Pháp luật hình sự phải đủ nghiêm để bảo vệ công lý, nhưng cũng không làm triệt tiêu động lực đổi mới, sáng tạo và phát triển

Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an lấy ý kiến công khai đến hết ngày 07/5/2026. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XVI.

Sau hơn tám năm thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung các năm 2017 và 2025, thực tiễn cho thấy nhiều quy định đã phát huy hiệu quả trong bảo vệ chủ quyền quốc gia, an ninh đất nước, trật tự, an toàn xã hội, quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, sự vận động mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sự phát triển của kinh tế số, tài sản số, dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, không gian mạng, cùng với yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng đã làm xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm mới mà pháp luật hình sự hiện hành chưa bao quát đầy đủ.

Bên cạnh đó, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, một số quy định còn mang tính khái quát, chưa đủ rõ ràng, dẫn đến cách hiểu và vận dụng chưa thống nhất. Có những quy định còn chồng chéo với pháp luật hành chính, dân sự, kinh tế hoặc luật chuyên ngành; có quy định chưa thật sự phân định rành mạch giữa vi phạm hành chính, vi phạm kỷ luật và tội phạm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn đặt ra nguy cơ hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính là vấn đề đã được Đảng nhiều lần nhấn mạnh cần khắc phục.

Chính vì vậy, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) (Bộ luật Hình sự sửa đổi) không đơn thuần là hoạt động chỉnh lý kỹ thuật lập pháp, mà là một bước đổi mới quan trọng về chính sách hình sự. Tinh thần bao trùm của dự án là kết hợp hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng, giữa phòng ngừa và trừng trị, giữa bảo vệ trật tự pháp luật với bảo vệ quyền con người, quyền công dân, giữa đấu tranh chống tội phạm với yêu cầu khuyến khích đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế và bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Hoàn thiện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt

Một trong những điểm đáng chú ý của chính sách sửa đổi là việc hoàn thiện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt. Đây là nhóm chính sách thể hiện rõ tư duy nhân đạo, tiến bộ và linh hoạt của pháp luật hình sự hiện đại. Trong bối cảnh thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, việc bổ sung cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới là hết sức cần thiết. Không thể xây dựng một nền kinh tế sáng tạo nếu mọi rủi ro khách quan đều có thể bị nhìn nhận như hành vi phạm tội. Pháp luật hình sự phải đủ nghiêm để ngăn chặn hành vi lợi dụng đổi mới nhằm trục lợi, nhưng cũng phải đủ nhân văn để bảo vệ những người hành động ngay thẳng, vì lợi ích chung, không vụ lợi và không cố ý gây thiệt hại.

Cùng với đó, chính sách tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng không có yếu tố tham nhũng, vụ lợi, đã chủ động khắc phục toàn bộ hậu quả, thể hiện sự chuyển biến quan trọng trong tư duy xử lý vi phạm kinh tế. Hình sự không phải là công cụ đầu tiên và duy nhất để điều chỉnh mọi sai phạm trong đời sống kinh tế. Đối với các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính, cần ưu tiên biện pháp khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, khôi phục trật tự quản lý và bảo đảm môi trường sản xuất, kinh doanh ổn định. Chỉ khi hành vi đạt đến mức độ nguy hiểm cho xã hội đáng kể, có lỗi hình sự rõ ràng, có tính chất vụ lợi hoặc gây hậu quả nghiêm trọng thì mới đặt ra trách nhiệm hình sự.

Hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc của Bộ luật Hình sự.

Bộ luật Hình sự sửa đổi hướng đến hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc của Bộ luật Hình sự. Đây là nền tảng để xác định tội phạm, hình phạt và bảo đảm sự thống nhất trong toàn bộ cấu trúc của Bộ luật. Dự án đặt ra việc mở rộng trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội trong một số trường hợp có tính nguy hiểm cao; bổ sung khái niệm tổ chức tội phạm; mở rộng phạm vi không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác, che giấu tội phạm đối với một số người thân thích; bổ sung tài sản số, tiền số, giấy tờ có giá, quyền tài sản vào các dạng tài sản liên quan trực tiếp đến tội phạm.

