Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh: 50 năm một hành trình giữ vững cán cân công lý

Nửa thế kỷ trước, một hành trình công lý bắt đầu…

Ngày 30/4/1975, miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất. Tại Sài Gòn - Gia Định, một hệ thống tư pháp mới từng bước được hình thành trong bối cảnh đặc biệt phức tạp. Việc tiếp quản cơ sở vật chất của chế độ cũ, ổn định tình hình an ninh, trật tự và xử lý những vấn đề pháp lý phát sinh đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một thiết chế xét xử phù hợp với chính quyền cách mạng.

Ngày 10/8/1976, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quyết định số 08/TATC thành lập Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là dấu mốc mở đầu cho chặng đường nửa thế kỷ xây dựng và trưởng thành của hệ thống Tòa án trên địa bàn Thành phố.

Những ngày đầu, bộ máy Tòa án còn hết sức sơ khai. Toàn hệ thống chỉ có Tòa án nhân dân Thành phố và các Tòa án nhân dân quận, huyện, với lực lượng Thẩm phán rất mỏng. Theo những tư liệu về giai đoạn đầu, Tòa án Thành phố chỉ có khoảng 7 - 9 Thẩm phán, trong khi các quận, huyện cũng chỉ có số lượng rất hạn chế. Phần lớn cán bộ được chuyển từ quân đội, lực lượng cách mạng miền Nam hoặc các đơn vị khác sang công tác tư pháp, trong khi nhiều người chưa được đào tạo chuyên sâu về pháp luật.

Khó khăn không chỉ nằm ở con người. Cơ sở vật chất, trang thiết bị và điều kiện làm việc đều thiếu thốn. Có thời điểm giấy viết án không đủ, cán bộ phải tận dụng những tờ giấy cũ, giấy đã in một mặt để phục vụ công tác xét xử. Trong điều kiện hệ thống pháp luật còn sơ khai, Bộ luật Hình sự chưa ra đời, các Thẩm phán phải vận dụng những quy định hiện hành, đồng thời nghiên cứu các báo cáo tổng kết công tác xét xử của Tòa án nhân dân tối cao để từng bước thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật.

Trong hoàn cảnh đặc biệt đó, điều làm nên nền móng của Tòa án hai cấp Thành phố không phải là những điều kiện vật chất sẵn có, mà là bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và sự đoàn kết của đội ngũ cán bộ. Nhiều người vừa làm nhiệm vụ xét xử, vừa tự học, tự nghiên cứu, từng bước hoàn thiện trình độ chuyên môn để đáp ứng yêu cầu của công việc.

Những bản án ghi dấu một thời kỳ lịch sử

Trong những năm đầu sau giải phóng, tình hình an ninh, trật tự trên địa bàn Thành phố diễn biến phức tạp. Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố phải xử lý nhiều vụ án liên quan đến các hoạt động phá hoại chính trị, âm mưu lật đổ chính quyền, hoạt động gián điệp, tội phạm kinh tế và các hành vi xâm phạm trật tự xã hội.

Các vụ án tổ chức phản động tại Nhà thờ Vinh Sơn, Lê Đình Nhàn và đồng phạm, Nguyễn Văn Mãnh, Huỳnh Quang Minh, Quách Phước Liệt và đồng phạm, Trần Đình Thủ và đồng phạm... trở thành những dấu mốc trong hoạt động xét xử của Tòa án Thành phố thời kỳ đầu.

Bên cạnh đó, các hành vi đầu cơ, tích trữ, buôn lậu, làm tiền giả và những vi phạm trong lĩnh vực kinh tế cũng đặt ra yêu cầu phải xử lý nghiêm minh. Nhiều phiên tòa lưu động được tổ chức tại các địa phương, nhà máy, bệnh viện, góp phần đưa pháp luật đến gần hơn với người dân.

Từ điểm xuất phát nhiều thiếu thốn, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố từng bước trưởng thành qua thực tiễn xét xử. Những bản án được ban hành không chỉ giải quyết từng vụ việc cụ thể mà còn góp phần giữ vững kỷ cương, ổn định đời sống xã hội và tạo tiền đề để hệ thống tư pháp Thành phố bước vào giai đoạn phát triển mới.

