Giới thiệu những nội dung cơ bản của Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Chi phí tố tụng

Ngày 25/7/2026, Văn phòng Chủ tịch nước tổ chức họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước công bố: Pháp lệnh Trình tự, thủ tục Tòa án nhân dân xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc; Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Chi phí tố tụng; Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng. Các văn bản này được Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XVI, Phiên họp thứ 4 thông qua ngày 08 và ngày 15 tháng 7 năm 2026.

Đáp ứng yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật về chi phí tố tụng

Pháp lệnh Chi phí tố tụng số 05/2024/UBTVQH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đã tạo hành lang pháp lý tương đối đầy đủ về việc thu, nộp, quản lý, thanh toán và chịu các khoản chi phí tố tụng trong các lĩnh vực dân sự, hành chính và hình sự. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn thực hiện, nhiều đạo luật có liên quan trực tiếp đến chi phí tố tụng đã được sửa đổi hoặc ban hành mới như Luật Phục hồi, phá sản năm 2025, Luật Giám định tư pháp, Luật Tương trợ tư pháp về hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự được sửa đổi, bổ sung. Điều này đặt ra yêu cầu phải sửa đổi Pháp lệnh Chi phí tố tụng để bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Theo Tòa án nhân dân tối cao, việc ban hành Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 xuất phát từ bốn nhóm yêu cầu chủ yếu.

Thứ nhất, cụ thể hóa các quy định mới của Luật Phục hồi, phá sản về chi phí phá sản trong trường hợp ngân sách nhà nước bảo đảm, cũng như cơ chế tạm ứng, thanh toán và quyết toán các khoản chi phí này.

Thứ hai, nội luật hóa quy định mới của Bộ luật Tố tụng hình sự giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định cụ thể về chi phí tố tụng và việc miễn, giảm chi phí tố tụng trong tố tụng hình sự.

Thứ ba, bảo đảm thống nhất với Luật Giám định tư pháp về trách nhiệm lập dự toán, tạm ứng, thanh toán và chi trả chi phí giám định giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và các tổ chức giám định.

Thứ tư, bảo đảm sự thống nhất với Luật Tương trợ tư pháp về hình sự trong việc xác định trách nhiệm chi trả chi phí thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp ra nước ngoài.

Có thể thấy, mục tiêu xuyên suốt của lần sửa đổi này không phải thay đổi căn bản chế định chi phí tố tụng mà là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để các quy định mới của pháp luật tố tụng và pháp luật chuyên ngành được triển khai thống nhất, tránh chồng chéo, mâu thuẫn trong quá trình áp dụng.

Mở rộng phạm vi điều chỉnh, bổ sung chế định về chi phí trong thủ tục phục hồi, phá sản

Một điểm đáng chú ý là Pháp lệnh tiếp tục quán triệt quan điểm xây dựng pháp luật theo hướng đồng bộ, hợp hiến, hợp pháp và khả thi. Theo đó, việc sửa đổi được thực hiện trên bốn nguyên tắc cơ bản gồm: thể chế hóa chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật; sửa đổi các quy định để phù hợp với các luật mới và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; đồng thời đơn giản hóa trình tự, thủ tục thu, nộp, thanh toán chi phí tố tụng, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong quản lý các khoản chi phí này.

Những quan điểm này phản ánh định hướng xây dựng một cơ chế quản lý chi phí tố tụng minh bạch, thuận tiện, giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng ngân sách nhà nước.

Một trong những nội dung quan trọng nhất của Pháp lệnh là mở rộng phạm vi điều chỉnh sang lĩnh vực phục hồi, phá sản. Theo quy định mới, bên cạnh các khoản chi phí trong tố tụng dân sự, hành chính và hình sự, Pháp lệnh đã bổ sung quy định về chi phí tố tụng theo pháp luật về phục hồi, phá sản nhằm cụ thể hóa Điều 20 của Luật Phục hồi, phá sản năm 2025.

Đáng chú ý, Pháp lệnh bổ sung hẳn Chương X(a) về chi phí tố tụng theo pháp luật về phục hồi, phá sản. Chương mới quy định tương đối toàn diện về: Xác định các khoản chi phí phá sản do ngân sách nhà nước bảo đảm; Chi phí Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản; Chi phí kiểm toán và các khoản chi phí hợp lý khác; Cơ chế tạm ứng, thanh toán và hoàn trả chi phí phá sản trong trường hợp ngân sách nhà nước đã ứng trước; Trách nhiệm bố trí kinh phí trong dự toán ngân sách hằng năm của Tòa án đối với các trường hợp ngân sách nhà nước bảo đảm.

