.toaan.gov.vn/webcenter/ShowProperty?nodeId=/UCMServer/TAND156119, truy cập ngày 20/01/2026.