Một số bất cập trong việc phân định thẩm quyền theo lãnh thổ khi giải quyết vụ án hành chính: Từ lý luận đến thực tiễn vận hành mô hình Tòa án nhân dân khu vực

Đặt vấn đề

Việc triển khai mô hình Tòa án nhân dân (TAND) khu vực là một bước đi chiến lược trong tiến trình cải cách tư pháp, nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao tính độc lập trong thực hiện tiến hành tố tụng của các Thẩm phán đối với chính quyền địa phương. Tuy nhiên, tính hiệu quả của mô hình này đang đứng trước thử thách bởi các quy định về thẩm quyền lãnh thổ tại Luật Tố tụng hành chính (TTHC) năm 2015.

Thực tế cho thấy, các vụ án hành chính cấp tỉnh - vốn mang tính chất phức tạp và có tác động kinh tế lớn - đang có xu hướng tập trung hóa về các Tòa án khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh, điều này gây áp lực quá tải cục bộ cho TAND khu vực trung tâm.

1. Cơ sở pháp lý và vướng mắc, bất cập

Để hiểu rõ sự bất cập, cần nhìn vào cách cơ cấu thẩm quyền của Tòa án theo luật định. Hiện nay, thẩm quyền lãnh thổ đối với vụ án hành chính được xác định chủ yếu dựa trên địa chỉ người khởi kiện hoặc nơi ban hành quyết định hành chính.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 31 Luật TTHC năm 2015, Tòa án nơi có trụ sở của cơ quan nhà nước bị kiện thường là nơi có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm. Đối với các khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính của Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh, chủ tịch UBND cấp tỉnh hoặc của các Sở và người đứng đầu các Sở thông thường thẩm quyền thuộc về Tòa án cấp tỉnh. Tuy nhiên, trong bối cảnh vận hành TAND khu vực, thẩm quyền này được phân cấp về cho các Tòa án khu vực.

Điểm b khoản 2 Điều 31 Luật TTHC năm 2015 quy định: Trường hợp người khởi kiện không có nơi cư trú, nơi làm việc hoặc trụ sở trên cùng phạm vi địa giới hành chính cấp tỉnh với người bị kiện thì thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nơi quyết định hành chính bị khởi kiện làm phát sinh quyền, lợi ích hợp pháp của người khởi kiện.

Trong thực tế, “nơi phát sinh quyền, lợi ích” thường được giải thích trùng khớp với nơi ban hành quyết định nếu đó là văn bản hành chính của cơ quan cấp tỉnh. Đây chính là cơ sở pháp lý khiến các vụ kiện từ các tập đoàn, doanh nghiệp lớn ngoài tỉnh lập tức bị “đẩy” về Tòa án khu vực trung tâm nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh, dù thửa đất hay dự án đang nằm ở một xã vùng sâu, vùng xa và rất xa trung tâm hành chính tỉnh và đang thuộc thẩm quyền tố tụng của TAND các khu vực khác.

Nhìn nhận từ một vụ án hành chính điển hình sau đây, chúng ta thấy rõ vướng mắc, bất cập thẩm quyền TAND khu vực:

Tập đoàn T (có trụ sở chính tại tỉnh Đ) được UBND tỉnh L cho thuê diện tích đất hơn 2 ha tại địa bàn H để làm trung tâm dịch vụ. Đối với các vụ án dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại thì nếu có phát sinh trên địa bàn H này thì thẩm quyền tố tụng hầu hết do TAND khu vực 2 giải quyết. Tuy nhiên, tranh chấp phát sinh khi UBND tỉnh L ban hành quyết định phê duyệt giá đất cụ thể năm 2024 để áp cho chu kỳ thuê đất từ năm 2016. Tập đoàn T cho rằng việc áp giá này là trái khoản 3 Điều 108 Luật Đất đai 2013 và gây thiệt hại hơn 15 tỷ đồng.

Theo logic thông thường, TAND khu vực 2 - nơi trực tiếp thực hiện thẩm quyền tố tụng đối với rất nhiều các loại án dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân gia đình một cách thường xuyên trên địa bàn H và cũng là đơn vị phù hợp nhất để xem xét thẩm định tại chỗ, đánh giá các yếu tố vị trí, lợi thế thương mại và các thông tin khác thu thập được để giải quyết vụ án hành chính này một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, căn cứ vào địa chỉ trụ sở của Tập đoàn T ở ngoài tỉnh, TAND khu vực 2 không có quyền thực hiện thẩm quyền tố tụng đối với vụ án hành chính này mà thẩm quyền tố tụng đối với vụ án hành chính này thuộc về TAND khu vực nơi UBND tỉnh ban hành văn bản. Do vậy, sẽ nảy sinh ra hai vấn đề bất cập đó là:

Thứ nhất: Thẩm phán TAND khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh phải xử lý một hồ sơ trên địa bàn mà họ không trực tiếp thường xuyên thực hiện thẩm quyền tố tụng, dẫn đến khó khăn trong việc tiến hành tố tụng, xem xét thẩm định vị trí đất có liên quan và bị quyết định hành chính tác động đến. Ngoài ra, Thẩm phán TAND khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh phải di chuyển xa, gây lãng phí thời gian và ngân sách.

