Cần truy cứu trách nhiệm hình sự đối với Nguyễn Văn A đồng thời điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 Bộ luật Hình sự năm 2015

Đặt vấn đề

Qua thực tiễn xét xử các vụ án về tội “Tổ chức đánh bạc”, việc áp dụng khoản 1 Điều 322 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 đối với trường hợp hành vi phạm tội đồng thời thỏa mãn nhiều dấu hiệu được quy định tại các điểm khác nhau trong cùng một khoản luật hiện vẫn còn có quan điểm chưa thống nhất.

Đáng chú ý là trường hợp người phạm tội vừa tổ chức cho nhiều người tham gia đánh bạc, vừa có số tiền dùng đánh bạc lớn. Một số quan điểm cho rằng chỉ cần áp dụng một điểm luật đại diện; trong khi đó, quan điểm khác cho rằng cần viện dẫn đồng thời nhiều điểm luật tương ứng với các dấu hiệu mà hành vi phạm tội đã thỏa mãn.

Đây là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, trao đổi nhằm bảo đảm việc áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động tố tụng và xét xử.

1. Tình huống và các quan điểm

1.1. Nội dung tình huống

Theo tình huống được nêu trong bài viết của tác giả Vũ Ngọc Thắng, Nguyễn Văn A có hành vi tổ chức đánh bạc bằng hình thức sóc đĩa cho 15 người tham gia. Tại thời điểm bị bắt quả tang, Cơ quan điều tra thu giữ tổng số tiền dùng vào việc đánh bạc là 30.000.000 đồng.

Vấn đề đặt ra là: Trường hợp này cần truy cứu trách nhiệm hình sự theo một hay đồng thời hai điểm tại khoản 1 Điều 322 BLHS năm 2015?

1.2. Các quan điểm nêu trong bài viết

Quan điểm thứ nhất cho rằng, chỉ cần truy cứu trách nhiệm hình sự đối với Nguyễn Văn A theo điểm a khoản 1 Điều 322 BLHS. Theo quan điểm này, dấu hiệu về tổng số tiền dùng đánh bạc từ 20.000.000 đồng trở lên đã nằm trong phạm vi điều chỉnh của điểm a nên không cần tiếp tục áp dụng thêm điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS.

Quan điểm thứ hai cho rằng, hành vi của Nguyễn Văn A đồng thời thỏa mãn dấu hiệu quy định tại điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS nên cần áp dụng đồng thời cả hai điểm luật này.

Tôi đồng tình với quan điểm thứ hai (cũng là quan điểm của tác giả bài viết), cần truy tố Nguyễn Văn A đồng thời cả điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS.

2. Cơ sở của việc áp dụng đồng thời điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS

Theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 322 BLHS, người nào “tổ chức cho 10 người đánh bạc trở lên trong cùng một lúc mà tổng số tiền, hiện vật dùng đánh bạc trị giá 5.000.000 đồng trở lên...” thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Có thể thấy, dấu hiệu trọng tâm của trường hợp này là quy mô người tham gia đánh bạc. Điều kiện về giá trị tiền hoặc hiện vật từ 5.000.000 đồng trở lên là căn cứ lượng hóa mức độ nguy hiểm của hành vi để xử lý hình sự.

Trong khi đó, điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS quy định trường hợp “tổng số tiền, hiện vật dùng đánh bạc trong cùng 01 lần trị giá 20.000.000 đồng trở lên”. Ở trường hợp này, dấu hiệu được nhà làm luật chú trọng là quy mô vật chất của hoạt động đánh bạc, không phụ thuộc vào số lượng người tham gia.

Như vậy, giữa điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS có sự độc lập tương đối về dấu hiệu cấu thành. Điểm a phản ánh mức độ nguy hiểm của hành vi thông qua số lượng người tham gia đánh bạc; còn điểm c phản ánh mức độ nguy hiểm thông qua giá trị tiền hoặc hiện vật dùng đánh bạc.

Đối chiếu với vụ việc nêu trên, Nguyễn Văn A tổ chức cho 15 người đánh bạc và tổng số tiền dùng đánh bạc là 30.000.000 đồng. Hành vi này đồng thời thỏa mãn dấu hiệu được quy định tại điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS. Do đó, việc xác định bị cáo phạm tội “Tổ chức đánh bạc” theo điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS là có căn cứ.

Theo quan điểm của tôi, việc áp dụng đồng thời hai điểm trong cùng một khoản trong trường hợp này không vi phạm nguyên tắc “một hành vi không bị xử lý hai lần”. Bởi lẽ, người phạm tội vẫn chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về một tội danh duy nhất là tội “Tổ chức đánh bạc”. Việc viện dẫn đồng thời nhiều điểm trong cùng một khoản luật chỉ nhằm phản ánh đầy đủ tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội để làm căn cứ cá thể hóa trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt.