Những sửa đổi này phản ánh thực tiễn tội phạm ngày càng có tổ chức, chuyên nghiệp, xuyên biên giới và gắn với công nghệ cao. Trong nhiều trường hợp, nếu pháp luật chỉ can thiệp khi tội phạm đã hoàn thành thì khả năng phòng ngừa sẽ bị hạn chế. Tuy nhiên, việc mở rộng xử lý hành vi chuẩn bị phạm tội cũng phải được thiết kế chặt chẽ, tránh mở rộng quá mức phạm vi hình sự hóa. Chính sách hình sự hiện đại không chỉ đòi hỏi tính nghiêm minh mà còn đòi hỏi sự chính xác, cân bằng và tương xứng.

Đáng chú ý, việc ghi nhận tiền số, tài sản số, quyền tài sản trong các quy định liên quan đến tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là yêu cầu tất yếu của thời đại số. Khi tài sản không còn chỉ tồn tại dưới dạng vật chất truyền thống, pháp luật hình sự cũng phải cập nhật để không bỏ lọt lợi ích bất hợp pháp phát sinh từ tội phạm. Đây là bước chuyển quan trọng nhằm bảo đảm Bộ luật Hình sự có khả năng xử lý hiệu quả các hành vi rửa tiền, lừa đảo, chiếm đoạt, tài trợ khủng bố, giao dịch bất hợp pháp bằng tài sản ảo, tiền kỹ thuật số.

Hoàn thiện quy định về hệ thống hình phạt

Đây là nội dung có ý nghĩa đặc biệt vì hình phạt thể hiện trực tiếp thái độ của Nhà nước đối với tội phạm và người phạm tội. Dự án đặt ra định hướng tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, chỉ giữ lại đối với những tội danh đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm khách thể đặc biệt quan trọng, gây hậu quả đặc biệt lớn về an ninh, xã hội và con người. Đây là xu hướng phù hợp với tinh thần nhân đạo của pháp luật Việt Nam và xu thế tiến bộ của pháp luật hình sự quốc tế.

Bên cạnh đó, dự án đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền, nâng mức phạt tiền cho phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay, đồng thời tăng khả năng áp dụng hình phạt tiền thay thế hình phạt tù trong một số trường hợp người phạm tội đã thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác, khắc phục toàn bộ hậu quả. Đây là định hướng hợp lý, nhất là đối với các tội phạm kinh tế, tài chính, môi trường hoặc tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng mà việc cách ly người phạm tội khỏi xã hội không phải lúc nào cũng là giải pháp tối ưu.

Việc mở rộng hình phạt cải tạo không giam giữ, bổ sung lao động công ích, áp dụng giám sát điện tử cũng thể hiện xu hướng giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tù. Một nền tư pháp hình sự văn minh không chỉ đo bằng số lượng người bị giam giữ, mà còn đo bằng khả năng giáo dục, cải tạo, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng. Hình phạt phải bảo đảm tính răn đe, nhưng đồng thời phải tạo điều kiện để người phạm tội còn khả năng lao động, bồi thường thiệt hại, chăm lo gia đình và trở lại đời sống xã hội với tư cách là công dân có ích.

Tập trung hoàn thiện quy định về tình tiết định tội, định khung hình phạt

Đây là vấn đề có ý nghĩa then chốt đối với sự công bằng và thống nhất trong áp dụng pháp luật. Nhiều tình tiết định tính trong Bộ luật Hình sự hiện hành như “gây hậu quả nghiêm trọng”, “thu lợi bất chính lớn”, “ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự” nếu không được cụ thể hóa sẽ dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau. Vì vậy, việc luật hóa các hướng dẫn đã được thực tiễn kiểm nghiệm, đồng thời cụ thể hóa các tình tiết còn gây tranh luận là cần thiết để hạn chế tùy nghi, bảo đảm một hành vi giống nhau phải được xử lý thống nhất.

