Một số điểm mới về hoạt động xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng

1. Thẩm quyền xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại

So với Thông tư số 02 /2018/TT-TANDTC ngày 21/9/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quy định chi tiết việc xét xử vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thuộc thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên (Thông tư số 02/2018), thẩm quyền xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại của Tòa Gia đình và người chưa thành niên đã được mở rộng hơn. Cụ thể, theo khoản 1 Điều 2 Thông tư số 14/2025/TT-TANDTC quy định chi tiết việc xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng (Thông tư số 14/2025) quy định như sau:

“Tòa Gia đình và người chưa thành niên có thẩm quyền xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại khi thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Người chưa thành niên là bị hại bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý, luôn ở trạng thái hoảng loạn, sợ hãi, suy nhược về tinh thần và thể chất, rối loạn tâm thần và hành vi do tác động của hành vi phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra;

b) Người chưa thành niên là bị hại cần hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh, có hoàn cảnh không bình thường (ví dụ: mồ côi, hay bị bạo hành, có cha mẹ nghiện rượu, ma túy, phạm tội) dẫn đến bị thiếu thốn về vật chất, tinh thần, bỏ học hoặc không được đi học như những người chưa thành niên khác”.

Trước đây, thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên chỉ được quy định theo khoản 2 Điều 3 Thông tư số 02/2018 đối với “vụ án hình sự có người bị hại là người dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác”. Nhìn chung, khái niệm “tổn thương nghiêm trọng về tâm lý” vẫn được giữ nguyên và không đi theo hướng quy định cụ thể, chi tiết mà có thể sẽ được diễn giải linh hoạt trong các tình huống tố tụng thực tiễn. Tuy nhiên, Thông tư số 14/2025 có bổ sung thêm các trường hợp mà nhóm tác giả cho rằng là tiêu chí về mức độ tâm lý sẽ nhẹ hơn so với trường hợp mà bị hại bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý. Đó chính là 03 trường hợp, bao gồm:

(i) Trường hợp 1: Bị hại luôn ở trạng thái hoảng loạn, sợ hãi;

(ii) Trường hợp 2: Bị hại bị suy nhược về tinh thần và thể chất;

(iii) Trường hợp 3: Bị hại bị rối loạn tâm thần và hành vi;

Cả 03 trường hợp này là hệ quả của tác động của hành vi phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra. Trong đó, trường hợp thứ nhất và trường hợp thứ hai xuất hiện khá phổ biến, đặc biệt ở nhóm bị hại của các tội phạm về tình dục hoặc bạo lực gia đình[1]. Do đó, việc mở rộng phạm vi thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên là phù hợp, giúp bị hại là người chưa thành niên tiếp cận với hệ thống tư pháp thân thiện hơn.

Đồng thời, Thông tư số 14/2025 cũng đã làm rõ trường hợp “bị hại là người chưa thành niên không có môi trường gia đình lành mạnh, hoàn cảnh không bình thường” với các trường hợp cụ thể như mồ côi, bị bạo hành, có cha mẹ nghiện rượu, ma túy, phạm tội và hậu quả là người bị hại đó bị thiếu thốn về vật chất, tinh thần, bỏ học hoặc không được đi học như những người chưa thành niên khác. Điều này giúp tạo ra cơ sở nhằm xác định thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.

Mặt khác, Thông tư số 14/2025 cũng quy định rằng “Tòa Gia đình và người chưa thành niên đã thụ lý vụ án theo quy định tại khoản 1 Điều này tiếp tục giải quyết vụ án nếu trong quá trình giải quyết bị hại đã đủ 18 tuổi trở lên”. Từ đó, quy định này khắc phục một số bất cập về thẩm quyền của Tòa chuyên trách này trên thực tế khi tại giai đoạn thụ lý vụ án thì bị hại là người chưa thành niên nhưng khi mở phiên tòa xét xử thì bị hại đã đủ 18 tuổi.

