Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - biểu tượng của trí tuệ, học vấn và khát vọng cống hiến vì đất nước

Lê Quý Đôn, tự là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường, tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương, sinh ra trong gia đình khoa bảng tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Cha Ông và cha vợ đều là Tiến sĩ, làm quan trong triều.

Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã được gọi là "thần đồng", nổi tiếng thông minh, có trí nhớ tuyệt vời và ham học hỏi. Năm 5 tuổi, Ông đã có thể đọc nhiều bài thơ trong Kinh Thi. Năm 12 tuổi, Ông thông thạo kinh điển Nho học; năm 17 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 24 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hội; năm 26 tuổi đỗ đầu thi Đình.

Sau khi đỗ Bảng nhãn, từ năm 1752 Lê Quý Đôn bắt đầu bước vào sự nghiệp quan trường và giữ nhiều chức vụ quan trọng của Triều Lê - Trịnh, như: Hàn lâm viện thừa chỉ sung Toản tu Quốc sử quán (1754); Hàn lâm viện thị giảng (1757); năm 1760 và 1762 được cử đi sứ sang nhà Thanh; Đốc đông xứ Kinh Bắc (1764); Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc Tử giám (1767); Tán lí quân vụ, Thị phó đô ngự sử (1768); Công bộ hữu thị lang (1769); Bồi tụng (1773); Lại bộ tả thị lang kiêm Tổng tài Quốc sử quán (1775); Hiệp trấn tham tán quân cơ Trấn phủ Thuận Hóa (1776); Hiệp trấn Nghệ An (1783); Công bộ thượng thư (1784)...

Trong bối cảnh chính trị - xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII nhiều bất ổn, các cuộc tranh đoạt quyền lực giữa các thế lực cầm quyền vẫn diễn ra ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài, đời sống người dân điêu đứng, mâu thuẫn giữa Nhân dân và tầng lớp cầm quyền ngày càng nặng nề, các cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tục...; với hoài bão kinh bang tế thế, Lê Quý Đôn luôn mong muốn thi hành những cải cách, thiết định những pháp chế nhằm lập lại trật tự để đất nước ổn định, thịnh trị, Nhân dân được vui hưởng thái bình. Do vậy, dù ở vị trí nào Ông cũng thể hiện là một vị quan tài năng, mẫn cán, thanh liêm, luôn gần gũi Nhân dân, luôn muốn cải thiện và đem lại cuộc sống ấm no hơn cho người dân bằng những hành động thiết thực.

Năm 1784, Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng, xin về quê ngoại Duy Tiên, Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình) an dưỡng và qua đời sau đó không lâu. Vua cho bãi triều ba ngày để tang Ông.

Không chỉ là một nhà chính trị, nhà giáo dục và nhà tư tưởng lớn, Lê Quý Đôn còn để lại khối lượng trước tác đồ sộ trên nhiều lĩnh vực. Về lịch sử, địa lý, Ông có các công trình tiêu biểu như Đại Việt thông sử (Lê triều thông sử), Phủ biên tạp lục, Bắc sứ thông lục, Kiến văn tiểu lục. Trong lĩnh vực khảo cứu, diễn nghĩa, chú giải và bàn giảng các kinh điển, cổ thư, Ông biên soạn Âm chất văn chú, Tứ thư ước giải, Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Vân đài loại ngữ, Thư kinh diễn nghĩa. Bên cạnh đó, Lê Quý Đôn còn sưu tập thi ca qua các công trình Toàn Việt thi lục, Hoàng Việt văn hải; đồng thời sáng tác nhiều tác phẩm thơ văn, trong đó có Quế Đường thi tập gồm 550 bài thơ chữ Hán.

Đặc biệt, Lê Quý Đôn là người tiên phong sử dụng chữ Nôm trong văn bản hành chính, trở thành một trong những người viết ký bằng văn xuôi Nôm sớm nhất của Đại Việt qua bài Khải được lưu lại trong Bắc sứ thông lục. Ông cũng để lại nhiều tác phẩm bằng chữ Nôm như Rắn đầu biếng học, Mẹ ơi con muốn lấy chồng, Mẹ khuyên con lúc về nhà chồng và Lấy chồng cho đáng tấm chồng.

Cả cuộc đời học hành và làm quan, Lê Quý Đôn luôn thể hiện sâu sắc lòng yêu nước, thương dân và ý thức trách nhiệm đối với vận mệnh quốc gia, dân tộc. Với Ông, việc học tập, nghiên cứu, làm quan hay các trước tác đều không nhằm mục đích mưu cầu danh lợi cho bản thân mà luôn hướng tới sự hưng thịnh của đất nước, hạnh phúc của Nhân dân. Những tư tưởng, học thuật và cống hiến của Lê Quý Đôn không chỉ có giá trị đối với đương thời mà còn tiếp tục được kế thừa, phát huy trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước ngày nay.

Ghi nhận, tôn vinh những công lao, đóng góp, cống hiến của Lê Quý Đôn cho nền văn hóa Việt Nam và thế giới, tại phiên họp Đại Hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) lần thứ 43 diễn ra vào ngày 31/10/2025 tại Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hoá Lê Quý Đôn.

HOÀNG HIỆP

Tượng đài Lê Quý Đôn được đặt tại trung tâm Khu lưu niệm Nhà bác học Lê Quý Đôn tại Hưng Yên. Nguồn ảnh: Internet.