Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Đặt vấn đề

Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đang làm thay đổi đáng kể phương thức giao dịch và tiêu dùng tại Việt Nam. Năm 2023, doanh thu thương mại điện tử B2C đạt khoảng 20,5 tỷ USD, với hơn 2,2 tỷ sản phẩm được giao thành công trên 05 sàn thương mại điện tử. Cùng với đó, các tranh chấp và khiếu nại liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng ngày càng gia tăng; trong 1.567 phản ánh, khiếu nại được tiếp nhận năm 2023, có 5,5% liên quan đến thương mại điện tử^[1]. Thực tiễn này cho thấy bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong môi trường trực tuyến đang trở thành vấn đề cần được quan tâm.

Trong đó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại giữ vai trò đặc biệt trong việc khắc phục tổn thất phát sinh từ hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, đặc thù của giao dịch trên không gian mạng, với sự tham gia của nhiều chủ thể và việc sử dụng dữ liệu điện tử, đặt ra những khó khăn trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm, thiệt hại, quan hệ nhân quả và chứng minh quyền yêu cầu bồi thường. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) năm 2023 đã bổ sung các quy định về giao dịch trên không gian mạng và trách nhiệm của nền tảng số, nhưng vẫn còn một số vấn đề cần tiếp tục được làm rõ. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng, qua đó đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong giao dịch trên không gian mạng

1. Khái quát về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng

1.1. Khái niệm và đặc điểm

Về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với người tiêu dùng, quyền yêu cầu bồi thường là một quyền năng quan trọng của người tiêu dùng, được hình thành trên nền tảng chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và hướng tới việc khôi phục những lợi ích hợp pháp bị xâm phạm^[2]. Trên cơ sở đó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng có thể được hiểu là trách nhiệm pháp lý của chủ thể có nghĩa vụ đối với người tiêu dùng nhằm khắc phục thiệt hại phát sinh từ hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng hoặc từ những trường hợp mà pháp luật quy định phải chịu trách nhiệm. Khái niệm này vừa phản ánh bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại, vừa thể hiện mục tiêu đặc thù là khôi phục quyền và bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.

Trong giao dịch trên không gian mạng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại được đặt trong một bối cảnh và điều kiện thực hiện có những đặc thù nhất định:

Thứ nhất, trách nhiệm có thể liên quan đến nhiều chủ thể cùng tham gia vào quá trình giao dịch. Bên cạnh người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân trực tiếp kinh doanh, giao dịch còn có thể được thiết lập và thực hiện thông qua nền tảng số với vai trò trung gian. Do đó, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm cần căn cứ vào vai trò và nghĩa vụ pháp lý thực tế của từng chủ thể.

Thứ hai, dữ liệu điện tử trở thành cơ sở quan trọng để xác định và chứng minh trách nhiệm. Các thông tin về hàng hóa, quảng cáo, điều kiện giao dịch, đặt hàng, thanh toán và trao đổi giữa các bên chủ yếu được tạo lập, truyền nhận và lưu trữ trên hệ thống điện tử. Trong khi đó, người tiêu dùng thường không trực tiếp kiểm soát các dữ liệu này. Vì vậy, khả năng tiếp cận và sử dụng dữ liệu có ảnh hưởng trực tiếp đến việc chứng minh hành vi vi phạm, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả.

1.2. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Về nguyên tắc, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng được xác định trên cơ sở Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP. Theo đó, trách nhiệm bồi thường phát sinh khi có hành vi xâm phạm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi xâm phạm với thiệt hại^[3]. Trong quan hệ tiêu dùng, các căn cứ này được áp dụng đồng thời với với những quy định đặc thù của Luật BVQLNTD năm 2023.

Đáng chú ý, pháp luật không thiết lập một cơ chế trách nhiệm thống nhất cho mọi hành vi xâm phạm. Đối với sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật, Điều 34 Luật BVQLNTD năm 2023 quy định trách nhiệm bồi thường ngay cả khi tổ chức, cá nhân kinh doanh không biết hoặc không có lỗi. Trong khi đó, đối với các hành vi như cung cấp thông tin không chính xác, cung cấp dịch vụ không đúng nội dung đã cam kết, việc xác định trách nhiệm dựa trên nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân kinh doanh theo Luật BVQLNTD và các căn cứ phát sinh trách nhiệm theo pháp luật dân sự^[4].

