1. Quy định của pháp luật về biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng

Theo Luật TPNCTN năm 2024 xác định bản chất của biện pháp này là giáo dục chuyên biệt nhằm quản lý, giúp người chưa thành niên phạm tội nhận thức được lỗi lầm, khắc phục sai lầm thông qua việc học văn hóa, học nghề, lao động, sinh hoạt dưới sự quản lý, giáo dục trong một tổ chức kỷ luật chặt chẽ nhằm mục đích hướng tới sự phát triển toàn diện, giúp họ tái hòa nhập cộng đồng thay vì áp dụng hình phạt tù nghiêm khắc (Điều 36, Điều 51).

Đối tượng áp dụng: người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng (điểm a khoản 2 Điều 51). Người từ đủ 16 tuổi đến 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng (điểm b khoản 2 Điều 51).

Thời hạn áp dụng: 06 tháng đến 02 năm.

Bên cạnh đó, Điều 100 Luật TPNCTN năm 2024 quy định về chế độ học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề và lao động nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết cho người chưa thành niên. Những nội dung này không chỉ phục vụ quá trình giáo dục tại trường mà còn góp phần tạo điều kiện để người chưa thành niên tiếp tục học tập, tìm kiếm việc làm và ổn định cuộc sống sau khi trở về cộng đồng.

Pháp luật hiện hành quy định về biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng trong Luật TPNCTN không chỉ bảo đảm các điều kiện về ăn, ở và chăm sóc y tế mà còn duy trì mối liên hệ giữa học sinh trường giáo dưỡng với gia đình thông qua cơ chế thăm gặp, liên lạc và nhận, gửi thư, quà (Điều 107).

 Đáng chú ý, quy định về thủ tục cho học sinh ra trường còn đặt ra trách nhiệm thông báo và phối hợp với gia đình, chính quyền địa phương trước thời điểm người chưa thành niên trở về nơi cư trú (Điều 112). Những quy định đó cho thấy quá trình giáo dục tại trường giáo dưỡng không được tách biệt hoàn toàn khỏi môi trường gia đình và cộng đồng, và đang từng bước đầu được theo hướng tạo sự liên kết giữa quá trình giáo dục trong trường giáo dưỡng và quá trình tái hòa nhập cộng đồng sau khi trở về địa phương.

Luật TPNCTN năm 2024 đóng vai trò là cơ sở pháp lý, tạo hành lang cho việc thực hiện, triển khai. Tuy nhiên, để việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đạt hiệu quả trong thực tế còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện như chất lượng giáo dục, chuyên môn và sự phối hợp giữa trường giáo dưỡng với gia đình và chính quyền địa phương. Khoảng cách giữa yêu cầu của pháp luật và thực tiễn thực hiện chính là vấn đề cần tiếp tục được làm rõ trong bài viết này.

2. Một số bất cập trong quy định pháp luật và khó khăn về tái hòa nhập cộng đồng trong thực tiễn áp dụng biện pháp giáo dục đối với người chưa thành niên tại trường giáo dưỡng

Thứ nhất, khoảng trống pháp lý trong quy định về nội dung, chương trình giáo dục tâm lý đối với người chưa thành niên tại trường giáo dưỡng.

Luật TPNCTN năm 2024 bảo đảm việc thi hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng với yêu cầu bảo vệ, giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên tại Điều 19 và buộc người chưa thành niên phải học văn hóa, học nghề, lao động và sinh hoạt trong môi trường kỷ luật chặt chẽ tại Điều 51. Tuy nhiên, lại không có sự ràng buộc pháp luật về quy trình áp dụng các biện pháp can thiệp tâm lý cho người chưa thành niên mặc dù trên thực tế do sự phát triển về sinh lý cùng những xáo trộn trong đời sống tâm lý là nguyên nhân ảnh hưởng lệch chuẩn đến hành vi vi phạm pháp luật của những thanh thiếu niên1.

