Sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, tạo dư địa phát triển, tránh phân tán nguồn lực

Rà soát, sắp xếp 705 xã, phường chưa đạt chuẩn để hướng tới mô hình quản trị hiện đại và phát triển bền vững

Theo Bộ Nội vụ, các cơ quan nghiên cứu sáp nhập 705 xã, phường chưa đạt tiêu chuẩn để tránh phân tán nguồn lực đầu tư, tăng chi phí quản lý và hạn chế phát triển.

Bộ Nội vụ đánh giá việc duy trì các đơn vị hành chính quy mô nhỏ làm phân tán nguồn lực đầu tư, tăng chi phí quản lý, trong khi chưa phát huy được lợi thế quy mô để cung ứng dịch vụ công và phát triển kinh tế - xã hội.

Ngoài quy mô chưa đạt chuẩn, một số địa phương sau sắp xếp vẫn có ranh giới hành chính chưa phù hợp với không gian phát triển, còn chia cắt khu đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng du lịch, di tích hoặc những khu vực có tính liên kết tự nhiên cao. Điều này ảnh hưởng đến công tác quy hoạch, phát triển hạ tầng và thu hút đầu tư dài hạn.

Theo Bộ Nội vụ, một số đô thị đã hình thành không gian phát triển đa trung tâm với quy mô vượt ra ngoài địa giới hành chính truyền thống, nhưng hệ thống hạ tầng kết nối liên vùng còn thiếu đồng bộ, chưa theo kịp tốc độ mở rộng đô thị. Bên cạnh đó, việc sáp nhập một số thị trấn vào xã nông thôn cũng làm thay đổi tính chất quản lý của các khu vực đô thị hiện hữu, đòi hỏi tiếp tục rà soát để hình thành đơn vị hành chính đô thị phù hợp.

Từ những bất cập trên, Bộ Nội vụ xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong nửa cuối năm 2026 là rà soát đầy đủ các xã, phường chưa đạt tiêu chuẩn để tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét tiếp tục sắp xếp. Việc sáp nhập sẽ được thực hiện trên cơ sở đánh giá khoa học, thực tiễn và pháp lý, đồng thời tính đến các yếu tố lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo, điều kiện địa lý, bảo đảm không gây xáo trộn đời sống người dân và hoạt động của chính quyền cơ sở.

Bộ cũng kiến nghị cho phép thành lập các phường mới trên cơ sở những thị trấn và khu vực đô thị đủ điều kiện; hình thành một số phường quy mô lớn giữ vai trò hạt nhân phát triển của tỉnh, thành phố và xây dựng các đặc khu kinh tế thế hệ mới làm cực tăng trưởng.

"Tinh thần chung là không sắp xếp chạy theo số lượng, không gây nên xáo trộn không cần thiết nhưng cũng không để những bất hợp lý về đơn vị hành chính cản trở phát triển", tham luận của Bộ Nội vụ nêu.

Sắp xếp ĐVHC cấp xã tạo không gian, nguồn lực, dư địa phát triển, đồng thời tinh gọn bộ máy

Sau khi thực hiện rà soát tình hình thực tế, nhiều tỉnh, thành phố kiến nghị Trung ương cho phép tiếp tục sáp nhập một số xã, phường chưa đủ các tiêu chí.

Một năm vận hành chính quyền địa phương (CQĐP) 2 cấp tại Hải Phòng cho thấy sự cần thiết tiếp tục sáp nhập đơn vị hành chính (ĐVHC) cấp xã để mở rộng không gian phát triển.

Trong báo cáo sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình CQĐP 2 cấp, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng đề nghị Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư chỉ đạo "nghiên cứu việc sắp xếp ĐVHC cấp xã theo hướng rộng hơn, không chỉ đối với các ĐVHC cấp xã chưa bảo đảm tiêu chí về diện tích tự nhiên và quy mô dân số, để mở rộng không gian, tăng khả năng liên kết vùng, khả năng tập trung nguồn lực phát triển cho các địa phương".

