Việt Nam gia nhập WCT và WPPT: Bước đi chiến lược nhằm thực thi cam kết CPTPP và EVFTA trong kỷ nguyên số

12/06/2026 09:53  
Trong vòng 5 năm trở lại đây, hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ (SHTT) của Việt Nam đã trải qua những đợt cải cách sâu rộng nhất kể từ khi Luật SHTT năm 2005 ra đời. Sự thúc đẩy này không đến từ ý chí chủ quan đơn thuần, mà là kết quả tất yếu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là việc tham gia vào các Hiệp định Thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA). Một trong những cột mốc quan trọng nhất trong lộ trình này chính là việc Việt Nam chính thức gia nhập và thực thi hai điều ước quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số: Hiệp ước về Quyền tác giả (WCT) và Hiệp ước về Cuộc biểu diễn và Bản ghi âm (WPPT). Việt Nam đã chính thức nộp văn kiện gia nhập WCT vào cuối năm 2021 (có hiệu lực từ 17/02/2022) và WPPT vào giữa năm 2022 (có hiệu lực từ 01/07/2022).

1. WCT và WPPT: “Bộ đôi Hiệp ước Internet” của WIPO

Trước khi phân tích mối liên hệ với các FTA, cần hiểu rõ tầm vóc của WCT và WPPT. Được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) thông qua năm 1996, hai hiệp ước này thường được gọi là “Hiệp ước Internet”. Chúng ra đời nhằm lấp đầy những khoảng trống mà Công ước Berne (về quyền tác giả) và Công ước Rome (về quyền liên quan) chưa bao quát được trước sự bùng nổ của công nghệ kỹ thuật số.

WCT (WIPO Copyright Treaty): Bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật và các chương trình máy tính, cơ sở dữ liệu trong môi trường số. Điểm cốt lõi là quyền “truyền đạt đến công chúng”, cho phép tác giả kiểm soát việc tác phẩm của mình được đưa lên mạng Internet.

WPPT (WIPO Performances and Phonograms Treaty): Bảo hộ quyền lợi của các nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm. Hiệp ước này trao cho họ quyền kiểm soát việc sao chép, phân phối và đặc biệt là quyền “làm cho công chúng tiếp cận được” (making available) các bản ghi âm, cuộc biểu diễn thông qua các nền tảng trực tuyến.

2. Áp lực và động lực từ CPTPP và EVFTA

Việc gia nhập WCT và WPPT không còn là sự lựa chọn “có cũng được, không cũng được”, mà là một nghĩa vụ bắt buộc được quy định rõ trong các FTA thế hệ mới mà Việt Nam là thành viên.

Trong CPTPP: Tại Điều 18.7, Hiệp định yêu cầu các bên tham gia phải là thành viên của WCT và WPPT. CPTPP đặt ra một tiêu chuẩn bảo hộ SHTT rất cao (IP tiêu chuẩn Mỹ), buộc các quốc gia đang phát triển như Việt Nam phải nâng cấp hệ thống pháp luật tương đương với các nước phát triển trong thời gian ngắn.

Trong EVFTA: Chương 12 của EVFTA về SHTT cũng nhấn mạnh việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Tại Điều 12.4, EVFTA yêu cầu các bên phải tuân thủ các quyền và nghĩa vụ quy định trong WCT và WPPT. EU, với tư cách là khối kinh tế coi trọng giá trị sáng tạo, luôn thúc đẩy bảo hộ quyền tác giả trên môi trường mạng để bảo vệ ngành công nghiệp văn hóa khổng lồ của mình.

Như vậy, gia nhập WCT và WPPT chính là bước đi then chốt để Việt Nam thực thi đầy đủ các cam kết về SHTT trong kỷ nguyên số mà CPTPP và EVFTA đã đặt ra.

3. Nội luật hóa các cam kết: Những thay đổi mang tính đột phá trong Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2022

Để tương thích với WCT, WPPT và đáp ứng các “deadline” của CPTPP, EVFTA, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT vào ngày 16/6/2022. Đây là đợt sửa đổi lớn nhất, tập trung mạnh mẽ vào quyền tác giả và quyền liên quan trên môi trường mạng.

Thứ nhất: Làm rõ quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng

Theo quy định mới, quyền tác giả bao gồm quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng dây dẫn hoặc không dây, bao gồm cả việc làm cho công chúng tiếp cận tác phẩm tại địa điểm và thời gian do họ lựa chọn. Đây chính là nội luật hóa trực tiếp Điều 8 của WCT, giải quyết vấn đề chia sẻ file, livestream và các hình thức phân phối nội dung trực tuyến.

