Quy định về áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành viên phạm tội và một số vấn đề đặt ra trong thực tiễn áp dụng pháp luật

1. Quy định về áp dụng biện pháp chuyển hướng trong Luật Tư pháp người chưa thành niên

Một trong những nội dung mới, đáng chú ý của Luật Tư pháp người chưa thành niên (Luật TPNCTN) là quy định về các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội. Theo khoản 8 Điều 3 Luật TPNCTN, xử lý chuyển hướng là biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, bao gồm các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng quy định từ khoản 1 đến khoản 11 Điều 36 Luật này và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng quy định tại khoản 12 Điều 36 của Luật này. Việc quy định các biện pháp xử lý chuyển hướng có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục, giúp người chưa thành niên nhận thức được hành vi vi phạm, sửa chữa sai lầm và phòng ngừa việc tiếp tục phạm tội. Đồng thời, việc hạn chế áp dụng hình phạt tù đối với người chưa thành niên còn tạo điều kiện để họ tiếp tục học tập, sinh hoạt trong môi trường gia đình và cộng đồng, hạn chế những tác động tiêu cực có thể phát sinh từ môi trường giam giữ.

Điều 36 Luật TPNCTN năm 2024, sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng như sau:

“1. Khiển trách.

2. Xin lỗi bị hại.

3. Bồi thường thiệt hại.

4. Giáo dục tại xã, phường, đặc khu.

5. Quản thúc tại gia đình.

6. Hạn chế khung giờ đi lại.

7. Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

8. Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

9. Tham gia chương trình học tập, dạy nghề.

10. Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.

11. Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.

12. Giáo dục tại trường giáo dưỡng.”.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp người chưa thành niên phạm tội đều được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Người chưa thành niên phải thuộc trường hợp được áp dụng theo Điều 37, không thuộc trường hợp không được áp dụng theo Điều 38 và đồng thời phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 39 Luật TPNCTN thì mới được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

2. Thực tiễn áp dụng và vấn đề còn vướng mắc, bất cập

Thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự có thể phát sinh trường hợp người chưa thành niên đang trong thời gian thử thách của án treo nhưng tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới thuộc trường hợp tội phạm ít nghiêm trọng. Vậy trong trường hợp này, người chưa thành niên có được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay không? Đây là một vấn đề còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau, dẫn đến việc áp dụng trong thực tiễn còn chưa thống nhất.

Trên cơ sở thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự liên quan đến người chưa thành niên, tác giả nêu một tình huống cụ thể để trao đổi, làm rõ cách hiểu và áp dụng pháp luật đối với trường hợp này.

Nội dung tình huống cụ thể:

Nguyễn Quốc T, sinh ngày 10/6/2008. Ngày 26/6/2025, bị Tòa án xử phạt 06 tháng tù nhưng cho hưởng án treo về tội "Trộm cắp tài sản" theo quy định tại khoản 1 Điều 173 của Bộ luật Hình sự, thời gian thử thách là 01 năm tại Bản án hình sự sơ thẩm số 60/2025/HS – ST. Tuy nhiên, để có tiền tiêu xài, T tiếp tục thực hiện 02 lần hành vi trộm cắp tài sản, cụ thể:

Lần 1: Khoảng 16 giờ 30 phút ngày 18/10/2025, T điều khiển xe mô tô một mình từ nhà thuộc tổ dân phố X, phường C đến chợ C2, thuộc tổ dân phố N, phường B để tìm người dân nào sơ hở thì trộm cắp tài sản. Khi đến khu vực chợ C2, T thấy bà Nguyễn Thị Hồng V đang giúp đỡ người đi đường bị ngã xe, không trông coi tài sản nên T lén lút đi đến khu vực bà V bán trái cây và thực hiện hành vi trộm cắp 01 túi xách màu đen không có nhãn hiệu, bên trong túi xách có 17.350.000 đồng và 01 điện thoại Samsung Galaxy S24 S921B, màu vàng của bà V rồi giấu vào trong áo khoác. Sau khi lấy trộm tài sản, T điều khiển xe đi đến cảng cá phường C rồi lấy hết tiền trong túi xách, còn điện thoại thì T cất lại trong túi xách rồi vứt túi xách và điện thoại xuống biển.

Tại Kết luận định giá số 01/KL-HĐĐGTS của Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự kết luận: Túi xách màu đen không có nhãn hiệu, kích thước 20x30cm trị giá 60.000 đồng; 01 điện thoại di động hiệu Samsung Galaxy S24 S921B, màu vàng, số IMEI: 353497474569663, trị giá 14.931.000 đồng. Tổng tài sản định giá 14.991.000 đồng.

Lần 2: Khoảng 14 giờ 20 phút, ngày 20/02/2026, T điều khiển xe mô tô đi đến chợ C3, thuộc tổ dân phố L, phường C, tỉnh K để mua xoài. Đến nơi, T dựng xe trên đường N rồi đi bộ vào tiệm của bà Nguyễn Thị Hồng T1 lựa mua xoài. Khi mua xoài xong, T nhìn thấy bà T1 để tiền trong túi nilong và không trông coi nên T lén lút lấy trộm túi ni lông này (bên trong có số tiền 15.223.000 đồng của bà T1) rồi giấu vào trong túi áo khoác và điều khiển xe về nhà cất giấu tiền trong phòng ngủ.

