Đền Hoàng Tá Thốn: Nơi kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai

Giữa không gian thanh bình của vùng quê Hợp Minh, đền Hoàng Tá Thốn từ lâu đã trở thành một địa chỉ văn hóa tâm linh quen thuộc của người dân địa phương. Không chỉ mang vẻ đẹp cổ kính, hài hòa với cảnh quan làng quê, ngôi đền còn là nơi thờ Sát hải Đại tướng quân Hoàng Tá Thốn – danh tướng kiệt xuất thời nhà Trần, người có nhiều đóng góp quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.

Hoàng Tá Thốn, mỹ hiệu là Tô Đại Liêu, sinh năm 1254 tại làng Vạn Phần, huyện Diễn Châu, (nay là xã Đức Châu, tỉnh Nghệ An), thuở nhỏ ông có sức khỏe hơn người, sớm được đi học. Nhưng ông thích võ nghệ cha mẹ cũng chiều lòng, nên Hoàng Tá Thốn nổi tiếng người giỏi võ nghệ, cao cường, đặc biệt có tài bơi lội.

Khi Đại Việt bị quân Nguyên - Mông xâm lược, hưởng ứng lời kêu gọi của triều đình Hoàng Tá Thốn rời quê hương sung vào đội bộ binh. Sau một thời gian đó có trí thông minh, lắm cơ mưu với tài bơi lội nên được tiến cử lên Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn sung vào đội thủy binh thiện chiến của nhà Trần. Ở đây, ông được huấn luyện đầy đủ về kỹ chiến thuật trong đội thợ lặn, được giữ chức Nội thư gia giúp việc binh thư cho Trần Hưng Đạo. 

Ông có công rất lớn tổ chức mai phục, dụ quân giặc Nguyên - Mông rồi tấn công gây thiệt hại lớn, đánh đắm nhiều chiến thuyền quân địch. Đặc biệt, ông cùng chiến binh với chiến thuật lặn xuống sông đục chiến thuyền làm cho thủy quân Nguyên - Mông vô cùng khiếp sợ. Trong trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288, ông góp công to lớn đánh thắng quân Nguyên - Mông, bắt sống tướng giặc Ô Mã Nhi.

Với mưu trí, dũng cảm của “đặc công thủy binh”, Hoàng Tá Thốn có công lớn trong cuộc đại thắng quân Nguyên - Mông lần thứ 3. Ông được vua ban tước Sát Hải Đại vương, tước Minh Tự. Sau đó, ông được triều đình nhà Trần bổ Đại tướng thống lĩnh các đạo thủy binh coi giữ 12 cửa biển. Ông tổ chức các đồn trại, thường xuyên tuần tra ven biển, đánh tan quân Chiêm Thành sang quấy rối, đánh chiếm Đại Việt, giữ yên vùng biển đảo, được nhân dân quý trọng. 

Trải qua hàng trăm năm tồn tại, đền Hoàng Tá Thốn ở xã Hợp Minh đã trở thành biểu tượng của truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời là điểm đến có ý nghĩa trong nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương.

Không gian thanh bình của khuôn viên đền trước khi bước vào nơi thờ tự linh thiêng.

 

Quần thể kiến trúc của đền mang đậm dấu ấn dân gian với các hạng mục như cổng, tắc môn, bái đường, thượng điện, nhà giải văn, nhà giải vũ… được xây dựng bằng các vật liệu truyền thống như gỗ, gạch, ngói, đá, sành, sứ. Nổi bật là bái đường với kiến trúc ba gian hai hồi, lợp ngói âm dương, kết cấu theo kiểu tiền trụ, tam oai cổ nghé, giá chiêng – một dạng thức đặc trưng của địa phương. Các chi tiết xà, kẻ, vì được chạm khắc tinh xảo với họa tiết hoa lá, vân mây, sóng nước; đặc biệt là hình tượng “tứ linh” được thể hiện sinh động qua kỹ thuật chạm bong kênh điêu luyện.

