Luật Thủ đô (sửa đổi): Đột phá thể chế để Hà Nội phát triển trong kỷ nguyên mới

Việc ban hành Luật Thủ đô (sửa đổi) nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn của Đảng về xây dựng và phát triển Thủ đô, đặc biệt là Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới; các định hướng trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng; các nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị và chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về rà soát, sửa đổi Luật Thủ đô.

Không chỉ là một đạo luật mang tính quản lý đô thị, Luật Thủ đô mới được kỳ vọng trở thành “bệ phóng thể chế” cho Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, hiện đại, xứng đáng là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trái tim của cả nước và động lực phát triển của vùng đồng bằng sông Hồng cũng như cả nước.

Điểm nổi bật đầu tiên của Luật là tư duy lập pháp mới theo tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Nếu như trước đây pháp luật thường quy định chi tiết, cụ thể nhiều nội dung thì Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 chuyển mạnh sang tư duy phân quyền, trao quyền chủ động cho chính quyền Thành phố quyết định và tổ chức thực hiện. Luật chỉ quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, tạo không gian rộng hơn cho sự năng động, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô.

Tinh thần phân quyền triệt để, toàn diện được xem là “linh hồn” của đạo luật lần này. Theo đó, chính quyền thành phố Hà Nội được trao thêm nhiều thẩm quyền trong các lĩnh vực quan trọng như tổ chức bộ máy, quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, tài chính - ngân sách, đầu tư, phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số, quản lý dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, liên kết vùng, phát triển y tế, văn hóa và bảo đảm trật tự an toàn xã hội.

Việc phân quyền không chỉ nhằm tăng tính chủ động, tự chủ cho chính quyền Thành phố mà còn hướng tới xây dựng mô hình quản trị đô thị hiện đại, linh hoạt, phù hợp với vị trí đặc biệt của Thủ đô. Đồng thời, Luật cũng đặt ra yêu cầu chặt chẽ về kiểm soát quyền lực, trách nhiệm kiểm tra, giám sát và giải trình nhằm bảo đảm việc thực hiện quyền lực công khai, minh bạch, đúng pháp luật.

Một điểm mới rất đáng chú ý là Luật bổ sung quy định về thẩm quyền xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền Hà Nội (Điều 8). Theo đó, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Thành phố được ban hành các quy định nhằm điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Quy định này mở ra khả năng để Hà Nội chủ động tháo gỡ những “nút thắt” trong quản lý, điều hành mà không phải chờ sửa đổi đồng bộ ở cấp trung ương.

Cùng với đó, Luật lần đầu tiên thiết lập cơ chế thí điểm các chính sách mới, khác với quy định của luật hiện hành hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định. Đây là bước đột phá lớn về tư duy thể chế, tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội thử nghiệm các mô hình quản trị mới, các cơ chế phát triển mới trước khi nhân rộng trên phạm vi cả nước.

Trong lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội, Luật bổ sung nhiều cơ chế vượt trội nhằm huy động nguồn lực cho Thủ đô. Thành phố được trao thêm quyền chủ động trong quản lý tài chính, ngân sách; khai thác tài sản công, tài sản kết cấu hạ tầng; thu hút đầu tư; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển các mô hình kinh tế mới, khu kinh tế tự do, thương mại tự do.

Đặc biệt, Luật xác định rõ Hà Nội giữ vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng và động lực phát triển của vùng Thủ đô, vùng đồng bằng sông Hồng, vùng trung du và miền núi phía Bắc cũng như cả nước. Các cơ chế liên kết vùng được thiết kế theo hướng tăng cường phối hợp liên tỉnh, ưu tiên bố trí nguồn lực cho các dự án liên kết vùng và thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô nhằm hỗ trợ đầu tư hạ tầng, xử lý các vấn đề liên vùng.

Không chỉ trao quyền, Luật cũng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Chương VIII của Luật quy định rõ trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát của Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan trung ương đối với việc tổ chức thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù của Hà Nội. Đồng thời, chính quyền Thành phố phải nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong các lĩnh vực nhạy cảm như quản lý đất đai, đầu tư công, ngân sách, tài sản công và giải quyết thủ tục hành chính.

Một quy định mới mang tính đột phá khác là cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu, công chức, viên chức và cá nhân tham gia xây dựng, ban hành, tổ chức thi hành Luật trong trường hợp thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không vụ lợi nhưng vẫn phát sinh thiệt hại. Quy định này được đánh giá sẽ góp phần tháo gỡ tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm, khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung.

Có thể thấy, Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 không chỉ là sự sửa đổi kỹ thuật của một đạo luật hiện hành mà còn thể hiện bước chuyển mạnh mẽ về tư duy quản trị quốc gia, tư duy lập pháp và mô hình phát triển đô thị đặc biệt. Với các cơ chế phân quyền mạnh mẽ, chính sách vượt trội và không gian sáng tạo rộng mở, Luật được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới để Hà Nội bứt phá trong giai đoạn tới, từng bước trở thành đô thị hiện đại, thông minh, xanh, đáng sống và có sức cạnh tranh khu vực, quốc tế.

Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 gồm 9 chương, 36 điều (giảm 18 điều so với Luật Thủ đô năm 2024). Luật Thủ đô có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2026; quy định tại khoản 4 Điều 8 và khoản 6 Điều 36 có hiệu lực thi hành từ ngày được thông qua.

QUANG PHÚC

Ngày 13/5/2026, Văn phòng Chủ tịch nước, Họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam công bố các Luật đã được Quốc hội khóa XVI, Kỳ họp thứ nhất thông qua. Ảnh: Khải Hoàn/TCTA