Bên cạnh đó, Điều 172 Luật TPNCTN năm 2024 đã đề cập đến các nội dung chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng, bao gồm tư vấn tâm lý, hỗ trợ thủ tục pháp lý, định hướng nghề nghiệp và tìm kiếm việc làm. Các nội dung chuẩn bị bao gồm tư vấn tâm lý, hỗ trợ các thủ tục pháp lý, định hướng nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm và hỗ trợ kinh phí theo quy định. Điều 174 tiếp tục quy định về trợ giúp tâm lý nhằm hỗ trợ người chưa thành niên khắc phục mặc cảm, rèn luyện kỹ năng và giải quyết khó khăn trong các mối quan hệ xã hội. Hiện nay, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 355/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên về áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Tại Điều 43 Nghị định số 355/2025/NĐ-Cp đã quy định về tư vấn tâm lý, hỗ trợ các thủ tục pháp lý cho phạm nhân là người chưa thành niên, tại khoản 1 Điều luật này ghi nhận:

“1. Trong khoảng thời gian hai tháng trước khi phạm nhân là người chưa thành niên chấp hành xong án phạt tù hoặc sau khi có kết quả thẩm định nhất trí đề nghị đặc xá, tha tù trước thời hạn có điều kiện của cơ quan có thẩm quyền, các trại giam tổ chức tư vấn tâm lý, hỗ trợ các thủ tục pháp lý cho phạm nhân.”.

Đồng thời, khoản 2 Điều luật này cũng quy định các nội dung tư vấn bao gồm:

“a) Tư vấn tình cảm, hôn nhân, gia đình, sức khỏe; phòng, chống ma túy, HIV/AIDS và các tệ nạn xã hội;

b) Tư vấn xóa bỏ mặc cảm, tự ti; xây dựng ý chí, niềm tin, khả năng ứng phó, giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng;

c) Tư vấn về lao động, việc làm, sử dụng các ngành nghề đã được học, bảo hiểm xã hội và các vấn đề khác có liên quan.”.

Tuy nhiên, nhóm tác giả cho rằng, việc quy định mốc thời hạn khoảng 02 tháng trước khi người chưa thành niên chấp hành xong án phạt tù,… để tổ chức tư vấn tâm lý là quá ngắn, vì đây là khoảng thời gian để thực hiện cả việc hỗ trợ các thủ tục pháp lý cho phạm nhân. Bên cạnh đó, việc ghi nhận các nội dung tư vấn nhưng không ghi nhận kể hoạch triển khai cụ thể cũng chưa bảo đảm được yêu cầu của việc tư vấn tâm lý cho phạm nhân là người chưa thành niên. Nhóm tác giả cho rằng, việc cụ thể hóa các yêu cầu về đánh giá nhu cầu hỗ trợ, xây dựng kế hoạch can thiệp tâm lý phù hợp với từng cá nhân và theo dõi kết quả thực hiện vẫn là vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Đặc biệt, cần làm rõ cơ chế kết nối giữa hoạt động giáo dục tại trường giáo dưỡng với việc chuẩn bị tái hòa nhập, bảo đảm quá trình hỗ trợ tâm lý được thực hiện có tính liên tục và phù hợp với đặc điểm của từng người chưa thành niên.  

Thứ hai, hạn chế về nguồn lực và trình độ chuyên môn của bộ phận tâm lý tại trường giáo dưỡng.

Hiện nay, việc đáp ứng yêu cầu về số lượng và năng lực của đội ngũ thực hiện công tác tham vấn tâm lý vẫn đặt ra những khó khăn nhất định. Ví dụ: tại Trường THPT Marie Curie có gần 3.000 học sinh mà chỉ có 01 chuyên viên tâm lý là điều khó khăn và dường như không thể đáp ứng theo quy định2. Tình trạng số lượng chuyên gia tâm lý lâm sàng, nhân viên công tác xã hội và cán bộ có kỹ năng tham vấn quá ít, trong khi số học sinh quá lớn gây ra các trở ngại trong công tác tham vấn và can thiệp tâm lý cho người chưa thành niên dẫn đến việc thời hạn tái hòa nhập của các em bị chậm trễ hoặc thậm chí là không thể hòa nhập với xã hội khi mang một tâm lý bị tổn thương và một suy nghĩ lệch lạc. Tại trường giáo dưỡng số 03 có gần 80 cán bộ, chiến sỹ, công nhân viên, trong đó phải vừa thực hiện công tác quản lý, giáo dục, dạy nghề cho gần 120 học sinh từ các độ tuổi 12-18 tuổi3 song song với tình trạng thiếu nhân lực đó hiện nay hầu hết các việc tư vấn tâm lý, giảng dạy chủ yếu là đội ngũ cán bộ quản giáo, giáo viên văn hóa hoặc cán bộ kiêm nhiệm đảm nhiệm dựa trên kinh nghiệm thực tế và kỷ luật hành chính thay vì phương pháp trị liệu hay tham vấn khoa học, làm giảm hiệu quả trong việc tư vấn tâm lý cho người chưa thành niên.