Tổng giá trị tài sản chiếm đoạt trong 02 lần nói trên là 47.564.000 đồng.

Tại Bản cáo trạng số 02/CT – VKSKV2 – HS ngày 30/3/2026, Viện kiểm sát truy tố bị cáo Nguyễn Quốc T về tội “Trộm cắp tài sản” theo khoản 1 Điều 173 của Bộ luật Hình sự.

Trong trường hợp này, bị cáo Nguyễn Quốc T có được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định của Luật TPNCTN hay không?

Thực tiễn giải quyết tình huống này còn tồn tại một số luồng quan điểm khác nhau, cụ thể như sau:

Quan điểm thứ nhất, cho rằng, Nguyễn Quốc T có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên. Quan điểm này lập luận:

Khoản 1 Điều 127 Luật TPNCTN quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng do vô ý thì được coi là không có án tích. Theo Bản án hình sự sơ thẩm số 60/2025/HS – ST ngày 26/6/2025, T bị xử phạt 06 tháng tù nhưng cho hưởng án treo về tội “Trộm cắp tài sản” theo khoản 1 Điều 173 Bộ luật Hình sự. Tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội trước đó, T là người chưa thành niên. Do đó, nếu thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 127 thì T được coi là không có án tích. Đối với hành vi bị truy tố trong vụ án này, T bị truy tố về tội “Trộm cắp tài sản” theo khoản 1 Điều 173 Bộ luật Hình sự, thuộc trường hợp tội phạm ít nghiêm trọng. Tại thời điểm thực hiện hành vi, T chưa đủ 18 tuổi. Vì vậy, xét về độ tuổi và loại tội phạm, T thuộc trường hợp được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Điều 37 Luật TPNCTN. Bên cạnh đó, Điều 38 Luật TPNCTN quy định các trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Trong các trường hợp này, pháp luật không quy định người đang trong thời gian thử thách của án treo mà phạm tội mới thuộc trường hợp tội ít nghiêm trọng là trường hợp đương nhiên không được áp dụng xử lý chuyển hướng.

Đặc biệt, khoản 3 Điều 38 quy định trường hợp người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới. Trong tình huống này, T trước đó được hưởng án treo chứ chưa được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Do đó, không thể căn cứ khoản 3 Điều 38 để loại T khỏi phạm vi xem xét xử lý chuyển hướng. Tuy nhiên, việc thuộc trường hợp quy định tại Điều 37 và không thuộc trường hợp quy định tại Điều 38 chưa đồng nghĩa với việc T đương nhiên được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Theo Điều 39 Luật TPNCTN, người chưa thành niên phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 37 chỉ có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi có đủ các điều kiện: có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội; người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội; và người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng. Như vậy, nếu T đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại Điều 39 thì có cơ sở để xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Quan điểm thứ hai, cho rằng không nên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với Nguyễn Quốc T. T đã bị Tòa án xử phạt 06 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, thời gian thử thách là 01 năm kể từ ngày 26/6/2025. Tuy nhiên, trong thời gian thử thách, T tiếp tục thực hiện 02 lần hành vi trộm cắp tài sản và bị truy tố về tội “Trộm cắp tài sản” theo khoản 1 Điều 173 Bộ luật Hình sự. Việc người được hưởng án treo phạm tội mới trong thời gian thử thách làm phát sinh hậu quả pháp lý theo khoản 5 Điều 65 Bộ luật Hình sự. Theo đó, người phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo phải chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Hình sự.

Mặt khác, mục đích của việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên là giáo dục, giúp họ nhận thức được sai lầm, sửa chữa hành vi và phòng ngừa việc tiếp tục phạm tội. Trong trường hợp này, mặc dù đã được Tòa án cho hưởng án treo, tạo điều kiện để T tiếp tục sinh sống, học tập trong môi trường xã hội, nhưng trong chính thời gian thử thách T lại tiếp tục thực hiện 02 lần hành vi phạm tội mới. Điều này cho thấy, cần phải đánh giá thận trọng khả năng giáo dục, phục hồi và phòng ngừa việc phạm tội mới đối với T. Việc tiếp tục áp dụng một cơ chế xử lý mang tính chuyển hướng trong trường hợp này có thể không đạt được mục đích giáo dục, phòng ngừa như mong muốn. Do đó, theo quan điểm này, cần áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự về hậu quả của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo, thay vì áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Tác giả đồng tình với quan điểm thứ hai, tuy nhiên cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa quy định về xử lý chuyển hướng của Luật TPNCTN và quy định về án treo của Bộ luật Hình sự. Luật TPNCTN là đạo luật chuyên ngành, quy định về xử lý chuyển hướng, hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên, thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên. Đối với xử lý chuyển hướng, Luật đã quy định tương đối cụ thể về trường hợp được áp dụng tại Điều 37, trường hợp không được áp dụng tại Điều 38 và điều kiện áp dụng tại Điều 39. Điều này cho thấy, việc xử lý chuyển hướng phải được xem xét trên cơ sở đầy đủ các điều kiện luật định, không thể chỉ căn cứ vào việc người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng.

