Trao đổi về việc áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” khi tổng giá trị tài sản các lần phạm tội được cộng dồn để xác định khung hình phạt

1. Đặt vấn đề

Trên cơ sở phân tích bản chất chức năng của tình tiết tăng nặng ở giai đoạn quyết định hình phạt, đối chiếu với nguyên tắc không đánh giá trùng lặp một dữ kiện thực tế quy định tại khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự và khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự, đồng thời liên hệ với cách Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao vận dụng nguyên tắc này tại Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 về việc thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử và trao đổi lại luận điểm dựa trên ví dụ minh họa tại khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, tác giả cho rằng không nên tiếp tục áp dụng đồng thời tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” khi số lần phạm tội đó đã là cơ sở thực tế duy nhất cấu thành giá trị tài sản dùng để định khung. Từ đó, bài viết kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành văn bản giải đáp nghiệp vụ hoặc sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP theo hướng quy định rõ vấn đề này, nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật hình sự trong thực tiễn xét xử.

Việc áp dụng tình tiết phạm tội nhiều lần hay phạm tội 02 lần trở lên trong xét xử án hình sự là vấn đề không mới. Tuy nhiên trong một số vụ án cụ thể, vấn đề này lại gây nên tranh cãi do có các quan điểm áp dụng khác nhau. Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử đã đăng bài viết “Bàn về vấn đề có loại trừ tình tiết ‘phạm tội 02 lần trở lên’ khi cộng tổng giá trị tài sản để xác định khung hình phạt hay không?” của các tác giả Võ Thị Thùy Giang và Lê Thị Hồng, tôi thấy đây là một vấn đề pháp lý cần được tiếp tục trao đổi thấu đáo để làm rõ nhằm hướng đến áp dụng thống nhất pháp luật.

Phạm tội 02 lần trở lên là một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015. Tại khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn cụ thể việc áp dụng tình tiết này. Vấn đề trong thực tiễn xét xử đặt ra trường hợp người phạm tội thực hiện nhiều lần hành vi chiếm đoạt tài sản, mỗi lần độc lập đủ yếu tố cấu thành tội phạm, tổng giá trị tài sản của các lần phạm tội thuộc khung hình phạt nghiêm khắc hơn. Vấn đề đặt ra là có tiếp tục áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” trong trường hợp này hay không.

Từ việc nghiên cứu các quy định của pháp luật và hướng dẫn, giải đáp nghiệp vụ, tác giả xin trao đổi thêm theo hướng ủng hộ quan điểm thứ nhất, tức là không áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” trong trường hợp nêu trên.

2. Về bản chất của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự và nguyên tắc không đánh giá trùng lặp

Thứ nhất, cần nhìn nhận tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự không phải là yếu tố cấu thành tội phạm, mà là công cụ vận hành ở giai đoạn quyết định hình phạt, có chức năng phản ánh bổ sung mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và nhân thân người phạm tội, sau khi khung hình phạt đã được xác định. Chức năng này chỉ được thực hiện đúng đắn khi yếu tố dùng để tăng nặng là một yếu tố độc lập, chưa được sử dụng ở giai đoạn định khung. Trong tình huống đang trao đổi, nhiều lần phạm tội chính là cơ sở thực tế duy nhất làm phát sinh tổng giá trị tài sản, và tổng giá trị đó lại được sử dụng để xác định khung hình phạt. Nếu sau đó tiếp tục sử dụng chính số lần phạm tội ấy để áp dụng tình tiết tăng nặng, thực chất là dùng cùng một dữ kiện thực tế để làm bất lợi cho người phạm tội ở cả hai giai đoạn của quá trình xác định trách nhiệm hình sự, dẫn đến nguy cơ đánh giá trùng lặp mức độ nguy hiểm của hành vi. Nguyên tắc không đánh giá trùng lặp này không chỉ dừng lại ở mức độ lý luận mà đã được luật hóa trực tiếp tại khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự: các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng. Đây là căn cứ pháp lý ở cấp độ luật, có giá trị áp dụng trực tiếp và không phụ thuộc vào cách hiểu, giải thích văn bản hướng dẫn dưới luật.

