Từ nương rẫy bấp bênh đến "cây vàng" đổi đời trên triền núi Khánh Sơn

Mùa sầu riêng chín tạo ra nhiều sinh kế cho người nông dân vùng cao

Những ngày tháng Tám, khi nắng trải dài trên các triền núi phía tây tỉnh Khánh Hòa, cũng là lúc sầu riêng Khánh Sơn bước vào chính vụ. Từ sáng sớm, từng đoàn xe tải nối nhau vượt những khúc cua quanh co trên đèo Khánh Sơn, tìm về các nhà vườn thu mua sầu riêng.

Chúng tôi có mặt tại xã Khánh Sơn khi trời vừa tờ mờ sáng. Không khí mùa thu hoạch đã rộn ràng khắp các khu vườn. Tiếng người gọi nhau, tiếng gõ "bốp, bốp" kiểm tra độ già của trái, tiếng cắt cuống hòa trong những câu chuyện vui của người dân. Theo chân anh Ka Tơ Nguốn, người Raglai ở thôn Tô Hạp, chúng tôi men theo con đường đất đỏ vào khu vườn rộng 1ha với hơn 200 cây sầu riêng Monthong đang đến kỳ thu hoạch.

Dưới tán một cây sầu riêng có hơn 70 trái căng tròn, ánh mắt anh Nguốn liên tục ngước nhìn những trái được người thợ lần lượt cắt xuống.

"Làm nông chỉ mong được mùa, được giá. Năm nay cây sai trái, thương lái vào tận vườn thu mua với giá khoảng 50 nghìn đồng/ký nên bà con phấn khởi lắm", giọng anh Nguốn lắp bắp vì niềm vui.

Anh Ka Tơ Nguốn chở những trái sầu riêng trong vườn ra điểm tập kết. Ảnh: Thanh Huy

Trước khi gắn bó với sầu riêng, 1ha đất của gia đình anh chủ yếu trồng keo. Mỗi chu kỳ phải chờ từ 5 đến 7 năm mới thu hoạch, hiệu quả kinh tế không cao. Năm 2018, anh mạnh dạn chặt bỏ, chuyển sang trồng sầu riêng Monthong với một niềm tin nho nhỏ có thêm thu nhập để gia đình đỡ khó khăn.

Sự chuyển đổi ấy không hề dễ dàng. Anh Nguốn chia sẻ, sầu riêng đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc khá khắt khe, nhất là thời điểm cây ra hoa, đậu trái. Người trồng phải thường xuyên có mặt tại vườn để theo dõi cây và điều chỉnh lượng nước tưới. Thiếu nước có thể khiến cây rụng hoa, trong khi lượng nước không phù hợp cũng ảnh hưởng đến hình dáng và chất lượng trái.

Sau hơn ba năm, vườn cây bắt đầu cho thu bói và từ năm thứ tư bước vào thời kỳ kinh doanh. Năm 2025, gia đình anh thu khoảng 13 tấn sầu riêng. Năm nay, nhờ thời tiết thuận lợi, sản lượng dự kiến đạt gần 20 tấn. Với mức giá khoảng 50 nghìn đồng/kg, doanh thu có thể đạt gần 1 tỷ đồng.

Sau vụ thu hoạch năm nay, anh dự định dành một phần thu nhập để lo việc học cho các con, phần còn lại đầu tư giống, phân bón và cải tạo thêm 1ha đất để tiếp tục chuyển đổi sang trồng sầu riêng.

Cách đó không xa, chị Mấu Thị Ném, Trưởng thôn Tô Hạp, cũng đang tất bật với vụ thu hoạch. Người phụ nữ Raglai nhỏ nhắn, khuôn mặt hằn dấu nắng gió, nở nụ cười hiền khi nhìn gần 200 cây sầu riêng Monthong của gia đình đang trĩu quả.

Trước đây, khu vườn gần 6 sào của gia đình chị chủ yếu trồng chuối dạ hương. Nhận thấy hiệu quả kinh tế không cao, chị mạnh dạn chuyển sang trồng sầu riêng. Phần lớn số cây hiện đã gần 7 năm tuổi và bước vào giai đoạn cho thu hoạch ổn định. Nếu năm 2025, thời tiết không thuận lợi khiến gia đình chỉ thu được khoảng 3 tấn thì năm nay sản lượng dự kiến vượt 10 tấn.

"Năm nay cây nhiều trái, giá bán cũng tốt nên bà con rất vui. Có nguồn thu thì gia đình lo được cuộc sống, việc học của con cái và tiếp tục đầu tư chăm sóc vườn", chị Ném chia sẻ.

Chị Mấu Thị Ném cùng cán bộ xã Khánh Sơn trong vườn sầu riêng đang thu hoạch. Ảnh: Thanh Huy

Không chỉ mang lại nguồn thu cho các hộ trồng, mùa sầu riêng cũng mở ra việc làm cho nhiều lao động địa phương. Khi những trái sầu riêng bắt đầu vào vụ, các nhà vườn cần thêm nhân công để cắt, hứng, vận chuyển và phân loại sản phẩm. Với những người gắn bó với công việc thời vụ này, mùa thu hoạch cũng là khoảng thời gian có thêm nguồn thu đáng kể.

Anh Hồ Văn Sĩ, trú xã Tây Khánh Sơn, đã có 7 năm làm nghề cắt sầu riêng. Công việc của anh thường bắt đầu khi mùa quả chín và kéo dài gần hai tháng. Đây cũng là khoảng thời gian anh có nguồn thu nhập khá để trang trải cuộc sống gia đình.