2. Thành phần tiến hành tố tụng trong hoạt động xét xử

Do đặc thù của việc tổ chức Tòa chuyên trách tại một số địa phương, Điều 4 Thông tư số 14/2025 quy định:

“1. Đối với Tòa án chưa tổ chức Tòa Gia đình và người chưa thành niên, Tòa Hình sự thì việc xét xử vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng do Thẩm phán quy định tại khoản 2 Điều này giải quyết.

2. Vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng thì Chánh án Tòa án phân công Thẩm phán, Hội thẩm thuộc trường hợp quy định tại Điều 29 của Luật Tư pháp người chưa thành niên để giải quyết vụ án”.

Như vậy, dù không tổ chức Tòa chuyên trách là Tòa Gia đình và người chưa thành niên nhưng khi thực tiễn đặt ra yêu cầu xét xử các vụ án hình sự có bị hại là người chưa thành niên, Tòa án có thẩm quyền cũng phải đảm bảo rằng Thẩm phán giải quyết vụ án phải đáp ứng một trong các điều kiện như sau:[2]

(i) Đã được đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giải quyết các vụ án liên quan đến người chưa thành niên;

(ii) Có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người chưa thành niên;

(iii) Đã được đào tạo, bồi dưỡng về tâm lý học và khoa học giáo dục người chưa thành niên.

Thành phần Hội thẩm tham gia xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có bị hại là người chưa thành niên cũng phải có ít nhất một người là giáo viên, cán bộ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hoặc người có kinh nghiệm công tác trong lĩnh vực tư pháp, quản lý, đào tạo, bảo vệ, chăm sóc hoặc giáo dục đối với người chưa thành niên hoặc người được đào tạo về tâm lý học và khoa học giáo dục người chưa thành niên.[3]

3. Người chưa thành niên làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử

Căn cứ theo khoản 4 Điều 159 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024: “Người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng được tạo điều kiện để làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử”.

Điều 6 Thông tư số 14/2025 quy định như sau:

“1. Trường hợp triệu tập người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng đến phiên tòa, căn cứ vào tình hình thực tế, trước khi mở phiên tòa, Thẩm phán tạo điều kiện cho người chưa thành niên và người đại diện hợp pháp của họ đến Tòa án để làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử.

2. Khi người chưa thành niên đến Tòa án, Thẩm phán, công chức Tòa án hướng dẫn, tạo điều kiện để họ làm quen với phòng xử án, vị trí ngồi, trình tự, thủ tục xét xử. Thẩm phán, công chức Tòa án ứng xử thân thiện, nhẹ nhàng, dùng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu giúp người chưa thành niên giảm bớt lo lắng, căng thẳng khi tham gia tố tụng”.

Việc triệu tập người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng do Thẩm phán giải quyết vụ án quyết định, không phải vụ án nào cũng cần triệu tập bị hại và người làm chứng đến phiên tòa và chuẩn bị các công tác để họ làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử. Bởi lẽ, nguyên tắc cơ bản đầu tiên trong hoạt động xét xử vụ án có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng là “Hạn chế việc triệu tập người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng tham gia phiên tòa nếu không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án”.[4]

Tuy nhiên, trong những trường hợp khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán giải quyết vụ án xét thấy phải triệu tập bị hại, người làm chứng đến phiên tòa để làm rõ một số tình tiết khách quan trong vụ án thì cần phải tạo điều kiện để họ làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử.

Trong thực tiễn công tác, Thẩm phán giải quyết vụ án và Thư ký có thể triệu tập người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng cùng với người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp và người đại diện hợp pháp của họ đến Tòa án trước ngày diễn ra phiên tòa. Thời điểm triệu tập có thể trùng với thời điểm tạo điều kiện cho người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp được sao chụp hồ sơ vụ án hoặc tống đạt các văn bản tố tụng có liên quan. Điều này vừa tạo thuận lợi cho người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp và người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên, vừa tạo điều kiện cho người chưa thành niên được làm quen, tiếp xúc với môi trường Tòa án, phòng xử và cũng chính là tạo thuận lợi cho cán bộ Tòa án để hoàn thành các mục tiêu công tác trong từng vụ án cụ thể.