Khi đất nước tiến hành công cuộc Đổi mới, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường, các quan hệ dân sự, kinh doanh, thương mại, tín dụng và đầu tư ngày càng đa dạng. Mặt trái của quá trình này cũng xuất hiện với những vụ án kinh tế có quy mô lớn, thủ đoạn phức tạp.

Vụ Nguyễn Văn Mười Hai, vụ Tamexco, Tân Trường Sanh, Epco - Minh Phụng cùng nhiều vụ án khác đã đặt Tòa án Thành phố trước những yêu cầu mới. Đặc biệt, từ thực tiễn xét xử, những bất cập của pháp luật được nhận diện và kiến nghị hoàn thiện, góp phần xây dựng hành lang pháp lý phù hợp hơn với nền kinh tế đang chuyển đổi.

Sự ra đời của các Tòa chuyên trách như Tòa Kinh tế năm 1994, Tòa Lao động và Tòa Hành chính năm 1996 cũng phản ánh bước phát triển của tổ chức Tòa án trước yêu cầu mới của đời sống kinh tế - xã hội. Cùng với đó, Tòa án Thành phố tiếp tục đảm nhiệm việc xét xử nhiều vụ án đặc biệt nghiêm trọng về tội phạm có tổ chức, ma túy và sau này là các vụ án tham nhũng, tiêu cực, kinh tế lớn.

Từ vụ Trương Văn Cam (Năm Cam) và đồng bọn đến các vụ án liên quan Ngân hàng Xây dựng, Ngân hàng SCB và Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, Cục Đăng kiểm Việt Nam, thao túng thị trường chứng khoán, phát hành trái phiếu doanh nghiệp trái quy định..., mỗi giai đoạn lại đặt ra những yêu cầu mới đối với năng lực xét xử, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ Tòa án.

Năm 2026 - bước chuyển mới trong tổ chức và công tác cán bộ

Sau gần nửa thế kỷ, diện mạo Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh đã có những thay đổi căn bản. Trước khi thực hiện việc sắp xếp tổ chức theo chủ trương mới, hệ thống gồm Tòa án nhân dân Thành phố và 24 Tòa án nhân dân quận, huyện (nay là 19 Tòa án nhân dân khu vực).

Là địa phương có quy mô dân số và hoạt động kinh tế lớn, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố thường xuyên phải giải quyết khối lượng công việc rất lớn, bình quân chiếm gần một phần năm tổng số vụ việc của cả nước. Từ năm 1999, số lượng án phải giải quyết hằng năm thường xuyên dao động từ 30.000 đến 36.000 vụ việc.

Bước sang năm 2026, quy mô công việc tiếp tục đặt ra áp lực lớn. Theo Báo cáo sơ kết công tác 6 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống đã thụ lý 85.978 vụ việc, tăng gần 9.000 vụ so với cùng kỳ năm trước; đã giải quyết 39.117 vụ việc. Trong bối cảnh đó, yêu cầu nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm tiến độ và quyền tiếp cận công lý của người dân tiếp tục được đặt lên hàng đầu.

Cùng với sự phát triển về tổ chức, phương thức hoạt động tư pháp cũng từng bước đổi mới. Hoạt động tranh tụng được đề cao, hòa giải và đối thoại được chú trọng, bản án và quyết định được công khai trên Cổng thông tin điện tử. Chuyển đổi số được đẩy mạnh thông qua số hóa hồ sơ, tổ chức phiên tòa trực tuyến và ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động tư pháp.

Việc thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên cũng đánh dấu bước phát triển theo hướng nhân văn hơn của hoạt động xét xử, góp phần bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em và các đối tượng yếu thế.

Đặc biệt, ngày 29/4/2026, Tòa án nhân dân tối cao tổ chức công bố quyết định phân công, bổ nhiệm đồng chí Phạm Quốc Hưng, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, kiêm nhiệm giữ chức vụ Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh trong thời hạn không quá 2 năm kể từ ngày 29/4/2026.

Đây là chủ trương mới, được xác định là một bước đột phá trong công tác cán bộ, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của Thành phố Hồ Chí Minh - trung tâm kinh tế - xã hội đặc biệt lớn của cả nước, nhất là trong bối cảnh sau sáp nhập và trước những yêu cầu phát triển mới.