Phía sau là thượng điện – không gian linh thiêng, nơi hội tụ rõ nét nhất giá trị nghệ thuật của di tích. Công trình được làm bằng gỗ lim, mặt trước trang trí “lưỡng long triều nguyệt”, chim phượng cùng các câu đối chữ Hán giàu ý nghĩa. Những mảng chạm khắc rồng, phượng, hổ phù… được thể hiện tinh tế, tạo nên vẻ uy nghiêm, trang trọng cho không gian thờ tự. Đến nay, đền vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý như hương án, long ngai, kiệu rồng, kiếm gỗ…, góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử – văn hóa. Với những giá trị tiêu biểu đó, đền đã được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia.

Những hiện vật quý giá được lưu giữ tại đền, minh chứng cho bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa địa phương

 

Tuy nhiên, trái ngược với những giá trị vốn có, hiện trạng của đền Hoàng Tá Thốn đang đặt ra nhiều trăn trở. Nhiều hạng mục đã xuống cấp rõ rệt: tường rào bong tróc, nứt vỡ; mái ngói hư hỏng, dột nát; sân và khuôn viên chưa được chỉnh trang, thiếu đồng bộ. Không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan, tình trạng này còn tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến kết cấu kiến trúc và các hiện vật bên trong di tích, khiến ngôi đền chưa thực sự xứng tầm với danh hiệu di tích cấp Quốc gia.

Đáng chú ý, đền Hoàng Tá Thốn còn gắn với lễ hội truyền thống diễn ra vào tháng 6 âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dâng hương, tưởng niệm Hoàng Tá Thốn. Khi mùa lễ hội đang đến gần, những hạn chế về cơ sở vật chất, cảnh quan càng bộc lộ rõ, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tu bổ, tôn tạo di tích.

Toàn cảnh kiến trúc Đền Hoàng Tá Thốn hiện nay.

 

Trao đổi về thực trạng của di tích, bà Nguyễn Thị Phương Thảo – Chủ tịch UBND xã Hợp Minh – bày tỏ: “Đền Hoàng Tá Thốn là niềm tự hào của địa phương, là nơi giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa cho các thế hệ. Trước thực trạng một số hạng mục xuống cấp, chính quyền xã rất trăn trở và đã, đang tích cực đề xuất các cấp có thẩm quyền quan tâm, hỗ trợ nguồn lực để tu bổ, tôn tạo di tích, nhằm đảm bảo sự bền vững lâu dài và phát huy giá trị vốn có”.

Theo lãnh đạo địa phương, cùng với việc kiến nghị cấp trên, xã Hợp Minh cũng đang tăng cường công tác quản lý, tuyên truyền, vận động nhân dân chung tay giữ gìn cảnh quan, bảo vệ di tích. Đồng thời, địa phương xác định việc bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là trách nhiệm lâu dài, gắn với phát triển văn hóa – du lịch bền vững.

Không chỉ dừng lại ở công tác bảo tồn, việc phát huy giá trị di tích, đặc biệt trong giáo dục thế hệ trẻ cũng được địa phương đặc biệt chú trọng. Thông qua các hoạt động tuyên truyền, tham quan, tìm hiểu lịch sử, các trường học và đoàn thể trên địa bàn đang từng bước nâng cao nhận thức cho học sinh, đoàn viên, thanh niên về trách nhiệm gìn giữ và phát huy di sản văn hóa quê hương.

Bà Nguyễn Thị Phương Thảo nhấn mạnh: “Chúng tôi mong muốn mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, không chỉ tự hào mà còn có ý thức gìn giữ, bảo vệ và phát huy giá trị của di tích. Đây chính là cách thiết thực nhất để tiếp nối truyền thống, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh”.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị Đền Hoàng Tá Thốn không chỉ cần sự quan tâm của các cấp, ngành mà còn rất cần sự chung tay của toàn xã hội. Sự đầu tư kịp thời, cùng với ý thức gìn giữ của cộng đồng, sẽ là yếu tố then chốt để di tích tiếp tục được bảo tồn bền vững, trở thành điểm nhấn văn hóa – tâm linh xứng tầm.

Gìn giữ di sản không chỉ là trách nhiệm mà còn là nghĩa tình đối với tiền nhân. Để mỗi mùa lễ hội về, đền Hoàng Tá Thốn không chỉ là nơi hội tụ tâm linh mà còn là biểu tượng sống động của truyền thống lịch sử, văn hóa quê hương Hợp Minh – nơi kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai.

LÊ SƠN