Mặt khác, việc tiếp xúc trước với bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên có thể giúp Thẩm phán giải quyết vụ án nắm bắt được ý kiến, quan điểm, tâm tư của bị hại và người làm chứng để có thể đưa ra phương án xét hỏi, điều khiển tranh tụng phù hợp khi phiên tòa diễn ra.

4. Phiên tòa xét xử có người chưa thành niên là bị hại

4.1. Ứng dụng công nghệ điện tử trong hoạt động xét xử

Căn cứ khoản 1 Điều 7 Thông tư số 14/2025, “Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể xét xử trực tuyến vụ án có người chưa thành niên là bị hại. Việc tổ chức phiên tòa trực tuyến được thực hiện theo quy định của pháp luật về tổ chức phiên tòa trực tuyến”. Đồng thời, khoản 2 Điều 8 Thông tư số 14/2025 quy định “Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể xét xử trực tuyến vụ án có người chưa thành niên là người làm chứng. Việc xét xử trực tuyến được thực hiện theo quy định tại khoản 1 Điều 7 Thông tư này”.

Như vậy, đây là cơ sở để các Tòa án trên thực tế áp dụng nhằm xét xử trực tuyến các vụ án có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng.

Khoản 4 Điều 7 Thông tư số 14/2025, kể cả trong trường hợp người chưa thành niên là bị hại tham gia trực tiếp phiên tòa tại Tòa án hoặc ngồi cùng điểm cầu với bị cáo thì có thể được bố trí ngồi ở phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách với bị cáo và đảm bảo theo dõi đầy đủ diễn biến phiên tòa. Có thể thấy, với sự ứng dụng các thiết bị điện tử, công nghệ thông tin ngày càng phổ biến trong hoạt động xét xử, tại một số đơn vị Tòa án lớn trên nhiều tỉnh, thành phố đã triển khai được hạ tầng kỹ thuật nhằm đảm bảo việc truyền hình ảnh, âm thanh. Khi người chưa thành niên được cách ly và ngăn cách so với bị cáo thì khả năng bảo mật thông tin của họ cũng được đảm bảo, hạn chế nguy cơ sang chấn tâm lý, giảm áp lực khi không phải đối diện trực tiếp với bị cáo.

Tương tự, đối với người chưa thành niên là người làm chứng, nếu được triệu tập đến phiên tòa thì theo khoản 1 Điều 8 Thông tư số 14/2025 Tòa án cũng sẽ bố trí cho họ ngồi ở phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách với bị cáo và người làm chứng cũng không cần thiết phải theo dõi đầy đủ diễn biến phiên tòa. Điều này là phù hợp với vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự và cũng nhằm tránh việc người làm chứng phải tiếp xúc với các tình tiết nhạy cảm, căng thẳng của vụ án.

4.2. Thủ tục xét hỏi

Khoản 5 Điều 7 Thông tư số 14/2025, quy định làm rõ thêm tinh thần của điểm a khoản 3 Điều 159 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và các quy định liên quan của Luật này. Cụ thể, khi xét hỏi người chưa thành niên là bị hại, phải có thái độ thân thiện, nhẹ nhàng, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của người chưa thành niên. Nếu người chưa thành niên mệt mỏi, căng thẳng thì Thẩm phán phải tạm dừng ngay việc xét hỏi họ và cần điều chỉnh phiên tòa phù hợp với mức độ tập trung của người chưa thành niên, có thời gian nghỉ khi cần thiết.