Đặc biệt, chính sách rà soát, loại bỏ dấu hiệu “đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm”, “đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm”, “đã bị xử lý kỷ luật” trong cấu thành cơ bản của một số tội danh là định hướng đáng chú ý. Không phải mọi hành vi tái phạm hành chính đều cần bị hình sự hóa. Nếu tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội chưa đáng kể, có thể xử lý bằng biện pháp dân sự, hành chính, kỷ luật thì không nên sử dụng chế tài hình sự. Đây là biểu hiện cụ thể của nguyên tắc pháp luật hình sự là biện pháp cuối cùng, chỉ áp dụng khi các công cụ pháp lý khác không đủ hiệu quả.

Đề xuất bổ sung các tội danh, hành vi mới nhằm bảo đảm tính bao quát của Bộ luật Hình sự

Bộ luật Hình sự sửa đổi đề xuất bổ sung các tội danh, hành vi mới nhằm bảo đảm tính bao quát của Bộ luật Hình sự. Đây là nội dung phản ánh rõ nhất sự thay đổi của môi trường tội phạm hiện nay. Dự án đặt ra việc bổ sung các hành vi liên quan đến bí mật thương mại, cướp có vũ trang chống lại tàu thuyền, tài trợ khủng bố, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, rửa tiền, khai thác thủy sản bất hợp pháp, đưa người di cư trái phép. Những nội dung này nhằm bảo đảm thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam và tăng cường hợp tác trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.

Ở phương diện trong nước, dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi đề cập nhiều hành vi mới phát sinh trong thực tiễn như mua bán thai nhi, sản xuất buôn bán hàng kém chất lượng, vi phạm trong định giá, kiểm toán, kiểm định, giám định, sử dụng trái phép quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, hành vi gây ô nhiễm môi trường mới, hành vi tận diệt động vật, vi phạm trong lĩnh vực ngân hàng, thi hành án dân sự, cung cấp tài liệu cho cơ quan tố tụng. Đặc biệt, nhóm hành vi trong không gian mạng và công nghệ số được chú trọng, bao gồm gián điệp mạng, khủng bố mạng, chiến tranh mạng, xâm phạm dữ liệu cá nhân, phát tán deepfake, rửa tiền bằng tiền điện tử, lừa đảo qua sàn giao dịch ảo, thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi, sử dụng trí tuệ nhân tạo để thực hiện tội phạm.

Việc bổ sung các hành vi này là cần thiết, nhưng cũng đặt ra yêu cầu lập pháp rất cao. Hình sự hóa hành vi mới phải dựa trên tiêu chí rõ ràng về tính nguy hiểm cho xã hội, lỗi, hậu quả, quan hệ nhân quả và khả năng phân biệt với vi phạm hành chính, dân sự. Nếu quy định quá hẹp, pháp luật sẽ không đủ sức xử lý tội phạm mới; nếu quy định quá rộng, có thể làm gia tăng nguy cơ hình sự hóa các quan hệ xã hội thông thường. Vì vậy, đây là khu vực đòi hỏi kỹ thuật lập pháp chặt chẽ và tư duy dự báo dài hạn.

Hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Từ khi Bộ luật Hình sự năm 2015 ghi nhận chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đây được xem là bước tiến quan trọng trong pháp luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân hiện còn giới hạn. Trong khi đó, thực tiễn cho thấy nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội trong lĩnh vực thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai, cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thể được thực hiện thông qua pháp nhân hoặc nhân danh pháp nhân.

