LÁ CHẮN TRƯỚC CÁC XUẤT BẢN PHẨM MANG “ĐỘC TỐ”
Bài 2: Xuất bản phẩm điện tử thực trạng đáng báo động

Tội phạm hoành hành trên không gian mạng

Sự trỗi dậy của kỹ thuật truyền thông số dẫn đến sự bùng nổ của các mạng xã hội như Facebook, You Tube, Instagram, TickTok… Trí tuệ nhân tạo (AI) được khai thác nhiều trong tra cứu dữ liệu, kiểm tra thông tin, gợi ý chủ đề, dịch, đọc văn bản, hỗ trợ dựng video… Như vậy, công nghệ đã trao quyền xuất bản cho số đông.

Bên cạnh các thông tin tích cực, phản ánh tiếng nói của người dân trước các vấn đề chính trị, xã hội thì mặt trái của nói với những nội dung chứa đầy yếu tố khiêu dâm, bạo lực, xuyên tạc và lừa đảo… cũng vô cùng phức tạp.

Mới đây, ngày 07/10/2026, Công an tỉnh Lào Cai đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam Lê Thế Hưng (SN 1985, ở phường Cam Đường), Trương Văn Nam (SN 1990); khởi tố, cấm đi khỏi nơi cư trú với Trịnh Hải Nam (SN 1987, tức Hải Nam Media) cùng về tội Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.

Kết quả điều tra xác định, từ tháng 5/2019, các đối tượng này đã tổ chức sản xuất nhiều video phim ngắn, trong đó nổi bật là “Một ngày tình nghĩa cả đời là anh em” và “Thói đời”. Các video có nhiều cảnh sử dụng dao, kiếm, gậy, súng giả, đánh nhau, đòi nợ, cờ bạc và các nội dung mang tính bạo lực. Sau khi hoàn thiện, Trịnh Hải Nam đăng tải các video trên kênh YouTube “24.TV”, sau đổi tên thành “Melody And Lullaby”. “Một ngày tình nghĩa cả đời là anh em” có hơn 4,7 triệu lượt xem, còn “Thói đời” có hơn 1,8 triệu lượt xem.

Trước đó, cơ quan chức năng cũng đã bắt hàng loạt các đối tượng “cộm cán” khác như: Bùi Xuân Huấn, Phú Lê, Dũng “trọc” Hà Đông, Hải “Sapa TV”… liên quan đến những thông tin xuất bản trên mạng xã hội nhằm mục đích lừa đảo.

Vũ Hoàng Hải làm việc tại cơ quan điều tra. Ảnh: Bộ Công an

Tình hình tội phạm sử dụng công nghệ cao để lừa đảo chiếm đoạt tài sản thời gian qua diễn biến hết sức phức tạp. Theo số liệu công bố từ Bộ Công an tại Diễn đàn nông dân quốc gia, trong năm 2025 toàn quốc đã xảy ra 4.200 vụ việc lừa đảo trực tuyến, tổng số thiệt hại khoảng 8.000 tỷ đồng. Chỉ tính riêng 9 tháng đầu năm 2026, hệ thống đã ghi nhận thêm 1.800 vụ việc mới phát sinh trên diện rộng.

Chỉ nhìn qua một số vụ gần đây, cũng đủ thấy tính chất nghiêm trọng của tội phạm sử dụng mạng xã hội. Vào tháng 10/2026, Công an tỉnh An Giang đã triệt phá thành công một đường dây tội phạm công nghệ cao quy mô đặc biệt lớn hoạt động tại đặc khu Phú Quốc. Nhóm này lập hàng loạt Fanpage và website giả mạo các khách sạn, resort 5 sao tại Phú Quốc. Chúng xuất bản clip quảng cáo rầm rộ các gói combo du lịch, nghỉ dưỡng giá rẻ để mồi chài nạn nhân đặt cọc. Cơ quan điều tra phát hiện dòng tiền giao dịch lừa đảo qua mạng của hệ thống này lên tới hơn 6.000 tỷ đồng.

Tháng 9/2026, Công an tỉnh Đăk Lăk đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Hưng Trung Phương và Nguyễn Hưng Nam Phương. Nhóm này thu thập trái phép và xây dựng kho dữ liệu chứa tới 120 triệu thông tin cá nhân của người dân trên cả nước (gồm họ tên, số CCCD, chức vụ, số điện thoại, tài khoản ngân hàng). Chúng rao bán ẩn danh qua mạng, nhận thanh toán bằng tiền mã hóa (USDT) cho các đối tượng khác mua về để thực hiện hành vi gọi điện lừa đảo.