Thứ hai: Bảo hộ các Biện pháp kỹ thuật bảo vệ quyền (TPMs)

Một trong những yêu cầu khắt khe nhất của CPTPP và WCT/WPPT là việc xử lý hành vi phá bỏ các rào cản kỹ thuật (như khóa mã hóa, phần mềm ngăn chặn sao chép trái phép). Luật SHTT sửa đổi, bổ sung năm 2022 đã bổ sung các quy định về hành vi xâm phạm liên quan đến việc vô hiệu hóa trái phép các biện pháp kỹ thuật, cũng như hành vi sản xuất, phân phối các công cụ dùng để phá mã.

Thứ ba: Bảo vệ Thông tin quản lý quyền (RMI)

RMI là các thông tin đính kèm bản sao tác phẩm (tên tác giả, điều kiện sử dụng...). WCT/WPPT yêu cầu các quốc gia phải có chế tài đối với việc xóa hoặc thay đổi thông tin này nhằm mục đích che giấu hành vi xâm phạm. Việt Nam đã cụ thể hóa nội dung này, tạo cơ sở để bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu trong giao dịch điện tử.

Thứ tư: Quyền của nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm

Tương ứng với WPPT, Luật SHTT sửa đổi, bổ sung năm 2022 đã mở rộng quyền cho nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm trong việc cho phép hoặc ngăn cấm việc phát sóng, truyền đạt các cuộc biểu diễn/bản ghi âm đến công chúng. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các dịch vụ streaming âm nhạc (Spotify, Apple Music) và video (YouTube, TikTok) đang chiếm lĩnh thị trường Việt Nam.

4. Thách thức trong thực thi và vai trò của các trung tâm quản lý quyền

Việc gia nhập điều ước quốc tế mới chỉ là bước khởi đầu. Thách thức thực sự nằm ở khâu thực thi. Trong môi trường số, hành vi xâm phạm quyền tác giả diễn ra xuyên biên giới, ẩn danh và với tốc độ chóng mặt.

Trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP): Đây là vấn đề “nóng” nhất. Theo cam kết tại CPTPP và EVFTA, Việt Nam phải thiết lập cơ chế “bến cảng an toàn” (safe harbor) cho các ISP. Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan đã hướng dẫn chi tiết về việc các nhà mạng, các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội phải có quy trình phối hợp để gỡ bỏ nội dung vi phạm khi có thông báo của chủ sở hữu quyền.

Quản lý tập thể quyền: Khi Việt Nam tham gia WCT/WPPT, lượng bản quyền cần được cấp phép trên không gian mạng là khổng lồ. Các tổ chức như VCPMC (âm nhạc), VCA (quyền tác giả nói chung) cần phải hiện đại hóa công nghệ để có thể thu phí và phân phối tiền nhuận bút một cách minh bạch, chính xác trong kỷ nguyên big data.

5. Lợi ích dài hạn cho nền kinh tế sáng tạo Việt Nam

Gia nhập WCT và WPPT không nên được nhìn nhận như một gánh nặng chi phí, mà là một khoản đầu tư cho tương lai.

Thứ nhất, thu hút đầu tư nước ngoài: Các tập đoàn công nghệ và giải trí lớn (Netflix, Disney, các hãng game...) sẽ yên tâm hơn khi đổ vốn vào thị trường Việt Nam nếu biết rằng nội dung của họ được bảo hộ theo chuẩn mực toàn cầu.

Thứ hai, bảo vệ tài sản trí tuệ của Việt Nam ra thế giới: Khi Việt Nam là thành viên của các hiệp ước này, các tác phẩm của nghệ sĩ Việt Nam (âm nhạc, phim ảnh, phần mềm) cũng sẽ được bảo hộ tự động tại tất cả các quốc gia thành viên khác của WCT/WPPT. Điều này tạo đà cho xuất khẩu văn hóa và công nghiệp sáng tạo “Made in Vietnam”.

Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số bền vững: Không có một nền kinh tế số nào có thể phát triển trên nền tảng của sự vi phạm bản quyền. Việc tuân thủ WCT/WPPT buộc các doanh nghiệp nội địa phải sáng tạo dựa trên nền tảng tôn trọng bản quyền, từ đó tạo ra giá trị gia tăng thực sự.

Kết luận

Việc Việt Nam gia nhập WCT và WPPT là một minh chứng cho sự chủ động và trách nhiệm trong việc thực hiện các cam kết quốc tế tại CPTPP và EVFTA. Đây không chỉ là việc điều chỉnh các dòng luật lệ trên giấy tờ, mà là sự thay đổi tư duy quản lý SHTT từ môi trường truyền thống sang môi trường số. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu kinh tế số chiếm 20% GDP vào năm 2025, việc xây dựng một “lá chắn” bản quyền vững chắc theo tiêu chuẩn WCT/WPPT chính là chìa khóa để bảo vệ và thúc đẩy sự sáng tạo của người Việt trên bản đồ số toàn cầu.

MAI CHI

Bản tin thuộc Chuyên mục Các cam kết về sở hữu trí tuệ trong các FTA thế hệ mới, trong khuôn khổ Nhiệm vụ SHTT.TW.28-2022.

Ảnh minh họa - nguồn Internet.

Bài liên quan