Việc bổ sung chương riêng về chi phí trong thủ tục phục hồi, phá sản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là lĩnh vực hoàn toàn mới được Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 thiết lập với nhiều cơ chế đặc thù, nhất là trường hợp Nhà nước ứng trước chi phí nhằm bảo đảm thủ tục phá sản vẫn được tiến hành ngay cả khi doanh nghiệp mất hoàn toàn khả năng tài chính.

Hoàn thiện cơ chế miễn, giảm chi phí tố tụng

Một nội dung nổi bật khác là sửa đổi toàn diện các quy định về miễn, giảm chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ và chi phí giám định. Pháp lệnh bổ sung thêm một nhóm đối tượng được miễn, giảm là người bị thiệt hại trong trường hợp phải giám định thiệt hại theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Đồng thời, bổ sung quy định về miễn, giảm chi phí giám định trong tố tụng hình sự để bảo đảm phù hợp với quy định mới của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Bên cạnh đó, văn bản cũng sửa đổi các quy định về: nguyên tắc miễn, giảm; đối tượng được miễn, giảm;trình tự, thủ tục đề nghị miễn, giảm; thẩm quyền quyết định; mức giảm; cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với quyết định về chi phí tố tụng.

Việc sửa đổi theo hướng cụ thể, rõ ràng hơn góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế, đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng thống nhất trên thực tế.

Một trong những nội dung có tác động trực tiếp đến hoạt động tố tụng là việc sửa đổi các quy định về chi phí giám định. Theo Luật Giám định tư pháp năm 2025, trách nhiệm lập dự toán, thanh toán và quyết toán chi phí giám định được phân định rõ giữa cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức giám định công lập hoặc ngoài công lập.

Để bảo đảm thống nhất, Pháp lệnh đã sửa đổi các điều 38, 42, 43 và 44 về trách nhiệm nộp tiền tạm ứng, trách nhiệm chi trả, trình tự nộp tiền tạm ứng và thủ tục thanh toán chi phí giám định.

Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng không phải nộp tiền tạm ứng khi trưng cầu tổ chức giám định công lập thuộc trường hợp ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động; ngược lại, cơ quan tiến hành tố tụng phải tạm ứng chi phí khi trưng cầu các tổ chức hoặc cá nhân giám định không thuộc diện ngân sách bảo đảm. Đồng thời, trách nhiệm chi trả chi phí giám định cũng được xác định cụ thể hơn đối với từng chủ thể.

Những sửa đổi này góp phần khắc phục sự thiếu thống nhất giữa quy định của Pháp lệnh trước đây và Luật Giám định tư pháp, đồng thời nâng cao tính minh bạch trong quản lý nguồn kinh phí giám định.

Tăng cường hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn

Trong bối cảnh hợp tác quốc tế về tư pháp ngày càng mở rộng, Pháp lệnh cũng sửa đổi các quy định liên quan đến chi phí ủy thác tư pháp ra nước ngoài. Theo đó, Điều 64 và Điều 66 được sửa đổi theo hướng dẫn chiếu trực tiếp đến pháp luật về tương trợ tư pháp dân sự và tương trợ tư pháp hình sự nhằm bảo đảm việc xác định nghĩa vụ nộp tiền tạm ứng, nghĩa vụ chịu chi phí và trách nhiệm chi trả được thực hiện thống nhất với các luật chuyên ngành mới. Đây là bước hoàn thiện cần thiết nhằm tăng tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho hoạt động tương trợ tư pháp trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Về kỹ thuật lập pháp, Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 gồm 03 điều, trong đó Điều 1 sửa đổi, bổ sung 15 điều và bổ sung thêm 02 điều mới của Pháp lệnh Chi phí tố tụng; Điều 2 quy định về hiệu lực thi hành; Điều 3 quy định các điều khoản chuyển tiếp nhằm bảo đảm việc áp dụng liên tục đối với các vụ việc đang được giải quyết. Pháp lệnh có hiệu lực thi hành từ ngày 01/8/2026.

Có thể khẳng định rằng, việc ban hành Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 là bước hoàn thiện quan trọng của pháp luật về chi phí tố tụng trong giai đoạn hiện nay. Những sửa đổi, bổ sung lần này không chỉ bảo đảm sự thống nhất với các đạo luật mới được ban hành mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, khả thi trong quản lý và sử dụng chi phí tố tụng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia tố tụng, đồng thời đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

QUANG PHÚC

Ngày 25/7/2026, Văn phòng Chủ tịch nước tổ chức họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam công bố các Pháp lệnh đã được Ủy ban thường vụ Quốc hội khóa XVI thông qua tại Phiên họp thứ tư. Ảnh: KHẢI HOÀN/TCTA.