Trong giao dịch trên không gian mạng, vấn đề đáng lưu ý không nằm ở việc hình thành một căn cứ trách nhiệm mới mà ở khả năng chứng minh các căn cứ hiện hành. Nội dung quảng cáo, thông tin về sản phẩm, lịch sử giao dịch, dữ liệu thanh toán và trao đổi giữa các bên chủ yếu được thể hiện dưới dạng dữ liệu điện tử. Vì vậy, khi tranh chấp phát sinh, việc xác định hành vi vi phạm, thiệt hại và quan hệ nhân quả có thể phụ thuộc đáng kể vào khả năng tiếp cận và sử dụng những dữ liệu này. Đây là đặc điểm khác cần được lưu ý khi áp dụng cơ chế trách nhiệm bồi thường trong giao dịch trên không gian mạng.

1.3. Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Chủ thể chịu trách nhiệm trước hết là tổ chức, cá nhân kinh doanh có nghĩa vụ đối với người tiêu dùng. Tuy nhiên, trách nhiệm không nhất thiết chỉ thuộc về người bán trực tiếp. Nghiên cứu về chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật gây ra cho người tiêu dùng cho thấy pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng xác định trách nhiệm dựa trên vị trí và vai trò của các chủ thể trong quá trình sản xuất, cung ứng sản phẩm, qua đó mở rộng phạm vi chủ thể chịu trách nhiệm vượt ra ngoài quan hệ trực tiếp giữa người bán và người tiêu dùng^[5]. Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong Luật BVQLNTD năm 2023 thông qua việc xác định trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và một số chủ thể khác trong những trường hợp luật định.

Đối với giao dịch qua nền tảng số trung gian, cần phân biệt chủ thể cung cấp hàng hóa, dịch vụ và chủ thể vận hành nền tảng. Nền tảng số không đương nhiên chịu trách nhiệm đối với mọi thiệt hại từ giao dịch. Tuy nhiên, pháp luật quy định nền tảng phải thực hiện các nghĩa vụ độc lập như xác thực thông tin người bán, cung cấp thông tin, tiếp nhận phản ánh, khiếu nại và lưu trữ thông tin giao dịch. Do đó, trong trường hợp thiệt hại phát sinh do nền tảng vi phạm các nghĩa vụ này, trách nhiệm của nền tảng cần được xem xét độc lập với người bán.

2. Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng và những bất cập trong thực tiễn áp dụng

Thứ nhất, về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong giao dịch trên không gian mạng

Điều 39 Luật BVQLNTD năm 2023 yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về hàng hóa, dịch vụ và thực hiện đúng nội dung đã công bố, quảng cáo, giới thiệu hoặc cam kết. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn tồn tại tình trạng hàng hóa không đúng mô tả, thông tin về chất lượng, công dụng không chính xác hoặc thông tin không đầy đủ, làm gia tăng rủi ro cho người tiêu dùng^[6]. Khi thông tin bị thay đổi, gỡ bỏ hoặc không còn được lưu giữ, người tiêu dùng có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh nội dung đã được cung cấp và thiệt hại phát sinh từ thông tin đó.

Thứ hai, về trách nhiệm bồi thường do sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật

Điều 34 Luật BVQLNTD năm 2023 quy định trách nhiệm bồi thường ngay cả khi tổ chức, cá nhân kinh doanh không biết hoặc không có lỗi về khuyết tật của sản phẩm, trừ trường hợp được miễn trách nhiệm. Quy định này tạo cơ chế bảo vệ tương đối thuận lợi cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, trong giao dịch trên không gian mạng, người tiêu dùng thường chỉ nhận diện người bán thông qua tài khoản trên nền tảng, trong khi chủ thể chịu trách nhiệm có thể là nhà sản xuất, nhà nhập khẩu hoặc chủ thể khác trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, khó khăn thực tiễn đặt ra là xác định đúng chủ thể có nghĩa vụ bồi thường, đặc biệt khi thông tin về nguồn gốc sản phẩm và chủ thể chịu trách nhiệm không đầy đủ.