Bên cạnh đó, các hình thức tư vấn tập thể khó có thể thay thế hoàn toàn hoạt động tham vấn cá nhân đối với những trường hợp cần được hỗ trợ chuyên sâu. Vì vậy, việc nâng cao năng lực chuyên môn, bảo đảm tính riêng tư và xây dựng cơ chế hỗ trợ tâm lý phù hợp với từng giai đoạn giáo dục là những vấn đề cần được chú trọng trong quá trình tổ chức thực hiện biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Thứ ba, khoảng cách giữa đào tạo nghề trong trường và cơ hội học tập, làm việc sau khi trở về.

Giáo dục văn hóa, hướng nghiệp và học nghề đã được quy định tại Điều 100 Luật TPNCTN 2024 và được hướng dẫn cụ thể tại Nghị định số 355/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên về áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, thi hành án phạt tù tại trại giam và chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên, Điều 11 Nghị định đã quy định về chế độ giáo dục hướng nghiệp, học nghề, lao động của học sinh tại trường giáo dưỡng như thời gian học tập không quá 07 giờ trong 01 ngày và không quá 35 giờ trong 01 tuần hay những tiêu chí chung khi chọn ngành nghề giảng dạy phù hợp với người chưa thành niên. Trên cơ sở các quy định pháp luật gần như đã khá đầy đủ và chặt chẽ, tuy nhiên trên thực tế vẫn còn tồn đọng các vấn đề về việc đào tạo nghề hiện nay vẫn chưa gắn với môi trường xã hội để vận dụng năng lực đó, công tác giáo dục nghề nghiệp và hướng nghiệp hiện nay vẫn còn khá lạc hậu, những danh mục đào tạo chưa phong phú và chưa bắt kịp xã hội mới, chủ yếu dừng lại ở các nghề cơ bản như nấu ăn, trồng trọt chăn nuôi, may vá, điện sơ cấp. Bên cạnh đó người chưa thành niên còn có thể gặp các vấn đề khó khăn về kinh tế hoặc quay lại những hoàn cảnh bất lợi trước đây, các ngành nghề được dạy chưa phù hợp với nhu cầu thị trường tại nơi mà người chưa thành niên trở về. Dù đã có phương pháp về giảng dạy nghề nhưng song song đó vẫn tồn tại vấn đề về việc số lượng các em học sinh của trường được tham gia học nghề chưa cao. Chẳng hạn như ở Trường giáo dưỡng số 4, trung bình mỗi đội hoặc mỗi lớp có 60 em học sinh thì chỉ có 6 đến 8 em được tham gia học nghề, chiếm tỷ lệ 10%. ở Trường giáo dưỡng số 2, hàng năm, số học sinh được học nghề theo hệ chính quy chiếm từ 25-30% và được cấp bằng, chứng chỉ một số nghề như cơ khí, xây dựng, điện, mộc, cắt may, tin học văn phòng4. Con số này cũng vẫn còn khá khiêm tốn so với nhu cầu của các em, sự chênh lệch giữa kỹ năng được dạy trong trường và nhu cầu thực tế ngoài xã hội khiến các bạn học sinh tại trường giáo dưỡng gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm tự nuôi sống bản thân sau khi ra trường.

Thứ tư, thiếu chặt chẽ trong việc phối hợp để quản lý người chưa thành niên giữa gia đình, nhà trường và các cơ quan có thẩm quyền.