Trên cương vị kiêm nhiệm, đồng chí Phạm Quốc Hưng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao theo sự phân công, đồng thời trực tiếp lãnh đạo Tòa án nhân dân Thành phố trong giai đoạn có nhiều thay đổi về tổ chức và yêu cầu nhiệm vụ.

Những giá trị của chặng đường đã qua cũng được nhìn lại trong chương trình Gala kỷ niệm 50 năm thành lập Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh ngày 8/8/2026. Phát biểu tại chương trình, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Phạm Quốc Hưng nhấn mạnh, đằng sau những hồ sơ, bản án và quy định pháp luật tưởng như khô cứng là những con người có trái tim nhân hậu, tâm hồn giàu tình cảm. Chương trình cũng là dịp để các thế hệ cán bộ, công chức và người lao động cùng nhìn lại hành trình 50 năm hình thành, phát triển và tiếp nối những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Giữ vững giá trị cốt lõi của người làm công tác xét xử

Nửa thế kỷ nhìn lại cho thấy, dù mô hình tổ chức, phương thức quản lý và công nghệ phục vụ hoạt động tư pháp đã nhiều lần thay đổi, giá trị cốt lõi của người làm công tác xét xử vẫn không thay đổi.

Đó là yêu cầu mỗi bản án phải được ban hành trên cơ sở pháp luật, chứng cứ khách quan và trách nhiệm của người Thẩm phán; bảo đảm xét xử đúng người, đúng tội, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm; đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ dân sự, kinh doanh, thương mại và hành chính.

Trải qua các thế hệ lãnh đạo, từ những người đặt nền móng ban đầu như Nguyễn Thành Vĩnh, Hoàng Vĩnh Thạnh, Trương Thị Huệ, Nguyễn Hữu Hiền, Huỳnh Thị Khanh, Ngô Hồng Phát, Nguyễn Văn Hội, Lê Thúc Anh, Đồng Thị Ánh đến các thế hệ Chánh án kế nhiệm như Bùi Hoàng Danh, Ung Thị Xuân Hương, Lê Thanh Phong và nay là Phạm Quốc Hưng, mỗi giai đoạn đều để lại những dấu ấn riêng trong quá trình xây dựng Tòa án Thành phố.

Đằng sau những dấu mốc ấy còn là sự đóng góp bền bỉ của hàng nghìn Thẩm phán, Thư ký, công chức và người lao động. Cùng với việc ghi nhận thành tựu, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố cũng xác định yêu cầu tự soi, tự sửa, giữ gìn kỷ luật, kỷ cương và phẩm chất đạo đức của người cán bộ Tòa án là nhiệm vụ thường xuyên. Những trường hợp vi phạm quy định của ngành trong quá trình công tác được xem xét, xử lý, qua đó góp phần giữ gìn sự trong sạch, liêm chính của đội ngũ và củng cố niềm tin của Nhân dân.

50 năm không phải là điểm kết thúc của một chặng đường, mà là dấu mốc để nhìn lại những giá trị đã được gây dựng và xác định rõ hơn trách nhiệm trong chặng đường phía trước.

Từ những ngày đầu chỉ với một lực lượng Thẩm phán ít ỏi, cơ sở vật chất thiếu thốn, pháp luật còn chưa hoàn thiện, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh đã từng bước trưởng thành, trở thành một trong những đơn vị có quy mô công việc lớn và giữ vị trí quan trọng trong hệ thống Tòa án nhân dân.

Trong mô hình tổ chức mới, cùng yêu cầu phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh, nhiệm vụ ấy càng đòi hỏi sự chủ động, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm cao hơn. Giữ vững cán cân công lý, phụng công, thủ pháp, chí công, vô tư; gần dân, hiểu dân, giúp dân và học dân không chỉ là những giá trị được kế thừa từ quá khứ, mà còn là phương hướng để Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố tiếp tục xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới.

Nửa thế kỷ đã đi qua. Từ những trang sử được viết bằng sự gian khó, hy sinh và tận tụy của các thế hệ đi trước, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay đang tiếp tục viết những trang mới bằng chất lượng xét xử, cải cách tư pháp, chuyển đổi số và trách nhiệm phụng sự Nhân dân. Đó cũng là cách thiết thực để giữ gìn và tiếp nối dấu ấn công lý được vun đắp trong 50 năm qua. 

HOÀNG HIỆP