Những điểm mới của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự

Sửa đổi toàn diện, bổ sung nhiều chế định tố tụng mới

Sau quá trình thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2024 và 2025, đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Bộ luật cũng góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và kiểm soát việc thực hiện quyền lực tư pháp.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cho thấy một số quy định về nguyên tắc tố tụng, thẩm quyền của cơ quan và người tiến hành tố tụng, biện pháp ngăn chặn, thủ tục rút gọn, xử lý vật chứng, dữ liệu điện tử và hợp tác quốc tế đã bộc lộ hạn chế. Cơ chế phân hóa xử lý người phạm tội chưa thật sự linh hoạt; việc khuyến khích người phạm tội tự thú, đầu thú, hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng, chủ động bồi thường và khắc phục hậu quả chưa được thể hiện đầy đủ bằng những thủ tục pháp lý tương ứng. Quá trình chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu phải xác lập cơ sở pháp lý đồng bộ cho tố tụng điện tử, hồ sơ điện tử và việc thu thập, sử dụng dữ liệu điện tử.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành và yêu cầu hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đề xuất sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự. Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) gồm 9 phần, 36 chương và 503 điều, tăng 11 điều so với Bộ luật hiện hành gồm 492 điều. Các quy định bao quát toàn bộ quá trình tố tụng, từ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án, thủ tục đặc biệt và hợp tác quốc tế.

Cấu trúc cơ bản của Bộ luật vẫn được kế thừa, bao quát toàn bộ các giai đoạn tố tụng, từ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành bản án, xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật, các thủ tục đặc biệt và hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự.

Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả

Một trong những định hướng lớn của dự thảo là chuẩn hóa quy trình tố tụng, tinh gọn trình tự và đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp nhưng không làm giảm các điều kiện bảo đảm tính khách quan, toàn diện và hợp pháp của hoạt động tố tụng.

Theo đó, dự thảo cải tiến thủ tục đăng ký người bào chữa; thay yêu cầu “bản sao có chứng thực” bằng “bản sao” đối với một số giấy tờ; đồng thời lược bỏ khỏi Bộ luật một số quy định mang tính thủ tục hành chính về cấp, giao, chuyển, gửi, niêm yết hoặc thông báo văn bản tố tụng để quy định cụ thể trong văn bản hướng dẫn thi hành.

Đáng chú ý, thủ tục rút gọn được sửa đổi theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng. Bên cạnh thủ tục rút gọn thông thường, dự thảo bổ sung khả năng áp dụng thủ tục này đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, biện pháp tư pháp, chủ động bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả để được hưởng chính sách khoan hồng.

Việc nhận tội không thay thế trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan có thẩm quyền và không được coi là chứng cứ duy nhất để kết tội. Lời nhận tội phải tự nguyện, phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án và được ghi nhận bằng biên bản có sự tham gia của người bào chữa. Đây là cơ chế nhằm rút ngắn thời gian giải quyết vụ án nhưng vẫn phòng ngừa việc nhận tội không đúng sự thật hoặc làm oan người vô tội.

Đối với vụ án có nhiều bị can, bị cáo, nếu chỉ một số người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt thì có thể tách vụ án để giải quyết theo thủ tục rút gọn, với điều kiện việc tách không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án. Trường hợp không thể tách, vụ án được giải quyết theo thủ tục chung, nhưng sự tự nguyện nhận tội và hợp tác vẫn được xem xét khi áp dụng chính sách khoan hồng.

Phân hóa trách nhiệm hình sự gắn với chính sách khoan hồng

Dự thảo bổ sung nguyên tắc “bảo đảm phân hóa xử lý, khoan hồng trong tố tụng hình sự”. Theo nguyên tắc này, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện việc phân hóa trách nhiệm hình sự thông qua các cơ chế không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, thủ tục rút gọn và những cơ chế khác theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật Hình sự.

Cùng với đó, nguyên tắc suy đoán vô tội được làm rõ hơn. Khi có nghi ngờ về những tình tiết được sử dụng làm căn cứ buộc tội, kết tội hoặc áp dụng hậu quả pháp lý bất lợi đối với người bị buộc tội mà không thể làm sáng tỏ theo trình tự, thủ tục luật định thì phải giải quyết theo hướng có lợi cho họ.

Dự thảo đồng thời thiết kế trình tự, thủ tục để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét không khởi tố hoặc miễn trách nhiệm hình sự ngay tại từng giai đoạn tố tụng. Ở giai đoạn giải quyết nguồn tin và điều tra, thẩm quyền thuộc Cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; ở giai đoạn truy tố thuộc Viện kiểm sát; ở giai đoạn xét xử thuộc Tòa án.

Một chế định hoàn toàn mới được đề xuất là tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự. Cơ chế này áp dụng khi người được xem xét có đơn đề nghị; tự nguyện thừa nhận trách nhiệm đối với hành vi, hậu quả xảy ra; cam kết hợp tác; có phương án bồi thường, khắc phục hậu quả khả thi và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.

Trong thời gian tạm hoãn, cơ quan tố tụng có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra việc thực hiện cam kết. Nếu người vi phạm khắc phục đầy đủ hậu quả và đáp ứng các điều kiện luật định thì có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ cam kết, bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc cản trở việc giải quyết vụ việc, vụ án thì quyết định tạm đình chỉ sẽ bị hủy bỏ và vụ án được tiếp tục giải quyết theo thủ tục chung.

Thời hạn tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự được đề xuất tối đa là 2 năm; trường hợp đặc biệt có thể gia hạn một lần nhưng không quá một năm. Quy định này vừa mở ra cơ hội cho người vi phạm khắc phục hậu quả, vừa thiết lập cơ chế kiểm soát để tránh việc lợi dụng chính sách khoan hồng nhằm trì hoãn hoặc trốn tránh trách nhiệm.