Mặt khác, nếu cho rằng điểm a “thu hút” điểm c thì sẽ làm giảm ý nghĩa độc lập của quy định tại điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS. Thực tiễn cho thấy, có trường hợp số người tham gia đánh bạc không nhiều nhưng số tiền dùng đánh bạc đặc biệt lớn; ngược lại, cũng có trường hợp số người tham gia đông nhưng giá trị tiền dùng đánh bạc không lớn. Điều đó cho thấy nhà làm luật đã xây dựng các dấu hiệu độc lập nhằm đánh giá toàn diện các biểu hiện khác nhau của tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi tổ chức đánh bạc.

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, việc xác định hành vi thuộc đồng thời điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS không đồng nghĩa với việc áp dụng mức hình phạt vượt quá khung hình phạt của khoản luật này. Khi lượng hình, Tòa án cần tránh sử dụng lại chính các dấu hiệu đã dùng để định tội làm căn cứ tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52 BLHS.

3. Một số kiến nghị và lưu ý trong thực tiễn áp dụng

Từ những vướng mắc trong thực tiễn xét xử, theo tôi, cơ quan có thẩm quyền cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn hoặc phát triển án lệ đối với trường hợp người phạm tội đồng thời thỏa mãn nhiều dấu hiệu được quy định trong cùng một khoản của Điều 322 BLHS.

Nội dung hướng dẫn cần làm rõ:

+ Trường hợp nào áp dụng nguyên tắc thu hút;

+ Trường hợp nào cần viện dẫn đồng thời nhiều điểm luật;

+ Giá trị pháp lý của việc viện dẫn nhiều điểm luật trong cùng một khoản khi quyết định hình phạt.

Việc có hướng dẫn thống nhất sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong hoạt động định tội danh và lượng hình.

Bên cạnh đó, về lâu dài, cơ quan lập pháp có thể nghiên cứu sửa đổi Điều 322 BLHS theo hướng quy định rõ ràng hơn giữa dấu hiệu về số lượng người tham gia đánh bạc và dấu hiệu về giá trị tiền hoặc hiện vật dùng đánh bạc nhằm hạn chế cách hiểu khác nhau trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Kết luận

Việc xác định trường hợp người phạm tội đồng thời thỏa mãn điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS hiện vẫn còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau trong thực tiễn.

Qua phân tích nội dung điều luật và bản chất pháp lý của từng dấu hiệu cấu thành, có thể thấy điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS phản ánh hai khía cạnh nguy hiểm độc lập của hành vi tổ chức đánh bạc, bao gồm quy mô người tham gia và quy mô tiền dùng đánh bạc.

Do đó, trong trường hợp người phạm tội vừa tổ chức cho từ 10 người đánh bạc trở lên, vừa có tổng số tiền dùng đánh bạc từ 20.000.000 đồng trở lên thì có căn cứ để xác định thuộc đồng thời điểm a và điểm c khoản 1 Điều 322 BLHS.

Việc viện dẫn đồng thời các điểm luật trong trường hợp này không phải là xử lý nhiều lần đối với một hành vi phạm tội mà nhằm phản ánh đầy đủ, khách quan tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi để phục vụ hoạt động cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Để bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật, thiết nghĩ cần sớm có hướng dẫn chính thức của cơ quan có thẩm quyền nhằm tháo gỡ những cách hiểu khác nhau hiện nay trong thực tiễn áp dụng Điều 322 BLHS.

Trên đây là quan điểm của chúng tôi, rất mong có thêm nhiều ý kiến của các đồng nghiệp để việc áp dụng pháp luật được thống nhất.

LÊ THỊ KIỀU DIỄM (TAND Khu vực 1 - Khánh Hòa)

Tài liệu tham khảo

1. Quốc hội (2015), Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, năm 2025.

2. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2010), Nghị quyết số 01/2010/NQ-HĐTP ngày 22/10/2010 hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Điều 248 và Điều 249 Bộ luật Hình sự.

3. Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.

4. Đinh Văn Quế (2021), Bình luận Bộ luật Hình sự năm 2015 - Phần các tội phạm, Nxb. Thông tin và Truyền thông.

5. Nguyễn Ngọc Hòa (chủ biên) (2022), Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017, Nxb. Tư pháp.

6. Tòa án nhân dân tối cao (2021), Các giải đáp nghiệp vụ về hình sự, Hà Nội.

Tòa án quân sự khu vực Quân khu 7 xét xử vụ án “Tổ chức đánh bạc” và “Đánh bạc” - Ảnh: Văn Minh.