Nơi nuôi dạy trẻ em tốt nhất chính là gia đình, có thể nhận thấy được hầu hết trẻ em bị ảnh hưởng từ môi trường xung quanh và đặc biệt là từ gia đình, theo nghiên cứu cho thấy môi trường tốt và phương pháp nuôi dạy đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển thể chất và tâm lý của trẻ5. Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc đối tượng là trẻ em tụ tập xích mích, gây gổ, được đánh giá là do phần lớn các em đã bỏ học, rời xa gia đình, thiếu sự quản lý từ cha mẹ và thường xuyên bị bạn bè xấu rủ rê. Sự quản lý thiếu chặt chẽ cũng như sự hời hợt của gia đình có thể khiến những người chưa thành niên vô tình phát triển theo hướng xấu. Đặc biệt với những đứa trẻ vừa rời trường giáo dưỡng để trở về hòa nhập với xã hội thường phải chịu những ánh mắt kỳ thị, phán xét do tình trạng nhận thức xã hội kém, một vài nơi vẫn còn sự dè chừng hay nặng nề với những đứa trẻ này. Từ những ánh mắt phán xét đó và tác động tâm lý chưa thật sự vững vàng dẫn đến việc người chưa thành niên khó có thể tái hòa nhập xã hội nhanh chóng.

3. Giải pháp nâng cao chất lượng tái hòa nhập và giáo dục tâm lý trong áp dụng biện pháp giáo dục người chưa thành niên tại trường giáo dưỡng

Thứ nhất, nâng cao pháp luật về giáo dục tâm lý và tái hòa nhập - hoàn thiện chương trình giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Hiện nay chương trình giáo dục tại trường giáo dưỡng đã có những quy định và phương pháp dạy cụ thể tuy nhiên quy trình giảng dạy vẫn còn nhiều khoảng trống và chưa đáp ứng được vấn đề tái hòa nhập trên thực tế. Người chưa thành niên chưa phát triển hoàn thiện về thể chất, tình cảm, nhận thức, tư duy, là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội và để hỗ trợ người chưa thành niên vi phạm pháp luật tái hòa nhập thành công đòi hỏi phải có cách tiếp cận chuyên biệt6. Vì vậy, nhóm tác giả kiến nghị, khi sửa đổi, bổ sung Nghị định số 355/2025/NĐ-CP thì cần xây dựng kế hoạch tái hòa nhập cá nhân cho từng học sinh; theo đó, kế hoạch phải dựa trên kết quả đánh giá, theo dõi quá trình tiến bộ và nhu cầu riêng của từng người chưa thành niên. Đồng thời, cần sửa đổi, bổ sung theo hướng quy định , thời hạn tư vấn tâm lý cho người chưa thành niên phạm tội phải bắt đầu từ 03 đến 06 tháng trước khi chấp hành xong thời hạn giáo dục.

Bên cạnh đó, cần có quy định nhà trường cần lập hồ sơ theo dõi xuyên suốt về học tập, tâm lý, hành vi và khả năng thích nghi của từng học sinh, thường xuyên cập nhật để điều chỉnh phương pháp giáo dục. Nội dung học tập cũng cần được phân nhóm theo trình độ, năng lực và định hướng tiếp tục học văn hóa hoặc tham gia lao động sau khi trở về cộng đồng.

Thứ hai, nâng cao năng lực và trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho bộ phận tâm lý tại các trường giáo dưỡng.

Cần bảo đảm đội ngũ chuyên viên tâm lý có chuyên môn, đồng thời tổ chức tham vấn cá nhân định kỳ, nhất là khi học sinh mới vào trường và trước khi trở về cộng đồng. Việc đánh giá phải chú trọng hoàn cảnh, biểu hiện cảm xúc, hành vi và những khó khăn riêng của từng người để xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp, tránh chỉ áp dụng hình thức tư vấn tập thể hoặc xử lý theo kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, cần tổ chức các hội thảo, hội nghị, tọa đàm để cập nhật những thông tin mới nhất về các phương pháp, mô hình tái hòa nhập hiệu quả, phát triển các khóa đào tạo về tư pháp trẻ em7 nhằm thúc đẩy và củng cố kiến thức cho chuyên viên tâm lý tại trường giáo dưỡng. Việc lắng nghe, giao tiếp và trò chuyện cùng người chưa thành niên là một kỹ năng cần được trau dồi bởi thấu hiểu người chưa thành niên là cơ sở để đánh giá mức độ ổn định và sẵn sàng để tái hòa nhập xã hội.

