Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, trách nhiệm của nền tảng số trong phòng, chống tin giả

Trong bối cảnh hoạt động thông tin ngày càng dịch chuyển mạnh lên không gian số, cùng với sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, tin giả, tin sai sự thật không chỉ xâm hại danh dự, uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân mà còn có thể tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đối ngoại và niềm tin của Nhân dân. Việc ban hành Nghị định số 328/2026/NĐ-CP (Nghị định số 328) vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý, hình thành quy trình xử lý thống nhất và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia môi trường thông tin. Nghị định gồm 4 chương, 24 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 05/10/2026. Văn bản điều chỉnh ba nhóm vấn đề lớn: phân loại, nguyên tắc, quản lý nhà nước và hợp tác quốc tế về phòng, chống tin giả, tin sai sự thật; quy trình xử lý và các biện pháp phòng, chống; thẩm quyền, trách nhiệm của các bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền địa phương, tổ chức và cá nhân có liên quan.

Xác lập nội hàm pháp lý của tin giả, tin sai sự thật

Một trong những nội dung nền tảng của Nghị định số 328 là đưa ra khái niệm pháp lý thống nhất về tin giả, tin sai sự thật. Theo đó, đây là thông tin không có thật hoặc chỉ có một phần sự thật, xâm hại đến an ninh, uy tín, hình ảnh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức; bao gồm thông tin giả, thông tin sai sự thật, thông tin sai lệch, thông tin giả mạo, thông tin bịa đặt, thông tin vu khống và thông tin xuyên tạc. Quy định này cho thấy không phải mọi thông tin thiếu chính xác đều mặc nhiên được xác định là tin giả, tin sai sự thật thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định. Ngoài yếu tố thông tin không có thật hoặc chỉ phản ánh một phần sự thật, còn phải xem xét hậu quả hoặc khả năng xâm hại đối với những quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Đây là, căn cứ quan trọng để phân biệt tin giả, tin sai sự thật với sai sót thông thường, ý kiến, nhận định mang tính chủ quan hoặc thông tin chưa đủ điều kiện kiểm chứng.

Nghị định đồng thời phân biệt “tin giả, tin sai sự thật” với “thông tin có dấu hiệu giả, sai sự thật”. Thông tin có dấu hiệu giả, sai sự thật mới chỉ là thông tin có khả năng thuộc một trong các dạng tin giả, tin sai sự thật và cần được cơ quan có thẩm quyền kiểm chứng, xác minh, làm rõ. Chỉ sau quá trình này, thông tin mới có thể được kết luận là tin giả, tin sai sự thật; không phải tin giả, tin sai sự thật; hoặc chưa có điều kiện xác thực. Cách tiếp cận trên bảo đảm việc áp dụng các biện pháp xử lý phải dựa trên kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền, hạn chế tình trạng tùy tiện quy kết một thông tin là giả hoặc sai sự thật khi chưa có căn cứ đầy đủ.

Phân loại theo độ nguy hại và khả năng tiếp cận thông tin

Nghị định số 328 phân loại tin giả, tin sai sự thật dựa trên hai tiêu chí. Thứ nhất, theo độ nguy hại, tin giả, tin sai sự thật được chia thành hai nhóm. Nhóm gây hậu quả hoặc có nguy cơ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng bao gồm thông tin tác động tiêu cực trên quy mô lớn đến an ninh quốc gia, quốc phòng, đối ngoại, trật tự, an toàn xã hội; xâm hại uy tín của Đảng, Nhà nước, uy tín, danh dự của lãnh đạo cấp cao; có khả năng gây khủng hoảng truyền thông, kích động bạo loạn hoặc gây hoang mang sâu sắc trong dư luận xã hội. Nhóm tin giả, tin sai sự thật nguy hại là thông tin tác động trong phạm vi hẹp, xâm hại trực tiếp đến uy tín, danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân cụ thể.

Thứ hai, căn cứ pháp luật về tiếp cận thông tin, Nghị định phân chia thành: tin giả, tin sai sự thật có chứa thông tin công dân không được tiếp cận; có chứa thông tin công dân được tiếp cận có điều kiện; và có chứa thông tin công dân được tiếp cận.

Sự phân loại này không thuần túy mang ý nghĩa kỹ thuật mà là căn cứ để xác định thứ tự ưu tiên kiểm chứng, phương thức gắn nhãn, công bố, cảnh báo cũng như biện pháp ngăn chặn, gỡ bỏ. Đối với tin giả, tin sai sự thật gây hậu quả hoặc có nguy cơ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, cơ quan có thẩm quyền phải ưu tiên kiểm chứng, xác minh và công bố ngay sau khi gắn nhãn.