Thứ ba, về trách nhiệm do cung cấp thông tin không chính xác và không thực hiện đúng cam kết

Pháp luật hiện hành cho phép người tiêu dùng yêu cầu bồi thường khi hàng hóa, dịch vụ không đúng nội dung đã công bố, quảng cáo, giới thiệu, giao kết hoặc cam kết. Trên không gian mạng, quy định này có ý nghĩa đặc biệt đối với các trường hợp hàng hóa không đúng mô tả hoặc dịch vụ không được cung cấp theo cam kết. Thực tiễn nghiên cứu về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử tại Việt Nam cho thấy việc bảo đảm thông tin và bảo vệ người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng vẫn còn những hạn chế nhất định^[7]. Khi dữ liệu về quảng cáo, thông tin sản phẩm hoặc trao đổi giữa các bên do người bán hoặc nền tảng kiểm soát, người tiêu dùng có thể ở vị thế bất lợi trong việc chứng minh hành vi vi phạm và mối quan hệ nhân quả. Do đó, khoảng cách giữa quyền yêu cầu bồi thường được pháp luật ghi nhận và khả năng chứng minh để thực hiện quyền vẫn là vấn đề cần khắc phục.

Thứ tư, về trách nhiệm của nền tảng số trung gian

Luật BVQLNTD năm 2023 đã đặt ra cho nền tảng các nghĩa vụ liên quan đến xác thực người bán, cung cấp thông tin, tiếp nhận khiếu nại và lưu trữ thông tin giao dịch. Tuy nhiên, việc giao dịch được thực hiện trên nền tảng không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm bồi thường của nền tảng. Trách nhiệm này cần được xác định trên cơ sở nghĩa vụ cụ thể của nền tảng, hành vi vi phạm, thiệt hại và quan hệ nhân quả. Trong khi đó, thực tiễn nghiên cứu về bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử tại Việt Nam cho thấy việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm và thực hiện quyền khiếu nại, bồi thường vẫn là những vấn đề đáng chú ý^[8]. Vì vậy, vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện là xác định rõ những trường hợp vi phạm nghĩa vụ của nền tảng đủ căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi thường độc lập của chính nền tảng.

3. Một số tồn tại, hạn chế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế phân định trách nhiệm giữa người bán, chủ thể kinh doanh và nền tảng số

Trong giao dịch trên không gian mạng hiện nay, việc chưa có cơ chế đủ rõ để xác định trách nhiệm bồi thường khi thiệt hại xảy ra, trong khi các quy định về nghĩa vụ của các chủ thể đã được thiết lập. Điều 23 Nghị định số 55/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 quy định chi tiết một số điều của Luật BVQLNTD đã bước đầu cụ thể hóa một số nghĩa vụ của nền tảng số trung gian, tạo cơ sở xác định mức độ tham gia và trách nhiệm của nền tảng trong quan hệ tiêu dùng. Luật BVQLNTD năm 2023 cũng quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh và các nghĩa vụ riêng của nền tảng số trung gian. Tuy nhiên, pháp luật vẫn chưa thiết lập các tiêu chí cụ thể để phân định trách nhiệm trong trường hợp thiệt hại có sự tham gia của nhiều chủ thể. Vì vậy, cần bổ sung quy định theo hướng xác định trách nhiệm dựa trên ba yếu tố: (1) vai trò của chủ thể trong giao dịch; (2) nghĩa vụ pháp lý mà chủ thể phải thực hiện; (3) mức độ kiểm soát của chủ thể đối với nguồn rủi ro gây thiệt hại.

Theo đó, người bán phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh từ chất lượng, nguồn gốc, thông tin hoặc việc thực hiện nghĩa vụ liên quan đến hàng hóa, dịch vụ do mình cung cấp, nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và các chủ thể khác trong chuỗi cung ứng chịu trách nhiệm theo các trường hợp được Luật quy định. Đối với nền tảng số, trách nhiệm không nên được xác định chỉ dựa trên việc nền tảng là nơi giao dịch được thực hiện, mà phải gắn với việc nền tảng có vi phạm nghĩa vụ pháp lý của mình và hành vi vi phạm đó có góp phần gây ra thiệt hại hay không. Chẳng hạn, trường hợp nền tảng không xác thực thông tin người bán theo nghĩa vụ luật định, không lưu giữ dữ liệu giao dịch hoặc không cung cấp thông tin người bán khi có yêu cầu hợp pháp, trong khi chính sự vi phạm này cản trở việc xác định chủ thể gây thiệt hại hoặc làm phát sinh thêm thiệt hại, cần có cơ sở pháp lý để xem xét trách nhiệm của nền tảng.

