Luật hóa xét xử trực tuyến trong tố tụng hình sự - Từ thực tiễn đến đề xuất hoàn thiện

Đặt vấn đề

Việc chuyển đổi số và xây dựng Tòa án điện tử đã tạo ra những giá trị lớn lao cho xã hội, là điểm nhấn của chiến lược cải cách tư pháp, giúp chúng ta bắt kịp với xu hướng phát triển trên thế giới. Báo cáo công tác chuyển đổi số trong Tòa án nhân dân cho thấy, một trong những mục tiêu quan trọng của Tòa án điện tử là hướng tới phục vụ người dân, cung ứng cho nhân dân các dịch vụ tư pháp công hiện đại, thuận lợi và tiết kiệm mà phiên tòa trực tuyến đáp ứng được các mục tiêu này.

1. Những thành tựu đạt được

1.1. ​Số lượng phiên tòa đột phá

 Kể từ khi Nghị quyết số 33/2021/QH15 ngày 12/11/2021 của Quốc hội về tổ chức phiên tòa trực tuyến có hiệu lực, việc tổ chức phiên tòa trực tuyến phát huy hiệu quả tích cực. Theo Báo cáo tổng kết năm 2024 và phương hướng nhiệm vụ trọng tâm công tác năm 2025 và Báo cáo tổng kết năm 2025 và phương hướng nhiệm vụ trọng tâm công tác năm 2026 của Tòa án nhân dân tối cao thể hiện: 

Tính từ 01/01/2022 đến tháng 6/2024, các Tòa án đã phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng tổ chức xét xử trực tuyến được gần 20.000 vụ việc. Năm 2024, Tòa án các cấp đã thụ lý 653.082 vụ việc, đã giải quyết được 585.932 vụ. Tòa án đã tổ chức xét xử trực tuyến đối với 20.302 vụ việc. Năm 2025, các Tòa án đã thụ lý 683.341 vụ việc, đã giải quyết, xét xử được 618.341 vụ việc. Đã xét xử trực tuyến 16.383 vụ việc. 

1.2. ​Tiết kiệm ngân sách và nguồn lực

Giảm thiểu tối đa chi phí trích xuất, dẫn giải bị cáo từ trại giam đến Tòa án. Đặc biệt là giảm bớt áp lực cho lực lượng Hỗ trợ tư pháp, nhất là đối với các vụ án có đông bị cáo việc trích xuất tất cả đến một phòng xử án truyền thống gây áp lực về hậu cần và không gian hoặc bị cáo đang thi hành án tại các trại giam xa trụ sở Tòa án thì việc trích xuất gây lãng phí, ảnh hưởng tiến độ giải quyết.

1.3. ​Đảm bảo tính liên tục của công lý

Trong các giai đoạn thiên tai, dịch bệnh hoặc đối với các bị cáo, bị hại có tình trạng sức khỏe yếu, việc xét xử trực tuyến đã giúp án không bị tồn đọng, phiên tòa diễn ra đúng tiến độ, đảm bảo quyền được xét xử sớm của bị cáo và quyền lợi hợp pháp của người bị hại.

1.4. An toàn và an ninh

 Bảo đảm an ninh đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng. Trong các vụ án về ma túy xuyên quốc gia hoặc tội phạm có tổ chức, việc áp dụng xét xử trực tuyến giữa điểm cầu trung tâm (Tòa án) và điểm cầu thành phần (Trại giam) đã loại bỏ hoàn toàn rủi ro bị cáo bị tấn công, giải vây hoặc bỏ trốn trên đường áp giải hoặc các tình huống gây rối trật tự tại phiên tòa truyền thống.

2. Lý do cấp thiết phải luật hóa phiên tòa trực tuyến

Thứ nhất, chưa thống nhất quy định về phương thức tổ chức xét xử theo quy định của Luật tổ chức Tòa án và Bộ luật Tố tụng hình sự

Hiện nay, căn cứ để triển khai thực hiện xét xử trực tuyến là Nghị quyết số 33/2021/QH15 ngày 12/11/2021 của Quốc hội về tổ chức phiên tòa trực tuyến; Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP ngày 15/12/2021 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành tổ chức phiên tòa trực tuyến; gần nhất là tại Điều 36 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định:

Điều 136. Phương thức tổ chức xét xử tại Tòa án

“1. Tòa án xét xử bằng phương thức trực tiếp hoặc trực tuyến.

2. Phiên tòa xét xử trực tiếp là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án; người tiến hành tố tụng, bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác có mặt tại phòng xử án để tham gia phiên tòa.

3. Phiên tòa xét xử trực tuyến là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án, có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng, cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn bảo đảm trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai, vào cùng một thời điểm.

Việc tổ chức phiên tòa trực tuyến phải tuân thủ các quy định của pháp luật; bảo đảm an ninh, an toàn thông tin mạng và các điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật; bảo đảm sự tôn nghiêm của phiên tòa.

4. Điều kiện tổ chức phiên tòa trực tuyến do pháp luật quy định; trình tự, thủ tục tố tụng tại phiên tòa trực tuyến do luật quy định”.