Trong trường hợp của Nguyễn Quốc T, nếu chỉ xét riêng Điều 37 và Điều 38 thì chưa có căn cứ để khẳng định T thuộc trường hợp bị loại trừ khỏi xử lý chuyển hướng chỉ vì T đang trong thời gian thử thách của án treo. Đồng thời, nếu T đáp ứng đủ các điều kiện quy định tại Điều 39 thì về mặt hình thức, T có thể thuộc trường hợp được xem xét áp dụng xử lý chuyển hướng. Tuy nhiên, cần đặt vấn đề này trong mối quan hệ với hậu quả pháp lý của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo. Theo khoản 5 Điều 65 Bộ luật Hình sự, trường hợp người được hưởng án treo mà phạm tội mới trong thời gian thử thách thì phải chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Hình sự. Trong tình huống này, T không chỉ phạm tội một lần mà thực hiện 02 lần hành vi trộm cắp trong thời gian thử thách. Việc này cần được đánh giá nghiêm túc khi xem xét khả năng giáo dục, phục hồi và phòng ngừa việc tiếp tục phạm tội. Mục đích của xử lý chuyển hướng là tạo điều kiện cho người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, được giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, trong trường hợp người chưa thành niên đã được Tòa án áp dụng án treo, tức đã được tạo điều kiện để cải tạo ngoài xã hội, nhưng lại tiếp tục phạm tội trong thời gian thử thách thì cần đánh giá liệu việc tiếp tục áp dụng cơ chế chuyển hướng có thực sự đáp ứng mục đích giáo dục, phòng ngừa hay không. Tác giả cho rằng, đây là điểm cần phân biệt: việc người chưa thành niên đang trong thời gian thử thách của án treo không phải là một trường hợp bị Điều 38 Luật TPNCTN trực tiếp loại trừ; nhưng đây là tình tiết có ý nghĩa quan trọng khi đánh giá điều kiện và sự phù hợp của việc áp dụng xử lý chuyển hướng. Bên cạnh đó, nếu áp dụng xử lý chuyển hướng đối với T thì cần giải quyết hậu quả pháp lý đối với bản án trước. Nếu vụ án mới không được giải quyết bằng một bản án áp dụng hình phạt thì việc thực hiện cơ chế buộc chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp hình phạt theo khoản 5 Điều 65 Bộ luật Hình sự sẽ đặt ra vấn đề cần được hướng dẫn cụ thể. Chính vì vậy, trong trường hợp này, tác giả cho rằng, không nên hiểu Điều 39 theo hướng chỉ cần người chưa thành niên thừa nhận hành vi và đồng ý bằng văn bản thì đương nhiên được áp dụng xử lý chuyển hướng. Điều 39 phải được đặt trong tổng thể các quy định của Luật, đồng thời phải xem xét mục đích giáo dục, phục hồi, phòng ngừa và hậu quả pháp lý của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách.

Đối với Nguyễn Quốc T, đã từng được hưởng án treo nhưng tiếp tục thực hiện 02 lần hành vi trộm cắp trong thời gian thử thách là căn cứ quan trọng để đánh giá khả năng giáo dục, cải tạo ngoài xã hội. Theo tác giả, trong trường hợp này, cần ưu tiên áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về hậu quả của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo, đồng thời xem xét đầy đủ chính sách xử lý đặc thù đối với người chưa thành niên. Việc áp dụng pháp luật theo hướng này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tránh việc áp dụng xử lý chuyển hướng một cách máy móc đối với trường hợp người chưa thành niên đã được hưởng án treo nhưng vẫn tiếp tục phạm tội.

Kết luận

Từ những phân tích trên, tác giả cho rằng, người chưa thành niên đang trong thời gian thử thách của án treo mà phạm tội mới thuộc trường hợp ít nghiêm trọng không phải đương nhiên là trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Điều 38 Luật TPNCTN. Tuy nhiên, việc có áp dụng hay không phải được xem xét đồng thời các quy định tại Điều 37, Điều 38, Điều 39 của Luật, cũng như hậu quả pháp lý của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo theo Bộ luật Hình sự. Cần có hướng dẫn thống nhất để xác định rõ mối quan hệ giữa cơ chế xử lý chuyển hướng và hậu quả pháp lý của việc phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo, qua đó bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất trong thực tiễn.

TRẦN QUỐC HAY (Thẩm phán TAND Khu vực 2 - Khánh Hòa)

Một phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại CQĐT hình sự khu vực 4 - Quân khu 5 - Nguồn: Báo BVPL.