Việc mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là cần thiết nhằm bảo đảm công bằng, tránh tình trạng cá nhân bị xử lý nhưng pháp nhân hưởng lợi lại không chịu trách nhiệm tương xứng. Tuy nhiên, chính sách này cũng cần được thiết kế theo hướng minh bạch, bảo đảm phân biệt giữa lỗi của cá nhân và lỗi của pháp nhân; giữa hành vi vì lợi ích pháp nhân với hành vi cá nhân lợi dụng pháp nhân để phạm tội. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không nhằm cản trở hoạt động kinh doanh hợp pháp, mà nhằm xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, liêm chính, bình đẳng và có trách nhiệm xã hội.

Khắc phục hạn chế về kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ của Bộ luật Hình sự

Bộ luật Hình sự sửa đổi hướng tới khắc phục hạn chế về kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ của Bộ luật Hình sự. Đây là yêu cầu xuyên suốt, bởi một Bộ luật Hình sự tốt không chỉ cần chính sách đúng mà còn phải được diễn đạt bằng ngôn ngữ pháp lý chính xác, cấu trúc logic, nội dung rõ ràng, dễ áp dụng. Dự án đặt ra việc rà soát để bảo đảm sự thống nhất giữa Bộ luật Hình sự với các luật chuyên ngành như an ninh mạng, môi trường, tài chính, ngân hàng, dữ liệu, công nghiệp công nghệ số, pháp luật xử lý vi phạm hành chính, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự.

Việc loại bỏ các quy định mang tính trình tự, thủ tục tố tụng hoặc thi hành án ra khỏi Bộ luật Hình sự cũng là hướng đi hợp lý, nhằm tránh chồng lấn với Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự.Bộ luật Hình sự phải tập trung vào tội phạm, hình phạt, căn cứ trách nhiệm hình sự và chính sách xử lý; còn trình tự, thủ tục chứng minh, xét xử, thi hành án cần được điều chỉnh bởi các đạo luật tố tụng và thi hành án tương ứng. Sự phân công rành mạch này góp phần làm cho hệ thống pháp luật mạch lạc, dễ vận hành và hạn chế xung đột trong áp dụng.

Có thể thấy, chính sách của dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi thể hiện một tư duy lập pháp cân bằng và hiện đại. Một mặt, dự án tăng cường năng lực đấu tranh với các loại tội phạm mới, tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao, tội phạm môi trường, tài chính, dữ liệu. Mặt khác, dự án đề cao nguyên tắc nhân đạo, khoan hồng, hạn chế hình sự hóa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, khuyến khích khắc phục hậu quả và tái hòa nhập xã hội.

Giá trị sâu xa của lần sửa đổi này nằm ở chỗ pháp luật hình sự không chỉ được nhìn nhận như công cụ trừng trị, mà còn là công cụ kiến tạo trật tự phát triển. Trong một xã hội đang chuyển đổi mạnh mẽ, pháp luật hình sự phải đủ nghiêm để bảo vệ an ninh, trật tự, công lý; nhưng cũng phải đủ tỉnh táo để không làm triệt tiêu động lực đổi mới, sáng tạo và phát triển. Không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là sử dụng đúng công cụ pháp lý, đúng mức độ, đúng tính chất của từng hành vi.

Dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một đạo luật chuyên ngành. Đây là bước cụ thể hóa quan điểm của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp, phát triển kinh tế tư nhân, phát triển kinh tế nhà nước, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và bảo vệ quyền con người. Nếu được xây dựng với chất lượng cao, Bộ luật Hình sự sửa đổi sẽ góp phần quan trọng tạo lập môi trường pháp lý an toàn, minh bạch, nhân văn, nghiêm minh; vừa bảo vệ xã hội trước tội phạm, vừa bảo vệ sự phát triển lành mạnh của đất nước trong kỷ nguyên mới.

QUANG PHÚC - THANH THỦY

Trụ sở Bộ Công an tại số 44 phố Yết Kiêu, thành phố Hà Nội. Nguồn ảnh: Internet