Tăng cường phối hợp liên ngành trong thống kê giám định tư pháp

Cơ sở ban hành và quá trình xây dựng dự thảo Thông tư liên tịch

Trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo đảm tính khách quan, chính xác của chứng cứ trong tố tụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong đó, giám định tư pháp giữ vai trò là một nguồn chứng cứ khoa học, hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ việc. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy công tác thống kê giám định tư pháp trong tố tụng dân sự và tố tụng hành chính hiện vẫn còn phân tán, thiếu sự liên thông giữa các cơ quan như Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và Bộ Tư pháp.

Sự thiếu thống nhất về hệ thống chỉ tiêu, biểu mẫu, quy trình tổng hợp và chia sẻ dữ liệu dẫn đến tình trạng chênh lệch số liệu, gây khó khăn trong đánh giá thực tiễn và hoạch định chính sách. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Dự thảo Thông tư liên tịch quy định phối hợp giữa các cơ quan trong thực hiện thống kê giám định tư pháp trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính là yêu cầu khách quan, cấp thiết.

Từ yêu cầu pháp lý và thực tiễn, việc ban hành Thông tư liên tịch là cần thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động phối hợp liên ngành, bảo đảm số liệu thống kê giám định tư pháp được thu thập, tổng hợp, chia sẻ kịp thời, chính xác, minh bạch và phục vụ hiệu quả công tác quản lý nhà nước cũng như hoạt động tố tụng.

Dự thảo Thông tư liên tịch được xây dựng trên cơ sở các đạo luật quan trọng như Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Luật Giám định tư pháp 2025, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Tố tụng hành chính 2015, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Dự thảo Thông tư liên tịch được xây dựng với mục đích nâng cao chất lượng, hiệu quả phối hợp giữa Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp trong thực hiện thống kê giám định tư pháp. Xa hơn, văn bản này hướng tới việc hình thành cơ sở dữ liệu về trưng cầu, yêu cầu giám định tư pháp và đánh giá, sử dụng kết luận giám định tư pháp trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính theo hướng kết nối, chia sẻ, công khai, minh bạch và phục vụ yêu cầu chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp.

Về quan điểm xây dựng, dự thảo quán triệt yêu cầu thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về công tác giám định tư pháp; đồng thời bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất của hệ thống pháp luật, không tạo ra sự chồng chéo, mâu thuẫn với các quy định hiện hành về tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, thống kê, giám định tư pháp và bảo vệ bí mật nhà nước.

Quá trình xây dựng dự thảo được Tòa án nhân dân tối cao thực hiện theo trình tự, thủ tục của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025. Theo đó, dự thảo được nghiên cứu, xây dựng; đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao và Cổng Pháp luật quốc gia; gửi xin ý kiến Ban Thường vụ Đảng ủy, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và các đơn vị liên quan; trên cơ sở đó tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện để trình cấp có thẩm quyền xem xét, ký ban hành.

Đáng chú ý, theo Tờ trình, dự thảo Thông tư liên tịch không làm phát sinh tổ chức bộ máy, biên chế mới và không đặt ra yêu cầu tăng thêm nguồn lực ngoài khả năng hiện có. Việc thực hiện được bảo đảm bằng đội ngũ cán bộ hiện hành của các cơ quan liên quan; kinh phí thực hiện do ngân sách nhà nước bảo đảm theo quy định. Đây là điểm quan trọng, cho thấy dự thảo vừa đáp ứng yêu cầu hoàn thiện thể chế, vừa bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thi hành.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Dự thảo Thông tư liên tịch xác định rõ phạm vi điều chỉnh là việc phối hợp giữa các cơ quan trong hoạt động lập, đối chiếu, gửi báo cáo và chia sẻ dữ liệu thống kê giám định tư pháp trong tố tụng dân sự và tố tụng hành chính. Đây là cách tiếp cận mang tính hệ thống, không chỉ dừng lại ở việc thu thập số liệu mà còn bao gồm toàn bộ vòng đời của dữ liệu thống kê.

Đối tượng áp dụng được mở rộng, bao gồm Tòa án nhân dân các cấp, Viện kiểm sát nhân dân các cấp, Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Việc mở rộng này phản ánh tính chất liên ngành của hoạt động giám định tư pháp, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc thiết lập cơ chế phối hợp thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

Chuẩn hóa khái niệm, thiết lập nền tảng dữ liệu, bảo đảm tính thống nhất và minh bạch

Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo là việc xác lập và chuẩn hóa các khái niệm cơ bản như “thống kê giám định tư pháp”, “số liệu thống kê” và “cơ sở dữ liệu giám định tư pháp”. Theo đó, thống kê giám định tư pháp được hiểu là quá trình thu thập, tổng hợp, phân tích và báo cáo các thông tin định lượng liên quan đến hoạt động trưng cầu, thực hiện và sử dụng kết luận giám định trong quá trình giải quyết vụ việc.

Việc định danh rõ các khái niệm này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn tạo nền tảng cho việc xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, phục vụ quản lý nhà nước và hoạt động tố tụng.

Dự thảo Thông tư liên tịch đặt ra các nguyên tắc phối hợp cơ bản, bao gồm: Tuân thủ các nguyên tắc của pháp luật về thống kê; Thống nhất về hệ thống chỉ tiêu, biểu mẫu và kỳ báo cáo; Bảo đảm tính thống nhất của số liệu giữa các cơ quan; Phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể.

Các nguyên tắc này hướng tới khắc phục tình trạng thiếu đồng bộ, chồng chéo trong công tác thống kê hiện nay, đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan liên quan.