Thứ hai: Hầu như TAND khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh trở thành "túi chứa" cho toàn bộ án hành chính cấp tỉnh.

Phân tích sâu hơn, sự đan xen giữa các điều luật thẩm quyền hiện nay đang tạo ra một “vùng lõm” về kinh nghiệm và một “đỉnh nhọn” về áp lực. Cụ thể:

Một là, sự mất cân bằng giữa các Thẩm phán cùng cấp

Trong hệ thống TAND khu vực, các Thẩm phán đều có ngạch bậc tương đương và chức năng nhiệm vụ như nhau. Tuy nhiên, tiêu chí xác định thẩm quyền hiện nay khiến Thẩm phán TAND khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh luôn phải đối mặt với các vụ án “xương xẩu” nhất: kiện UBND tỉnh, kiện chủ tịch tỉnh và kiện các Sở, người đứng đầu các Sở. Trong khi đó, các Thẩm phán của TAND các khu vực còn lại trong tỉnh lại ít có cơ hội tham gia xét xử các vụ án có tầm vóc chính sách và kinh tế lớn, dù họ có đủ năng lực chuyên môn.

Hai là, nguy cơ chậm trễ trong giải quyết án

Khi tranh chấp xảy ra và bị dồn về một đầu mối duy nhất là TAND khu vực nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh. Sự quá tải tất yếu dẫn đến việc vi phạm thời hạn chuẩn bị xét xử. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của doanh nghiệp và cả hoạt động của cơ quan nhà nước.

2. Một số kiến nghị

Dựa trên những phân tích trên, tác giả đưa ra các kiến nghị nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về thẩm quyền:

Thứ nhất: Ưu tiên thẩm quyền theo “Nơi có bất động sản”

Tương tự như các vụ án dân sự, cần bổ sung vào Luật TTHC quy định đặc thù cho các vụ án hành chính về đất đai: Đối với khiếu kiện quyết định hành chính liên quan đến quyền sử dụng đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giá đất cụ thể, thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nơi có đất. Quy định này sẽ giải quyết triệt để bài toán khi người khởi kiện ở ngoài tỉnh và điều này giúp đưa vụ án về đúng nơi có thực địa để nâng cao chất lượng và đẩy nhanh tiến độ giải quyết án hành chính.  

Thứ hai: Quy định quyền lựa chọn Tòa án cho đương sự

Để đảm bảo quyền tiếp cận công lý linh hoạt, Luật nên cho phép doanh nghiệp ngoài tỉnh được quyền lựa chọn giữa TAND khu vực nơi ban hành quyết định (thông thường là nơi đặt trung tâm hành chính tỉnh) hoặc Tòa án nơi triển khai dự án (TAND các khu vực còn lại). Sự lựa chọn này sẽ giúp phân bổ lượng án một cách tự nhiên dựa trên nhu cầu của đương sự và khả năng đáp ứng của Tòa án.

Thứ ba: tạo ra cơ chế điều tiết án linh hoạt trong nội bộ của TAND cấp tỉnh

Trong trường hợp một Tòa án khu vực quá tải, Chánh án TAND cấp tỉnh cần có thẩm quyền tạm thời điều phối các vụ án hành chính sang các tòa khu vực lân cận có cùng điều kiện về địa giới hành chính hoặc chuyên môn. Điều này đảm bảo tính “công bằng” trong phân bổ công việc mà không làm thay đổi bản chất của thẩm quyền lãnh thổ.

Kết luận

Để cải cách tư pháp thực sự đi vào đời sống, việc xác định thẩm quyền Tòa án cần thoát ly khỏi tư duy “tập trung hành chính” để hướng tới tư duy “hiệu quả thực tiễn”. Chỉ khi các TAND khu vực địa phương được trao quyền giải quyết các vụ án gắn liền với địa bàn của mình, khi đó tính khách quan của bản án mới được bảo đảm, và sự mất cân bằng giữa các đơn vị Tòa án mới thực sự được xóa bỏ.

LÊ ĐÌNH ANH VŨ (Thẩm phán TAND Khu vực 2 - Lâm Đồng)

Phiên tòa xét xử trực tuyến được Tòa án nhân dân khu vực 11 - TP. Đà Nẵng tổ chức kết nối đến 13 điểm cầu trên địa bàn thành phố - Ảnh: Phạm Khuyên.