Sáu bước xử lý tin giả, tin sai sự thật

Nội dung trọng tâm của Nghị định là thiết lập một quy trình xử lý gồm sáu bước liên hoàn: phát hiện; kiểm chứng, xác minh, làm rõ; gắn nhãn; công bố, cảnh báo; ngăn chặn, gỡ bỏ; áp dụng hình thức xử lý. Thông tin có dấu hiệu giả, sai sự thật có thể được phát hiện từ phản ánh, tố giác của cá nhân, cơ quan, tổ chức; hoạt động giám sát, rà soát của cơ quan chức năng; cảnh báo của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet, mạng xã hội hoặc thông tin xuyên biên giới; yêu cầu của các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND các cấp; hoặc yêu cầu của nạn nhân, tổ chức bị ảnh hưởng. Sau khi tiếp nhận, cơ quan có thẩm quyền tiến hành phân loại và xác minh thông tin, đồng thời xác định danh tính của cá nhân, tổ chức tham gia phát ngôn, làm, lưu trữ, tàng trữ, cung cấp, đăng tải, phát tán, chia sẻ hoặc bình luận tin giả, tin sai sự thật. Trường hợp các bộ, ngành hoặc chính quyền địa phương không xác định được danh tính thì phối hợp với Bộ Công an để thực hiện.

Kết quả kiểm chứng phải xác định rõ một trong ba trạng thái: thông tin là tin giả, tin sai sự thật; thông tin không phải tin giả, tin sai sự thật; hoặc thông tin chưa có điều kiện xác thực. Cơ quan thực hiện còn phải kết luận về chủ thể có hành vi liên quan và mức độ vi phạm. Trong quá trình kiểm chứng, vụ việc được thể hiện ở trạng thái “Đang xử lý”; sau khi hoàn tất, trạng thái được chuyển thành “Đã hoàn thành xử lý” trên cổng thông tin điện tử của cơ quan trực tiếp kiểm chứng.

Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm trong quá trình xác minh, thông tin, vụ việc phải được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Quy định này tạo sự kết nối giữa quy trình xử lý hành chính, quản lý thông tin với cơ chế xử lý hình sự, tránh bỏ lọt hành vi có mức độ nguy hiểm cao.

Gắn nhãn phải có kết luận kiểm chứng và đúng thẩm quyền

Gắn nhãn là điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 328. Đây là việc cơ quan có thẩm quyền đánh dấu, hiển thị cảnh báo bằng ký hiệu, biểu tượng hoặc dòng chữ “TIN GIẢ, TIN SAI SỰ THẬT” đối với nội dung đã được xác thực. Về nguyên tắc, cơ quan, đơn vị trực tiếp kiểm chứng, xác minh có trách nhiệm gắn nhãn sau khi kết luận thông tin là tin giả, tin sai sự thật, trừ một số trường hợp liên quan đến thông tin công dân không được tiếp cận hoặc trường hợp pháp luật có quy định khác. Đáng lưu ý, tin giả, tin sai sự thật do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra mà chưa được gắn nhãn cũng thuộc trường hợp phải gắn nhãn.

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi có kết luận xác định thông tin là tin giả, tin sai sự thật, cơ quan chức năng có thẩm quyền phải tiến hành gắn nhãn. Sau đó, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet, viễn thông, mạng xã hội và thông tin xuyên biên giới có thể được yêu cầu rà soát những nội dung tương tự trên nền tảng của mình để cảnh báo, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ.

Để bảo đảm tính khách quan và quyền của chủ thể có liên quan, Nghị định cũng quy định việc gỡ bỏ nhãn khi cơ quan có thẩm quyền kết luận gắn nhãn sai; khi thông tin tại thời điểm xem xét không còn được xác định là tin giả, tin sai sự thật; hoặc qua thanh tra, kiểm tra phát hiện việc gắn nhãn không đúng. Như vậy, cơ chế gắn nhãn không phải quyết định bất biến mà chịu sự kiểm tra và có thể được điều chỉnh khi căn cứ xác định đã thay đổi hoặc có sai sót.

Công bố, cảnh báo phải tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm

Việc công bố, cảnh báo chỉ được thực hiện sau khi thông tin đã được kiểm chứng, xác minh và xác thực là tin giả, tin sai sự thật. Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, cơ quan có thẩm quyền có thể thông báo đến khu dân cư nơi người vi phạm cư trú hoặc nơi chịu ảnh hưởng; gửi đến cơ quan, tổ chức nơi cá nhân làm việc; đăng tải trên trang, cổng thông tin hoặc ứng dụng công khai của cơ quan nhà nước; công bố trên phương tiện thông tin đại chúng; hoặc thực hiện công bố, cảnh báo chính thức cấp nhà nước.

Đối với tin giả, tin sai sự thật gây hậu quả hoặc có nguy cơ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, việc công bố phải được tiến hành ngay sau khi gắn nhãn. Đối với nhóm tin giả, tin sai sự thật nguy hại trong phạm vi hẹp, thời hạn công bố, cảnh báo là 12 giờ làm việc kể từ khi được gắn nhãn. Việc công bố danh tính cá nhân, tổ chức có hành vi phát ngôn, làm, lưu trữ, đăng tải, phát tán, chia sẻ hoặc bình luận tin giả, tin sai sự thật phải tuân thủ pháp luật về tiếp cận thông tin, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác. Đây là yêu cầu cần đặc biệt lưu ý nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu cảnh báo xã hội với quyền nhân thân, quyền về dữ liệu cá nhân và nguyên tắc suy đoán vô tội.