Hệ thống chỉ tiêu thống kê, nguồn số liệu và cơ chế lưu trữ

Dự thảo xây dựng hệ thống nội dung thống kê tương đối toàn diện, bao quát các khía cạnh cơ bản của hoạt động giám định tư pháp, bao gồm: Thống kê theo loại vụ việc (dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình, hành chính); Thống kê hoạt động trưng cầu và yêu cầu giám định; Thống kê kết quả thực hiện giám định (đã có kết quả, chưa có kết quả, đình chỉ); Đánh giá chất lượng giám định (kết luận đáp ứng yêu cầu, phải giám định lại, có sai sót…); Thống kê thời hạn thực hiện (đúng hạn, quá hạn); Phân loại theo lĩnh vực giám định (pháp y, kỹ thuật hình sự, tài chính, xây dựng…).

Đặc biệt, việc đưa tiêu chí đánh giá chất lượng giám định vào hệ thống thống kê thể hiện bước tiến quan trọng, chuyển từ tư duy “thống kê số lượng” sang “đánh giá chất lượng”, phù hợp với yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp.

Dự thảo quy định nguồn số liệu được thu thập từ hồ sơ vụ án, sổ nghiệp vụ, cơ sở dữ liệu và các nguồn chính thức khác của các cơ quan liên quan. Đồng thời, các đơn vị có trách nhiệm lưu trữ cả bản giấy và dữ liệu điện tử theo quy định của từng ngành.

Quy định này nhằm bảo đảm tính đầy đủ, chính xác và khả năng kiểm tra, đối chiếu của số liệu thống kê, đồng thời tạo điều kiện cho việc số hóa và khai thác dữ liệu trong tương lai.

Trình tự, thủ tục, thời hạn báo cáo, phân định trách nhiệm của các cơ quan

Một điểm đáng chú ý của dự thảo là quy định cụ thể, chặt chẽ về trình tự và thời hạn thực hiện thống kê. Theo đó: Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi kết thúc kỳ thống kê, các đơn vị phải lập và gửi báo cáo; Trong thời hạn 05 ngày làm việc, cơ quan cấp trên phải hoàn thành việc tổng hợp báo cáo.

Cơ chế đối chiếu số liệu giữa các cơ quan trước khi báo cáo được quy định nhằm bảo đảm tính chính xác và thống nhất. Đồng thời, dự thảo cũng quy định rõ việc hiệu chỉnh số liệu trong trường hợp phát hiện sai sót, góp phần nâng cao chất lượng dữ liệu thống kê.

Dự thảo Thông tư liên tịch đã phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan: Tòa án nhân dân: cập nhật, tổng hợp và báo cáo số liệu trong quá trình giải quyết vụ việc; Viện kiểm sát nhân dân: cung cấp số liệu trong các trường hợp tham gia tố tụng, đặc biệt là khi khởi kiện để bảo vệ lợi ích công hoặc nhóm yếu thế; Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp: chủ trì tổng hợp, hướng dẫn, kiểm tra và quản lý cơ sở dữ liệu thống kê. Việc phân định này không chỉ bảo đảm tính rõ ràng về trách nhiệm mà còn tạo cơ sở cho việc kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm nếu có.

Dự thảo quy định chế độ báo cáo định kỳ 6 tháng, hàng năm và báo cáo đột xuất theo yêu cầu. Đặc biệt, nội dung về chia sẻ và khai thác dữ liệu được thiết kế theo hướng hiện đại, gắn với chuyển đổi số.

Theo đó, các cơ quan có trách nhiệm chia sẻ dữ liệu thông qua hệ thống tích hợp dữ liệu dùng chung. Bộ Tư pháp giữ vai trò chủ trì trong việc xây dựng, vận hành và bảo đảm an toàn, an ninh mạng của hệ thống này.

Quy định này thể hiện rõ định hướng xây dựng nền tư pháp số, trong đó dữ liệu được xem là tài sản quan trọng, phục vụ quản lý và ra quyết định.

Một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành

Có thể thấy, Dự thảo Thông tư liên tịch là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành trong lĩnh vực giám định tư pháp. Những điểm nổi bật của dự thảo bao gồm: Thiết lập hệ thống thống kê thống nhất trên phạm vi toàn quốc; Tăng cường trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan; Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số; Hướng tới nâng cao chất lượng hoạt động giám định tư pháp.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện một số vấn đề như: Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật chung cho hệ thống dữ liệu; Bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin; Đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác thống kê; Bố trí nguồn lực tài chính phù hợp.

Dự thảo Thông tư liên tịch về phối hợp thống kê giám định tư pháp trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính do Tòa án nhân dân tối cao chủ trì soạn thảo không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện khuôn khổ pháp lý mà còn góp phần đổi mới phương thức quản lý trong lĩnh vực tư pháp.

Với cách tiếp cận hiện đại, đề cao tính liên thông dữ liệu và trách nhiệm giải trình, Thông tư liên tịch khi được ban hành và triển khai hiệu quả sẽ tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, minh bạch, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.

Dự kiến cấp có thẩm quyền sẽ xem xét ký ban hành Thông tư liên tịch trong tháng 5/2026, phù hợp với thời điểm Luật Giám định tư pháp năm 2025 bắt đầu có hiệu lực, bảo đảm không tạo khoảng trống pháp lý trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ thống kê, xây dựng và chia sẻ cơ sở dữ liệu giám định tư pháp trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính.

HẢI CHÂU - QUANG PHÚC

Trụ sở Tòa án nhân dân tối cao. Ảnh: Khải Hoàn/TCTA