Tương tự, kiến nghị này cũng được lãnh đạo phường Hải Châu (Đà Nẵng) nêu ra tại hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp diễn ra ngày 01/7/2026.

Địa phương này kiến nghị Trung ương nghiên cứu, định hướng sắp xếp, điều chỉnh địa giới của một số xã, phường có quy mô nhỏ để mở rộng không gian, tạo thêm dư địa cho phát triển, thuận lợi cho quy hoạch hạ tầng, tăng cường kết nối vùng, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công.

Cũng tại hội nghị sơ kết này, từ thực tiễn địa phương, Bí thư Thành ủy Đồng Nai Vũ Hồng Văn chỉ rõ, giữa các xã, phường có sự khác biệt lớn về quy mô dân số, mức độ đô thị hóa, khối lượng công việc và dư địa phát triển.

Tuy nhiên, cơ cấu tổ chức, biên chế và cơ chế phân bổ nguồn lực vẫn cơ bản áp dụng theo cùng một mô hình. Điều này dẫn tới sự mất cân đối trong sử dụng nguồn lực giữa các địa bàn, ảnh hưởng đến hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Nhiệm vụ đầu tiên được Bí thư Đồng Nai đặt ra là thường xuyên thực hiện rà soát, đánh giá để nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh, sắp xếp các ĐVHC cấp xã theo quy mô quản trị, đặc điểm phát triển và điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

Đặc biệt, quan điểm nhất quán là không tổ chức lại bộ máy như mô hình chính quyền cấp huyện.

Để hoàn thiện mô hình CQĐP 2 cấp, Bí thư Đồng Nai đề nghị Trung ương cho phép Đồng Nai tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện mức độ phù hợp của cấp xã. Đây là cơ sở để nghiên cứu đề xuất phương án điều chỉnh địa giới, sắp xếp, sáp nhập các ĐVHC cấp xã.

Sắp xếp, sáp nhập ngoài việc tiếp tục tinh gọn mô hình tổ chức, hình thành các không gian phát triển quy mô lớn còn giúp Đồng Nai tập trung nguồn lực, mở rộng phạm vi, tạo dư địa, động lực phát triển đồng bộ, gắn kết chặt chẽ với định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Trước đó, Tỉnh ủy Thanh Hóa đã có đề nghị Trung ương xem xét cho tỉnh nghiên cứu tiếp tục sắp xếp ĐVHC cấp xã. Điều này giúp tạo không gian, nguồn lực, dư địa phát triển, đồng thời tinh gọn bộ máy, tiết kiệm kinh phí ngân sách nhà nước.

Theo Tỉnh ủy Thanh Hóa, phương án thành lập 166 xã, phường hiện nay cũng chưa giải quyết triệt để những tồn tại về địa giới hành chính. Điều này gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước ở cơ sở, cũng bảo đảm an ninh trật tự, an toàn xã hội.

Từ thực tiễn hiện nay và trên cơ sở đề xuất của địa phương, hiện nay các cấp có thẩm quyền đang tiếp tục rà soát, sắp xếp các ĐVHC cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn theo quy định. Hiện vẫn còn 705 ĐVHC cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, việc sắp xếp vẫn phải bám sát những yêu cầu cơ bản, đó là phải phù hợp với đặc thù về văn hóa, lịch sử, truyền thống, dân tộc, tôn giáo, địa lý. Trên cơ sở kết luận của Bộ Chính trị, Chính phủ sẽ hướng dẫn cụ thể và hoàn thành dứt điểm trong năm 2026.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cả nước giảm số đơn vị hành chính cấp xã từ 10.035 xuống còn 3.321. Theo Nghị quyết 112/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, xã miền núi phải có tối thiểu 5.000 dân và 100 km2; xã hải đảo 2.500 dân và 15 km2; các xã còn lại 16.000 dân và 30 km2. Phường phải có ít nhất 21.000 dân, diện tích 5,5 km2.

QUANG PHÚC

Núi Tản Viên, Vườn quốc gia Ba Vì, xã Tản Lĩnh, thành phố Hà Nội - Ảnh: KHẢI HOÀN/TCTA