Thứ hai, về mối quan hệ với khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP. Đúng như quan điểm thứ hai trong bài viết gốc đã chỉ ra, về mặt câu chữ, khoản 2 Điều 5 Nghị quyết chỉ trực tiếp điều chỉnh trường hợp một tình tiết cụ thể đồng thời mang hai tư cách pháp lý: vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng. Tuy nhiên, tác giả cho rằng, cách hiểu thuần túy về mặt hình thức như vậy sẽ bỏ sót mục đích lập pháp sâu xa hơn của quy định này, đó là bảo đảm nguyên tắc không đánh giá hai lần một dữ kiện làm tăng trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Nếu chỉ vì hai tình tiết có tên gọi khác nhau (“giá trị tài sản” và “phạm tội 02 lần trở lên”) mà cho phép sử dụng cùng một chuỗi hành vi thực tế để tăng nặng trách nhiệm hình sự hai lần, thì mục đích chống trùng lặp của Điều 5 sẽ không được thực hiện đầy đủ trên thực tế, dù về danh nghĩa hình thức không vi phạm câu chữ điều luật.

Thực tiễn giải đáp nghiệp vụ của Tòa án nhân dân tối cao gần đây cũng cho thấy, Hội đồng Thẩm phán vận dụng nhất quán nguyên tắc không đánh giá trùng lặp nêu trên theo hướng xem xét bản chất của dữ kiện thực tế được sử dụng. Tại Công văn số 250/TANDTC-PC, đối với tình huống bị cáo có tiền án về Tội trộm cắp tài sản chưa được xóa án tích và tiếp tục thực hiện hai hành vi trộm cắp, trong đó một hành vi không đủ định lượng nhưng đủ yếu tố cấu thành tội phạm nhờ tình tiết “đã bị kết án”, Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn: do tình tiết “đã bị kết án” chỉ được sử dụng làm dấu hiệu định tội đối với hành vi phạm tội lần thứ hai, không trùng với dữ kiện thực tế làm phát sinh tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên”, nên bị cáo vẫn bị áp dụng đồng thời cả hai tình tiết này1. Cách lập luận đó của Hội đồng Thẩm phán cho thấy nguyên tắc không đánh giá trùng lặp chỉ được đặt ra khi có sự trùng lặp thực chất giữa dữ kiện dùng để định tội, định khung với dữ kiện dùng để tăng nặng; ngược lại, khi hai dữ kiện độc lập với nhau thì cả hai tình tiết đều được áp dụng. Vận dụng cùng cách lập luận theo bản chất dữ kiện thực tế đó vào trường hợp đang bàn trong bài viết này, khi số lần phạm tội chính là dữ kiện thực tế duy nhất làm phát sinh giá trị tài sản dùng để định khung, thì không nên tiếp tục sử dụng chính số lần phạm tội ấy để áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” tại khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

3. Trao đổi lại luận điểm về ví dụ tại khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP

Luận điểm đáng chú ý nhất của quan điểm thứ hai trong bài viết gốc là dựa vào chính ví dụ minh họa tại khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, theo đó một người ba lần trộm cắp xe máy trong cùng một tháng, tổng giá trị tài sản chiếm đoạt là 60.000.000 đồng, và được xác định là “phạm tội 02 lần trở lên”. Quan điểm thứ hai cho rằng, việc Nghị quyết chủ động đưa tổng giá trị tài sản vào ví dụ minh họa cho thấy Hội đồng Thẩm phán đã có chủ ý xác nhận việc áp dụng đồng thời hai tình tiết.

Tác giả cho rằng, cách suy luận này cần được xem xét thận trọng hơn, vì hai lý do. Một là, về mặt kỹ thuật lập pháp, Điều 4 và Điều 5 của Nghị quyết đảm nhận hai chức năng khác nhau: Điều 4 có nhiệm vụ giải thích nội hàm khái niệm của từng tình tiết tăng nặng cụ thể, còn Điều 5 mới là điều luật trực tiếp giải quyết vấn đề xung đột khi áp dụng đồng thời nhiều tình tiết. Một ví dụ được đưa ra nhằm minh họa khái niệm tại Điều 4 không đương nhiên đồng thời trả lời câu hỏi về mối quan hệ áp dụng giữa tình tiết đó với một tình tiết định khung khác đã được sử dụng trước đó, trừ khi Nghị quyết nêu rõ ý định này. Hai là, nếu Hội đồng Thẩm phán thực sự có chủ ý xác nhận cho phép áp dụng đồng thời trong tình huống cộng dồn giá trị tài sản, thì đây là một vấn đề pháp lý quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến mức hình phạt cụ thể của bị cáo trong một số lượng lớn vụ án chiếm đoạt tài sản nhiều lần, hoàn toàn xứng đáng được quy định rõ ràng bằng một điều khoản hoặc một ví dụ riêng đặt tại Điều 5, chứ không nên chỉ được suy luận gián tiếp từ một ví dụ đặt tại điều khoản có chức năng giải thích khái niệm.