Thứ ba, phát triển các mô hình về giáo dục nghề nghiệp và hướng nghiệp.

Các chương trình đào tạo nghề nghiệp cần định kỳ rà soát, cập nhật danh mục ngành nghề đa dạng hơn, không chỉ dừng lại ở các công việc trồng trọt, chăn nuôi thô sơ, lạc hậu mà cần được cải tiến thêm các ngành nghề về sản xuất, dệt may, máy móc, sửa chữa kết hợp cùng các công nghệ tiên tiến, máy móc hiện đại để phù hợp với thời đại công nghệ, một số ngành nghề có tiềm năng phát triển như lắp đặt và bảo trì hệ thống năng lượng tái tạo, đây là ngành nghề thực hành tay nghề lắp đặt, bảo dưỡng cơ bản; người chưa thành niên có thể học các kỹ năng thợ điện dân dụng cơ bản, vừa sức khoẻ vừa dễ tìm kiếm việc làm sau khi chấp hành xong biện pháp giáo dưỡng8. Bên cạnh đó, cần liên kết trường giáo dưỡng với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hay doanh nghiệp nhằm giúp các em được trải nghiệm, thực hành trong thực tế, sự kết hợp song hành giữa giảng dạy lý thuyết và thực nghiệm giúp những người chưa thành niên có thể nhanh chóng thích nghi với công việc.

Lao động là một phần mục tiêu của cuộc sống con người kể cả những đứa trẻ mới lớn lầm lỡ cần tìm lại được mục đích và ý nghĩa của cuộc sống vì vậy bên cạnh những đứa trẻ được hướng theo con đường tiếp tục trên giảng đường thì phần còn lại có thể góp sức cho nền lao động nước nhà, khi có được sự công nhận từ những người xung quanh có thể là động lực để các em xóa bỏ hàng rào ngăn cách bản thân và xã hội.

Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình, giữa nhà trường và các cơ quan chức năng khác trong việc quản lý, giáo dục.

Nhà trường cần hướng dẫn gia đình kỹ năng lắng nghe, giao tiếp và đồng hành với người chưa thành niên sau khi trở về. Gia đình và chính quyền địa phương cần phối hợp theo dõi, hỗ trợ học tập, việc làm, tư vấn tâm lý và kịp thời giải quyết khó khăn phát sinh. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức cộng đồng, hạn chế thái độ kỳ thị để các em có môi trường an toàn, thuận lợi tái hòa  nhập. Việc trao đổi thông tin giữa các bên phải bảo đảm phù hợp, tránh gây mặc cảm hoặc ảnh hưởng đến quyền riêng tư của người chưa thành niên.

VÕ CÔNG HOÀN (Lớp Luật K47D) - CHÂU BÙI KHÁNH NHƯ (Lớp Luật Kinh Tế K47H) - LÊ NGUYỄN TƯỜNG VI (Lớp Luật Kinh Tế K48H) - VÕ LƯU LY (Lớp Luật K49D Trường đại học Luật - Đại học Huế)

Tài liệu tham khảo

1. Hải Nam, Huy Hoàn (2026), Một số khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên, https://vksndtc.gov.vn/tin-tuc/cong-tac-kiem-sat/mot-so-kho-khan-vuong-mac-trong-viec-ap-dung-bien--d10-t13985.html .

2. Lưu Hoài Bảo (2025), Tái hòa nhập cộng đồng với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật Việt Nam, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 17.

3. Nguyễn Thị Tâm (2008), Mô hình thí điểm tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên vi phạm pháp luật ở Hải Phòng, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 20.

4. TS. Mạc Xuân Hương (2026), Thực trạng thanh thiếu niên phạm tội gây rối trật tự công cộng hiện nay và giải pháp phòng ngừa, https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/01/22/thuc-trang-thanh-thieu-nien-pham-toi-gay-roi-trat-tu-cong-cong-hien-nay-va-giai-phap-phong-ngua/.