Một vấn nạn lừa đảo khác là “Tuyển cộng tác viên việc nhẹ lương cao” và “Đầu tư tài chính”. Các đối tượng lập hội nhóm ẩn danh trên Facebook, Telegram, Threads… dụ dỗ người dân, học sinh, sinh viên làm nhiệm vụ xem video, đọc báo kiếm tiền hoặc đầu tư chứng khoán, tiền số với cam kết lợi nhuận khủng. Ban đầu, chúng cho rút vài trăm nghìn đồng để tạo lòng tin, sau đó ép nạp số tiền lớn dần (từ vài chục triệu đến hàng tỷ đồng) rồi khóa tài khoản. Nhiều trường hợp người dân ở một số tỉnh như Nghệ An, Quảng Ninh đã bị lừa đảo số tiền rất lớn. Điển hình là vụ việc một người đàn ông tại TP. Vinh bị lừa tới 12 tỷ đồng, hay một người phụ nữ ở huyện Tân Kỳ (Nghệ An) bị đối tượng quen qua mạng dẫn dụ chiếm đoạt 3,3 tỷ đồng bằng kịch bản đầu tư.

Thông tin độc hại lan truyền, làm ô nhiễm môi trường văn hóa số

Công nghệ đã khiến cho quyền lực thông tin được chia sẻ, dịch chuyển từ các tòa soạn báo chí, các nhà xuất bản sang công chúng. Mỗi người dân chỉ với chiếc điện thoại thông minh đã có thể trở thành nguồn phát thông tin, thành kênh truyền thông độc lập cạnh tranh khốc liệt với sách báo chính thống. Bên cạnh đó, các nền tảng số bằng hệ thống thuật toán tinh vi, đang chi phối nội dung nào được thấy, ai được nghe, cái gì là xu hướng (trend) và cái gì chìm khuất.

Hiện nay, Facebook có khoảng 2,9 tỷ người dùng (số liệu 2025). Một Video dọc 60 giây trên TikTok có thể tiếp cận vài triệu người trong vài giờ. Tính đến năm 2026, Việt Nam ước tính có khoảng hơn 79 triệu người sử dụng điện thoại thông minh… Những con số đó cho thấy cộng đồng mạng ở Việt Nam là vô cùng đông đảo.

Mạng xã hội cũng là môi trường cực đoan hóa ý kiến cá nhân do các thuật toán hiển thị và hành vi tâm lý đám đông đang vận hành ngày nay. Đặc điểm này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi hai yếu tố cốt lõi: thuật toán tạo buồng vang (echo chamber) và sự tiếp tay của hệ thống tài khoản ảo (bot/clone).

Các nền tảng mạng xã hội hiện nay được thiết kế để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Để làm điều này, thuật toán sẽ liên tục phân phối những nội dung phù hợp với sở thích, quan điểm sẵn có của người dùng. Khi một cá nhân bày tỏ một ý kiến cá nhân (dù là lệch lạc hay cực đoan), họ sẽ ngay lập tức được thuật toán “bao bọc” bởi những người có cùng suy nghĩ. Việc không tiếp xúc với các ý kiến trái chiều khiến họ tin rằng “quan điểm của mình là chân lý duy nhất”, từ đó dẫn đến việc cực đoan hóa. Sự ủng hộ từ đám đông (cả thực lẫn ảo) tạo ra một thứ gọi là “bằng chứng xã hội giả tạo”. Các tài khoản ảo[1] được định hướng bằng công nghệ để tự động bình luận, thả tim, chia sẻ hàng loạt nhằm định hướng dư luận. Chúng tạo ra cảm giác một quan điểm cực đoan đang được hàng vạn người đồng tình. Khi thấy một ý kiến có quá nhiều lượt tương tác, người dùng thực có xu hướng bị cuốn theo. Ngược lại, những người có ý kiến trung lập hoặc phản biện lại chọn cách im lặng vì sợ bị tấn công mạng (hiệu ứng xoáy nước im lặng). Trên thế giới nhiều nghệ sĩ đã tự tử vì bị tấn công mạng, bắt nạt trên mạng[2].

Hệ quả là nó làm xói mòn khả năng tư duy phản biện; Gia tăng sự chia rẽ, nhiều cuộc thảo luận lành mạnh biến thành những cuộc tấn công cá nhân, bôi nhọ và phân cực xã hội sâu sắc. Cuối cùng là thao túng tâm lý, các tổ chức hoặc cá nhân có mục đích xấu lợi dụng để truyền bá tin giả, kích động bạo lực hoặc thao túng các sự kiện chính trị, xã hội.

Tại Việt Nam, hiện tượng này thường thấy rõ nhất trong các vụ bê bối của nghệ sĩ hoặc các tranh luận xã hội. Chỉ từ một lỗi lầm nhỏ hoặc một phát ngôn gây tranh cãi của một cá nhân, các hội nhóm antifan mọc lên như nấm. Trong bối cảnh đó bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của truyền thông do một phát ngôn lỡ lời, một sự cố ngoài ý muốn hay bị vu không, tin giả tấn công.

Phát huy vai trò phản biện xã hội, đẩy lùi thông tin cực đoan trên không gian mạng

Ngoài việc xuất bản các tin bài nhằm lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, vu khống, đưa tin giả vì nhiều mục đích khác nhau, mạng xã hội đang bộc lộ mặt trái đáng sợ khi trở thành mảnh đất dung dưỡng cho sự cực đoan hóa ý kiến cá nhân. Đáng nguy hại hơn, sự tiếp tay của các hệ thống tài khoản ảo (clone), tài khoản rác đang biến không gian mạng thành công cụ để thao túng dư luận, tổ chức các cuộc tấn công bôi nhọ tập thể với mức độ tàn phá khôn lường. Để ngăn ngừa toàn diện và triệt tiêu các “độc tố” thông tin này, xã hội không thể chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi cảm tính, mà cần một chiến lược tổng thể, đồng bộ bằng những biện pháp pháp lý, công nghệ và giáo dục.