Đồng thời, cần bổ sung cơ chế xử lý trường hợp có nhiều chủ thể cùng góp phần gây ra một thiệt hại. Người tiêu dùng không nên phải xác định trước tỷ lệ trách nhiệm của từng chủ thể khi yêu cầu bồi thường, bởi phần lớn thông tin về quá trình giao dịch nằm ngoài khả năng kiểm soát của họ. Pháp luật có thể xác định trách nhiệm của các chủ thể đối với người tiêu dùng trên mức độ đóng góp vào thiệt hại, đồng thời dành quyền yêu cầu hoàn trả giữa các chủ thể theo phần trách nhiệm tương ứng. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm khả năng thực hiện quyền yêu cầu bồi thường của người tiêu dùng, vừa tránh việc một chủ thể phải chịu trách nhiệm vượt quá mức độ vi phạm của mình.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế cung cấp, bảo toàn và tiếp cận chứng cứ điện tử

Việc người tiêu dùng không thể tiếp cận dữ liệu giao dịch là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm hạn chế khả năng thực hiện quyền yêu cầu bồi thường. Pháp luật hiện hành đã đặt ra nghĩa vụ cho nền tảng số trung gian trong việc lưu trữ và cho phép người tiêu dùng truy cập, truy vết, tải xuống và lưu trữ thông tin, tài liệu liên quan đến giao dịch. Tuy nhiên, các quy định này chưa giải quyết đầy đủ trường hợp dữ liệu bị thay đổi, xóa hoặc không còn khả năng truy cập sau khi tranh chấp phát sinh, đồng thời, việc cung cấp và tiếp cận dữ liệu cũng có thể dẫn đến nguy cơ xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về bí mật thư tín, điện tín, bí mật cá nhân^[9].

Do đó, cần chuyển từ cơ chế “lưu trữ và cung cấp thông tin” sang cơ chế “bảo toàn chứng cứ điện tử”. Theo đó, khi người tiêu dùng gửi khiếu nại hoặc yêu cầu giải quyết tranh chấp, tổ chức, cá nhân kinh doanh và nền tảng số có nghĩa vụ bảo toàn các dữ liệu có liên quan trong một thời hạn nhất định, bao gồm thông tin sản phẩm tại thời điểm giao dịch, nội dung quảng cáo, lịch sử đặt hàng, thanh toán, trao đổi giữa các bên, thông tin tài khoản và quá trình xử lý khiếu nại. Việc bảo toàn phải bảo đảm khả năng xác định thời điểm tạo lập, nguồn gốc và tính toàn vẹn của dữ liệu.

Quan trọng hơn, pháp luật cần xác định hậu quả pháp lý đối với việc không bảo toàn hoặc không cung cấp chứng cứ mà chủ thể đang kiểm soát. Trường hợp người tiêu dùng đã cung cấp căn cứ ban đầu về giao dịch và thiệt hại, nhưng dữ liệu có ý nghĩa quyết định lại nằm trong hệ thống của doanh nghiệp hoặc nền tảng, việc chủ thể kiểm soát dữ liệu không cung cấp dữ liệu không nên mặc nhiên làm mất khả năng chứng minh của người tiêu dùng. Tòa án cần có cơ sở pháp lý để xem xét việc không cung cấp, làm mất hoặc thay đổi dữ liệu là tình tiết bất lợi đối với chủ thể đang kiểm soát chứng cứ, trên cơ sở bảo đảm phù hợp với nguyên tắc xác định sự thật khách quan và nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế xác định thiệt hại và mức bồi thường trong giao dịch trên không gian mạng

Pháp luật dân sự đã xác lập nguyên tắc bồi thường toàn bộ thiệt hại. Tuy nhiên, đặc thù của giao dịch trên không gian mạng đòi hỏi cần làm rõ hơn phương thức xác định thiệt hại trong những trường hợp hậu quả không chỉ giới hạn ở giá trị của hàng hóa, dịch vụ. Chẳng hạn, việc giao hàng không đúng cam kết có thể làm phát sinh các chi phí vận chuyển, lưu kho, hoàn trả, thay thế hoặc chi phí hợp lý để khắc phục hậu quả. Nếu pháp luật chỉ tiếp cận thiệt hại dựa trên giá trị trực tiếp của đối tượng giao dịch thì có thể không phản ánh đầy đủ tổn thất thực tế mà người tiêu dùng phải gánh chịu.