Một điểm mới đáng chú ý là Dự thảo tăng thẩm quyền gắn với trách nhiệm cá nhân của Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán. Dự thảo đề xuất trao cho Điều tra viên thẩm quyền quyết định truy nã, đình nã bị can; trưng cầu giám định; yêu cầu định giá tài sản; xử lý vật chứng và quyết định hoặc đề nghị áp dụng thủ tục rút gọn trong một số trường hợp.

Kiểm sát viên có thể được Viện trưởng ủy quyền thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn; quyết định thu giữ, tạm giữ, xử lý vật chứng trong trường hợp luật định; trưng cầu giám định, yêu cầu định giá, thực nghiệm điều tra; trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc điều tra lại; hủy bỏ quyết định, yêu cầu không có căn cứ, trái pháp luật của Điều tra viên; quyết định áp dụng hoặc hủy bỏ thủ tục rút gọn.

Thẩm phán chủ tọa phiên tòa cũng được bổ sung thẩm quyền quyết định xử lý vật chứng, áp dụng hoặc hủy bỏ thủ tục rút gọn và chủ trì lập biên bản cam kết nhận tội, chấp nhận hình phạt.

Dự thảo còn bổ sung nguyên tắc bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; nghiêm cấm hành vi can thiệp trái pháp luật, tác động, gây áp lực, đe dọa, trả thù, trù dập hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Hạn chế tạm giam, bổ sung giám sát điện tử

Theo hướng tăng cường bảo vệ quyền con người, dự thảo thu hẹp phạm vi áp dụng biện pháp tạm giam đối với bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng. Đối với tội ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định hình phạt tù từ 2 năm đến 3 năm, việc tạm giam chỉ được áp dụng trong những trường hợp chặt chẽ hơn, như tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã.

Đặc biệt, dự thảo bổ sung biện pháp ngăn chặn “giám sát điện tử” như một giải pháp thay thế tạm giam. Các căn cứ, thẩm quyền, thời hạn, trình tự áp dụng, thay thế và hủy bỏ biện pháp này phải được quy định cụ thể, bảo đảm không xâm phạm trái pháp luật đến quyền con người, quyền công dân.

Ngoài ra, dự thảo bổ sung biện pháp cưỡng chế tạm ngừng giao dịch, tạm dừng việc đăng ký, chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản trước khi áp dụng kê biên tài sản hoặc phong tỏa tài khoản. Quy định này nhằm kịp thời ngăn chặn việc chuyển dịch, tẩu tán tài sản có liên quan đến tội phạm.

Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa cũng được hoàn thiện. Các trường hợp điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt và áp dụng thủ tục rút gọn do nhận tội, chấp nhận hình phạt được đưa vào diện phải có người bào chữa. Đối với thủ tục vắng mặt, bị can, bị cáo không được từ chối hoặc thay đổi người bào chữa được chỉ định; đối với thủ tục rút gọn do nhận tội, họ có thể yêu cầu thay đổi nhưng không được từ chối người bào chữa chỉ định.

Đặt nền tảng pháp lý cho tố tụng điện tử

Đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, dự thảo lần đầu xác lập khái niệm “tố tụng điện tử” và quy định hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý như hoạt động tố tụng được thực hiện theo phương thức thông thường.

Hồ sơ, dữ liệu, chứng cứ và văn bản tố tụng có thể được tạo lập, trao đổi, quản lý, lưu trữ và sử dụng bằng phương tiện điện tử. Hồ sơ vụ án lập bằng giấy phải được số hóa thành hồ sơ điện tử, có mã định danh duy nhất và được chia sẻ, liên thông giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Dự thảo cũng quy định trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông, Internet, mạng xã hội, điện toán đám mây, lưu trữ dữ liệu, nền tảng số và các dịch vụ trực tuyến khác trong việc cung cấp dữ liệu theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Trường hợp khẩn cấp, việc cung cấp phải được thực hiện ngay theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, các quy định về phiên tòa trực tuyến được luật hóa. Quyết định đưa vụ án ra xét xử trực tuyến phải xác định rõ điểm cầu trung tâm và số lượng điểm cầu thành phần, qua đó tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc tổ chức xét xử trên môi trường số.

Dự thảo luật hóa những nội dung đã được thí điểm theo Nghị quyết số 164/2024/QH15 của Quốc hội về xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hình sự.

Theo đó, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể xử lý sớm vật chứng, tài sản trong một số trường hợp để tránh thất thoát, lãng phí, thu hồi nhanh tài sản và kịp thời khắc phục hậu quả, nhưng không được làm ảnh hưởng đến việc chứng minh và giải quyết vụ án. Phạm vi xử lý được mở rộng đối với vật chứng mau hỏng, khó bảo quản, giảm giá trị nhanh hoặc có chi phí bảo quản lớn.

Có thể thấy, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) thể hiện bước chuyển quan trọng từ tư duy quản lý tố tụng sang quản trị tố tụng hiện đại, lấy hiệu quả giải quyết vụ án và bảo vệ quyền con người làm trung tâm. Nếu được tiếp tục hoàn thiện chặt chẽ, đồng bộ với Bộ luật Hình sự và các luật có liên quan, những cơ chế mới này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực tư pháp, đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án, giảm chi phí tố tụng, tăng khả năng thu hồi tài sản và bảo đảm việc xử lý tội phạm vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, thuyết phục.

Dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đang được trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất (tháng 8/2026) và dự kiến sẽ được xem xét, biểu quyết thông qua tại Kỳ họp thứ Hai dự kiến diễn ra vào tháng 10/2026.

 

QUANG PHÚC

Trụ sở Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tại Hà Nội - nguồn ảnh: Internet.