Trách nhiệm xuyên suốt của cơ quan quản lý và nền tảng số

Nghị định cho phép cá nhân, tổ chức báo tin, tố giác, phản ánh thông tin có dấu hiệu giả, sai sự thật bằng nhiều hình thức: liên hệ trực tiếp, thông qua đường dây nóng, cổng thông tin điện tử của các cơ quan, bộ, ngành; gửi văn bản hoặc thông qua ứng dụng VNeID. Việc đưa VNeID trở thành một trong các kênh tiếp nhận phản ánh là bước cụ thể hóa yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, giúp người dân tiếp cận cơ quan có thẩm quyền nhanh hơn, đồng thời hỗ trợ định danh, theo dõi và xử lý nguồn tin. Tuy nhiên, Nghị định cũng đặt ra giới hạn: trường hợp lợi dụng việc báo tin, tố giác để thực hiện hành vi bị pháp luật nghiêm cấm thì người thực hiện có thể bị xử lý theo quy định.

Bộ Công an là cơ quan giúp Chính phủ quản lý nhà nước, điều phối, hướng dẫn, kết nối dữ liệu và chịu trách nhiệm chung trong thanh tra, kiểm tra hoạt động phòng, chống tin giả, tin sai sự thật. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện trách nhiệm trong lĩnh vực báo chí, truyền thông và các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý; Bộ Quốc phòng phụ trách lĩnh vực quân sự, quốc phòng; Bộ Ngoại giao thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực đối ngoại. Các bộ, cơ quan ngang bộ khác và UBND các cấp chủ trì xử lý thông tin thuộc lĩnh vực, địa bàn quản lý.

Một điểm đáng chú ý khác là nghĩa vụ của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet, viễn thông, mạng xã hội và thông tin xuyên biên giới. Các doanh nghiệp này phải thiết lập biện pháp phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ tin giả; xây dựng cơ chế để người dùng báo cáo vi phạm; không cho phép tiếp tục đăng tải, phát tán, chia sẻ thông tin đã được cơ quan chức năng xác thực là tin giả, tin sai sự thật; phối hợp, cung cấp thông tin khi có yêu cầu và thiết lập đầu mối phối hợp 24/7 với cơ quan chức năng.

Cơ quan báo chí, truyền thông và các nền tảng số có trách nhiệm ngăn chặn, không cho phép đăng tải hoặc gỡ bỏ nội dung sau khi được cơ quan có thẩm quyền gắn nhãn, thông báo, công bố hoặc yêu cầu xử lý. Quy định này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ chế kiểm duyệt nội bộ, quy trình phản ứng nhanh và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể trung gian trong hệ sinh thái thông tin.

Tạo lập môi trường thông tin an toàn, minh bạch và có trách nhiệm

Nghị định số 328/2026/NĐ-CP không chỉ hướng đến xử lý hậu quả mà còn nhấn mạnh yêu cầu chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm, phối hợp đồng bộ và công khai, minh bạch. Đặc biệt, quy trình xử lý của Nghị định không áp dụng đối với tin giả, tin sai sự thật đang trong quá trình điều tra, xét xử; đã có kết luận của cơ quan có thẩm quyền hoặc đã được công bố; đang được xử lý theo quy định của pháp luật khác. Quy định này góp phần tránh chồng chéo, xung đột thẩm quyền và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Việc triển khai Nghị định cần gắn với bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do ngôn luận, quyền bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và các quyền, lợi ích hợp pháp khác. Xử lý tin giả phải kịp thời và nghiêm minh, nhưng đồng thời phải dựa trên chứng cứ, đúng quy trình, đúng thẩm quyền và có cơ chế sửa chữa khi kết luận hoặc việc gắn nhãn không chính xác.

Với hệ thống quy định từ nhận diện, kiểm chứng đến xử lý và phân công trách nhiệm cụ thể, Nghị định số 328 tạo cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tăng trách nhiệm của các nền tảng số và phát huy vai trò giám sát của xã hội. Việc thực hiện nghiêm túc Nghị định sẽ góp phần xây dựng không gian thông tin an toàn, lành mạnh, minh bạch; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và giữ vững an ninh, trật tự trong kỷ nguyên số.

QUANG PHÚC

Ngày 07/9/2026, Hội nghị KOL toàn quốc lần thứ 2, KOL Summit 2026, diễn ra tại Trung tâm hội nghị Thiskyhall Sala, thành phố Hồ Chí Minh, với sự tham dự của hơn 1.000 nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung, chuyên gia công nghệ cùng đại diện các cơ quan quản lý - nguồn ảnh: Báo Nhân Dân.