4.3. Sự tham gia của chủ thể hỗ trợ người chưa thành niên

Thông tư số 14/2025 không chỉ quy định về sự tham gia của các chủ thể hỗ trợ đối với bị hại là người chưa thành niên mà còn đối với người làm chứng là người chưa thành niên. Cụ thể, theo khoản 4 Điều 7 và khoản 3 Điều 8 Thông tư số 14/2025, người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên, trợ giúp viên pháp lý, chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, xã hội học (nếu có) thì có mặt ở phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách để hỗ trợ cho người chưa thành niên. Việc có mặt của các chủ thể hỗ trợ này là nhằm tạo điều kiện cho người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng tham gia và thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ.

So với khoản 3 Điều 10 Thông tư số 02/2018, quy định của pháp luật hiện hành đã linh hoạt hơn, không quy định cứng thành phần tham gia hỗ trợ cho người chưa thành niên mà sẽ tùy vào tính chất của từng vụ án. Trên thực tế, trợ giúp viên pháp lý là chủ thể xuất hiện thường xuyên trong các vụ án có người chưa thành niên.[5]

Kết luận và kiến nghị

Thông tư số 14/2025 được ban hành trong bối cảnh Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 đã chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, kịp thời cụ thể hóa và hướng dẫn thống nhất việc xét xử các vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng. So với Thông tư số 02/2018, Thông tư mới đã kế thừa và phát triển theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự.

Các quy định mới của Thông tư số 14/2025 cho thấy sự mở rộng hợp lý thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên; đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm tham gia giải quyết các vụ án có sự tham gia của người chưa thành niên, qua đó góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp và chất lượng xét xử. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện để người chưa thành niên làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử trước phiên tòa, cùng với việc ứng dụng công nghệ thông tin trong xét xử trực tuyến và bố trí phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách, đã thể hiện rõ định hướng xây dựng một môi trường tố tụng thân thiện, hạn chế tối đa các tác động tâm lý tiêu cực đối với người chưa thành niên.

Đặc biệt, quy định về sự tham gia của các chủ thể hỗ trợ như người đại diện hợp pháp, trợ giúp viên pháp lý, chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, xã hội học đã được mở rộng và linh hoạt hơn, phù hợp với tính chất của từng vụ án cụ thể. Cách tiếp cận này vừa tôn trọng tư cách chủ thể tố tụng của người chưa thành niên khi tham gia tố tụng hình sự, vừa bảo đảm được tính thực thi, không mang tính hình thức hoặc cứng nhắc.

Tuy nhiên, để các quy định của Thông tư số 14/2025 được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, vẫn cần sự đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, cũng như việc đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho đội ngũ người tiến hành tố tụng và các chủ thể hỗ trợ. Đồng thời, trong quá trình áp dụng, các cơ quan tiến hành tố tụng cần tiếp tục linh hoạt trong từng vụ án, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu làm rõ sự thật khách quan của vụ án và nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên.

Nhìn chung, Thông tư số 14/2025 là một bước tiến quan trọng trong hoàn thiện cơ chế xét xử các vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, góp phần hiện thực hóa hệ thống tư pháp thân thiện và nhân văn của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay.

ThS. ĐINH NGỌC THU HƯƠNG (Thẩm phán Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại TP. HCM) TRẦN NGỌC HOÀNG QUÂN (Thư ký TAND khu vực 2 - TP. HCM)

Tài liệu tham khảo

1. Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 ngày 30/11/2024 của Quốc hội (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15 ngày 25 tháng 6 năm 2025 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án).

2. Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC ngày 21/9/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quy định chi tiết việc xét xử vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.

3. Phùng Đức Khiêm - Trần Đình Hải, Kinh nghiệm đánh giá chứng cứ của Kiểm sát viên trong giải quyết các vụ án xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi, https://kiemsat.vn/kinh-nghiem-danh-gia-chung-cu-cua-kiem-sat-vien-trong-giai-quyet-cac-vu-an-xam-hai-tinh-duc-nguoi-duoi-16-tuoi-70353.html.

4. Quốc Định, Chỗ dựa pháp lý tin cậy cho người yếu thế, https://www.moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/hoat-dong-cua-tu-phap-dia-phuong.aspx?ItemID=8428.