“Trung bình mỗi ngày, tôi có thể kiếm khoảng 1,5 triệu đồng. Tùy thỏa thuận với chủ vườn hoặc chủ vựa, tiền công được trả theo ngày hoặc theo khối lượng, với mức khoảng 1.500 đồng/kg sầu riêng cắt tại gốc”, vừa cắt sầu riêng anh Sĩ vừa chia sẻ.

Nghề cắt sầu riêng đòi hỏi người thợ có kinh nghiệm để xác định đúng độ già của từng trái. Cắt nhầm quả chưa đủ tuổi không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm mà người thợ còn có thể phải chịu trách nhiệm với thương lái.

Từ những vườn cây của anh Nguốn, chị Ném đến công việc của anh Sĩ, có thể thấy giá trị của mùa sầu riêng không chỉ nằm ở những tấn quả được hái xuống. Phía sau mỗi trái sầu riêng còn là giọt mồ hôi của người trồng, người chăm sóc, thợ cắt và nhiều lao động khác.

Mạnh dạn chuyển đổi cây trồng đến phát triển vùng sản xuất

Những khu vườn của anh Ka Tơ Nguốn, chị Mấu Thị Ném chỉ là hai trong số hàng nghìn vườn sầu riêng đang bước vào mùa thu hoạch tại vùng Khánh Sơn.

Hiện tổng diện tích sầu riêng của toàn vùng Khánh Sơn khoảng 3.825ha, trong đó 2.690ha đang cho thu hoạch. Sản lượng năm 2026 ước đạt khoảng 40 nghìn đến 41 nghìn tấn. Có khoảng 4.600 đến 4.900 hộ trồng sầu riêng, trong đó hơn 2.500 hộ là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Raglai.

Với giá bán bình quân khoảng 50 nghìn đồng/kg, tổng doanh thu từ sầu riêng của vùng ước khoảng 2.000 tỷ đồng. Những con số này cho thấy sầu riêng đã vượt khỏi phạm vi một loại cây trồng mang lại thu nhập cho từng hộ, mà đang từng bước trở thành ngành hàng quan trọng thay đổi kinh tế của các xã vùng cao.

Ông Mai Trọng Khanh, Trưởng phòng Kinh tế xã Khánh Sơn cho biết, riêng xã Khánh Sơn hiện có 1.345ha sầu riêng, trong đó 997ha đang cho thu hoạch, sản lượng năm nay dự kiến đạt gần 18 nghìn tấn, năng suất bình quân từ 15 đến 20 tấn/ha.

“Chính sự mạnh dạn chuyển đổi mô hình, từ những nương keo, rẫy chuối, mía tím cho thu nhập thấp, đến nay những vườn sầu riêng đang tạo ra một chuỗi giá trị mới. Vùng núi Khánh Sơn đang chuyển mình đưa lại nguồn thu nhập khá cho người dân nơi đây, những đứa trẻ đồng bào Raglai có thêm điều kiện đến trường và người dân từng bước xây dựng cuộc sống ổn định hơn trên chính quê hương mình”, ông Khanh nhấn mạnh.

Hiệu quả kinh tế của cây sầu riêng càng vượt trội khi đặt lên bàn cân so sánh với các loại cây trồng truyền thống trước đây. Khoảng cách thu nhập chênh lệch rõ rệt này đã trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy người dân địa phương đẩy nhanh quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Tuy nhiên, để bài toán phát triển sầu riêng mang tính bền vững và lâu dài, mục tiêu không nằm ở việc mở rộng diện tích, mà yếu tố then chốt phải là chuẩn hóa kỹ thuật canh tác, nâng cao chất lượng nông sản và đảm bảo đầu ra thị trường tiêu thụ ổn định.

Anh Hồ Văn Sĩ đang cắt sầu riêng. Ảnh: Thanh Huy

Theo ông Nguyễn Quốc Đông, Chủ tịch UBND xã Khánh Sơn, thời gian qua, địa phương triển khai chương trình chuyển đổi cây trồng, hỗ trợ 50% chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và 30% chi phí đầu tư hệ thống tưới. Người dân được tập huấn kỹ thuật từ khâu xuống giống, chăm sóc giai đoạn kiến thiết cơ bản đến xử lý ra hoa, đậu quả, kiểm soát dịch bệnh và ứng phó với điều kiện thời tiết bất lợi.

Cùng với nâng cao kỹ thuật canh tác, địa phương hướng dẫn xây dựng các mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hỗ trợ cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu chính ngạch, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận, đăng ký mã vạch và phát triển sản phẩm OCOP.

Việc kết nối thị trường cũng được chú trọng thông qua các hoạt động quảng bá nông sản, lễ hội, phiên chợ và hội nghị kết nối giữa nhà vườn với doanh nghiệp thu mua, xuất khẩu. Mục tiêu là từng bước xây dựng đầu ra ổn định, hạn chế tình trạng sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.

Lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng cùng kinh nghiệm tích lũy của người dân đã tạo nên những đặc trưng riêng của sầu riêng Khánh Sơn với cơm vàng, hạt lép, vị ngọt và độ béo đặc trưng. Tuy nhiên, cùng với việc giữ gìn chất lượng sản phẩm, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tới là tổ chức sản xuất theo hướng bài bản, tuân thủ các tiêu chuẩn và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc để nâng cao giá trị của vùng trồng.

THANH HUY