Trong khi đó, Điều 250 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) lại quy định Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục:

“1. Hội đồng xét xử phải trực tiếp xác định những tình tiết của vụ án bằng cách hỏi, nghe ý kiến của bị cáo, bị hại, đương sự hoặc người đại diện của họ, người làm chứng, người giám định, người khác tham gia phiên tòa được Tòa án triệu tập; xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ đã thu thập; công bố biên bản, tài liệu và tiến hành hoạt động tố tụng khác để kiểm tra chứng cứ; nghe ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự…”.

Như vậy, mặc dù khoản 4 Điều 136 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân quy định “trình tự, thủ tục tố tụng tại phiên tòa trực tuyến do luật quy định” nhưng đến nay BLTTHS hiện hành vẫn chỉ quy định “xét xử trực tiếp”. Ngoài ra, điều kiện tổ chức phiên tòa trực tuyến cũng chưa được quy định trong BLTTHS.

Thứ hai,​ chưa có quy định về thủ tục xử lý khi phát sinh sự cố kỹ thuật trong phiên xét xử trực tuyến

Hiện chưa có quy định cụ thể trong BLTTHS về việc hoãn phiên tòa hoặc biện pháp xử lý khi gặp sự cố đường truyền, dẫn đến sự lúng túng và thiếu thống nhất giữa các Hội đồng xét xử, có lúc thực hiện hoãn phiên tòa, có lúc lại chờ đợi việc kết nối trở lại để tiếp tục phiên tòa… gây ảnh hưởng quy định tính liên tục khi xét xử và chưa thống nhất về trình tự, thủ tục xử lý.

Thứ ba, nhiều thủ tục quan trọng chưa được luật hóa để đảm bảo giá trị pháp lý và tính thống nhất cho việc áp dụng

BLTTHS cũng chưa quy định thẩm quyền giao nhận các tài liệu, chứng cứ do người tham gia tố tụng tại điểm cầu thành phần muốn giao nộp cho Hội đồng xét xử, việc thẩm tra, đánh giá các tài liệu này qua trực tuyến mà không thực hiện trực tiếp, việc kiểm tra căn cước người tham gia tố tụng tại điểm cầu thành phần do ai thực hiện, quy định về phương pháp tiếp xúc của người bào chữa khi bị cáo đang ở tại điểm cầu thành phần còn người bào chữa thì đang ở tại điểm cầu trung tâm, quy định về việc công khai tài liệu, chứng cứ có tại hồ sơ vụ án khi có yêu cầu của người tham gia tố tụng tại điểm cầu thành phần… dẫn đến còn chưa thống nhất áp dụng.

3. Đề xuất hoàn thiện

Với thực trạng nêu trên, việc nội dung hóa xét xử trực tuyến vào BLTTHS là một đòi hỏi khách quan và cấp thiết để đảm bảo tính tôn nghiêm và giá trị pháp lý bền vững, tạo ra sự thống nhất tuyệt đối khi áp dụng. Tác giả xin đề xuất một số nội dung:

Một là, có thể bổ sung việc xét xử trực tuyến song song với các quy định về xét xử trực tiếp hoặc quy định chương riêng về “Hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử”. Qua đó, quy định cụ thể điều kiện, trình tự, thủ tục xét xử sơ thẩm, phúc thẩm vụ án hình sự tại điểm cầu Trung tâm, điểm cầu Thành phần.

Hai là, quy định về chứng cứ điện tử: Bổ sung quy định về việc cung cấp, xác thực và trình chiếu tài liệu, chứng cứ trong môi trường số khi xét xử trực tuyến.

Ba là, ​xây dựng quy chuẩn kỹ thuật: Quy định rõ về tiêu chuẩn hạ tầng mạng, âm thanh, hình ảnh và hệ thống lưu trữ dữ liệu phiên tòa để đảm bảo tính khách quan, bảo đảm phiên tòa được liên tục. Quy định rõ thủ tục giải quyết khi xảy ra sự cố kỹ thuật.

Kết luận

Luật hóa phiên tòa trực tuyến là một trong những bước đi chiến lược để xây dựng “Tòa án điện tử” và “Tòa án số”. Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà là xu thế tất yếu của nền tư pháp hiện đại, vì dân. Việc sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, đưa trình tự thủ tục xét xử trực tuyến vào quy định tại BLTTHS sẽ thuận lợi, thống nhất phương pháp giao nhận tài liệu, chứng cứ phát sinh trong quá trình xét xử, trách nhiệm trích xuất, quản lý bị cáo và các vấn đề phát sinh tại phiên tòa, bảo đảm cho người tham gia tố tụng luôn thuận lợi trong việc thực hiện các quyền và lợi ích hợp pháp của mình và đảm bảo các hoạt động xét xử được tổ chức đồng bộ, toàn diện.

NGUYỄN THỊ KIM HỒNG - ĐINH THỊ NHƯ PHƯỢNG (Thẩm phán TAND tỉnh Gia Lai)

TAND TP. Hà Nội xét xử trực tuyến vụ án hình sự - Ảnh: Hải Nam.