Luật sư Nguyễn Thành Long, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Thành Long cho rằng: Biện pháp cốt lõi và cấp thiết nhất hiện nay để xóa sổ thế giới ngầm của các “anh hùng bàn phím” vô hình, chính là bắt buộc định danh tài khoản mạng xã hội. Việc quy định chặt chẽ khâu xác thực danh tính qua số điện thoại chính chủ hoặc tích hợp dữ liệu Căn cước công dân gắn chíp sẽ tước đi “tấm mặt nạ” của các tài khoản ảo. Khi mỗi phát ngôn, mỗi lượt chia sẻ đều gắn liền với một danh tính pháp lý đời thực, trách nhiệm cá nhân sẽ được thượng tôn, ngăn chặn từ gốc rễ các hành vi lăng mạ, tấn công mạng vô căn cứ.

Song song đó, hệ thống luật pháp cần hình sự hóa các hành vi thao túng dư luận tinh vi. Không thể tiếp tục coi việc điều phối các mạng lưới botnet (tài khoản ảo tự động) để “đánh hội đồng”, hạ bệ uy tín cá nhân, cơ quan hoặc bóp méo dòng dư luận chỉ là vi phạm hành chính thông thường. Những hành vi can thiệp thô bạo vào dòng chảy thông tin xã hội này, cần phải xem xét áp dụng chế tài hình sự nghiêm khắc theo quy định của Bộ luật hình sự với các tội danh tương ứng để đủ sức răn đe.

Luật sư Nguyễn Thành Long, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Thành Long

Một thực tế nhức nhối là các nền tảng công nghệ như Facebook, TikTok hay YouTube đang vận hành các thuật toán gợi ý ưu tiên nội dung gây tranh cãi, giật gân, độc hại nhằm mục đích giữ chân người dùng để tối ưu hóa lợi nhuận. Vô hình trung, lòng tham trong kinh doanh đã đẩy xã hội vào sự chia rẽ và cực đoan. Cơ quan quản lý nhà nước cần sử dụng các biện pháp kỹ thuật và pháp lý để buộc các nền tảng phải thay đổi thuật toán, đa dạng hóa góc nhìn thông tin hiển thị thay vì chỉ chú trọng những định kiến sai lệch.

Mặt khác, cần áp dụng các biện pháp chế tài kinh tế mạnh tay đối với các nền tảng xuyên biên giới dung túng cho thông tin rác. Nếu các nhà mạng này chậm trễ, thờ ơ trong việc gỡ bỏ tài khoản bot, thông tin xuyên tạc khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng, chúng ta cần kiên quyết cắt dòng tiền quảng cáo hoặc giảm băng thông kỹ thuật. Không thể để các doanh nghiệp nước ngoài tự do thu lợi nhuận trên sự hỗn loạn của không gian văn hóa bản địa.

Cũng theo Luật sư Nguyễn Thành Long thì mọi bộ lọc công nghệ đều có kẽ hở nếu “bộ lọc” trong tư duy của người dân bị tê liệt. Đã đến lúc phải phổ cập năng lực sàng lọc thông tin và tư duy phản biện vào chương trình giáo dục phổ thông. Thế hệ trẻ cần được trang bị năng lực hiểu rằng: Nhiều sự phẫn nộ, cuồng nộ trên không gian ảo thực chất chỉ là một sản phẩm được thiết kế tinh vi bằng thuật toán nhằm mục đích kiếm tiền của các nhà tài phiệt công nghệ.

Đồng thời, giữa biển thông tin vàng thau lẫn lộn, dòng thông tin chính thống phải luôn là điểm tựa vững chắc. Trước mỗi sự cố hay luồng dư luận trái chiều, các cơ quan báo chí và cơ quan chức năng phải chủ động, nhanh chóng cung cấp thông tin minh bạch, chính xác nhất. Việc đi trước một bước để chiếm lĩnh không gian mạng chính là cách tốt nhất để triệt tiêu không gian sống của tin giả trước khi nó kịp thao túng người dân.

Cuối cùng, không gian mạng cần được cân bằng bằng một hệ sinh thái thông tin lành mạnh, nơi các nhà khoa học, học giả, luật sư và các chuyên gia được khuyến khích và bảo vệ để tham gia phản biện xã hội. Tiếng nói tri thức, lý tính của các chuyên gia sẽ là liều vắc-xin hữu hiệu nhất để dập tắt các luồng ý kiến cực đoan, cảm tính, trả lại sự trong sạch và an toàn cho dòng chảy văn hóa số của quốc gia.

HẢI HÀ, THÁI VÂN, TRANG ANH, THANH THỦY