4. Về yêu cầu cá thể hóa hình phạt và hệ quả thực tiễn

Quan điểm thứ hai trong bài viết gốc lập luận rằng, việc áp dụng đồng thời hai tình tiết là cần thiết để bảo đảm yêu cầu cá thể hóa hình phạt giữa người phạm tội một lần với giá trị lớn và người phạm tội nhiều lần với tổng giá trị tương đương. Tác giả cho rằng, lập luận này có cơ sở nhất định, song cần được nhìn nhận trong mối tương quan với thực tiễn xét xử các tội xâm phạm sở hữu, đặc biệt là những vụ việc mà nhiều lần chiếm đoạt tài sản giá trị nhỏ xuất phát từ hoàn cảnh kéo dài, so với trường hợp một lần chiếm đoạt tài sản giá trị lớn có tính toán, chuẩn bị kỹ lưỡng. Nếu áp dụng cơ học nguyên tắc “nhiều lần luôn nguy hiểm hơn”, trong khi tổng giá trị thiệt hại và mức độ chuẩn bị của hành vi không nhất thiết phản ánh đúng tương quan đó, việc cộng thêm tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” trên nền một khung hình phạt đã được nâng lên do giá trị tài sản cộng dồn có thể dẫn đến mức hình phạt chưa thực sự tương xứng, ảnh hưởng đến tính thống nhất và công bằng trong xét xử giữa các vụ án có mức độ thiệt hại tương đương.

5. Kiến nghị

Từ những phân tích trên, tác giả kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao sớm ban hành văn bản giải đáp nghiệp vụ, hoặc xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP theo hướng quy định rõ: trường hợp giá trị tài sản của nhiều lần phạm tội độc lập, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm, được cộng dồn để xác định khung hình phạt của tội danh tương ứng, thì không tiếp tục áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự đối với chính các lần phạm tội đã được sử dụng để xác định khung đó; trừ trường hợp điều luật về tội phạm cụ thể còn quy định “phạm tội 02 lần trở lên” là một tình tiết định khung riêng biệt, khi đó áp dụng theo nguyên tắc tại khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP.

Việc có hướng dẫn cụ thể, minh thị là cần thiết để bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật hình sự trên phạm vi cả nước, tránh tình trạng cùng một loại vụ việc nhưng các Tòa án khác nhau áp dụng khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội cũng như tính nghiêm minh, thống nhất của pháp luật.

6. Kết luận

Vấn đề áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” trong trường hợp giá trị tài sản được cộng dồn để định khung là một vấn đề pháp lý còn nhiều ý kiến khác nhau, có ý nghĩa thực tiễn xét xử quan trọng. Trên cơ sở phân tích chức năng của tình tiết tăng nặng, tinh thần chống trùng lặp của Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP và yêu cầu bảo đảm tính tương xứng của hình phạt, tác giả cho rằng quan điểm không áp dụng đồng thời hai tình tiết trong trường hợp này là hợp lý hơn. Rất mong nhận được thêm ý kiến trao đổi của các đồng nghiệp, các nhà nghiên cứu để cùng làm sáng tỏ vấn đề, góp phần vào việc áp dụng thống nhất pháp luật hình sự trong thực tiễn xét xử.

LÊ THIẾT HÙNG (Chánh án TAND khu vực 5 - Quảng Trị)

1 Mục 11 Phần I Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử.

TAND khu vực 1 - TP. Hà Nội xét xử sơ thẩm vụ án hình sự “Mua bán trái phép chất ma túy” - Nguồn: VKSND TP. Hà Nội.