Do đó, cần hướng dẫn cụ thể việc xác định các khoản chi phí hợp lý phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm trong giao dịch trên không gian mạng, đồng thời quy định rõ yêu cầu chứng minh đối với từng loại thiệt hại. Đối trường hợp dữ liệu giao dịch cho phép xác định tương đối rõ mức tổn thất nhưng người tiêu dùng không thể cung cấp đầy đủ chứng từ do dữ liệu nằm trong hệ thống của bên kinh doanh, cần cho phép Tòa án đánh giá tổng hợp dữ liệu điện tử, lịch sử giao dịch, chứng từ thanh toán và các tài liệu liên quan để xác định mức bồi thường phù hợp.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa quyền được bồi thường và quyền được bồi thường không giới hạn. Việc mở rộng khả năng chứng minh thiệt hại phải gắn với yêu cầu về thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả. Cơ chế này vừa bảo đảm người tiêu dùng được bồi thường đầy đủ, vừa bảo đảm sự cân bằng với lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Thứ tư, bảo đảm tính thống nhất giữa pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, pháp luật dân sự và pháp luật thương mại điện tử

Một vấn đề có tính nền tảng là trách nhiệm bồi thường trong giao dịch trên không gian mạng hiện được điều chỉnh bởi nhiều nhóm quy phạm pháp luật khác nhau. Trong đó, Luật BVQLNTD xác định nghĩa vụ đặc thù của người bán và nền tảng; Bộ luật Dân sự xác lập các nguyên tắc chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại; còn pháp luật về giao dịch điện tử quy định giá trị pháp lý và khả năng sử dụng của dữ liệu điện tử. Việc phân tán các quy định giữa nhiều văn bản pháp luật không đương nhiên tạo ra bất cập, nhưng có thể trở thành vấn đề nếu các quy định thiếu sự thống nhất và không được thiết kế theo một logic chung.

Do đó, cần rà soát các quy định có liên quan nhằm xác định rõ Luật BVQLNTD là cơ sở pháp lý đặc thù điều chỉnh quan hệ tiêu dùng; Bộ luật Dân sự là nền tảng chung về căn cứ phát sinh trách nhiệm, thiệt hại và bồi thường; pháp luật về giao dịch điện tử bảo đảm giá trị pháp lý và khả năng sử dụng của dữ liệu điện tử. Đặc biệt, cần tránh tình trạng Luật BVQLNTD ghi nhận quyền yêu cầu bồi thường nhưng khi thực hiện quyền này, người tiêu dùng lại phải hoàn toàn dựa vào cơ chế dân sự chung mà thiếu các quy định tương thích về chứng cứ, chủ thể và dữ liệu giao dịch.

Theo đó, việc hoàn thiện pháp luật không nên dừng lại ở việc bổ sung thêm nghĩa vụ cho doanh nghiệp hoặc nền tảng, mà quan trọng hơn là thiết lập một cơ chế pháp lý thống nhất, xuyên suốt từ xác định chủ thể, xác định hành vi vi phạm, bảo toàn chứng cứ, chứng minh thiệt hại, xác định trách nhiệm đến thực hiện bồi thường. Chỉ khi các khâu này được kết nối và vận hành thống nhất, quyền yêu cầu bồi thường của người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng mới có thể được bảo đảm thực hiện trên thực tế.

Kết luận

Luật BVQLNTD năm 2023 đã góp phần tạo khung pháp lý quan trọng để bảo vệ người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng. Tuy nhiên, để người tiêu dùng có thể thực hiện quyền yêu cầu bồi thường khi bị thiệt hại, pháp luật cần làm rõ trách nhiệm của tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số trung gian, đồng thời bảo đảm dữ liệu liên quan đến giao dịch được lưu giữ và người tiêu dùng có thể tiếp cận, sử dụng để chứng minh yêu cầu của mình. Hoàn thiện các quy định này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên thực tế và góp phần xây dựng môi trường kinh doanh thương mại điện tử lành mạnh, minh bạch, phát triển bền vững.

VÕ CHÍ NGÃI (Thẩm phán TAND khu vực 5 - Quảng Ngãi)

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Quốc hội (2015), Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015.

2. Quốc hội (2023), Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15 ngày 20/6/2023.

3. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2022), Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP ngày 06/9/2022 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

4. Đào Thị Diệu Thương, Nguồn của chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự, https://danchuphapluat.vn/nguo-n-cu-a-chung-cu-dien-tu-trong-to-tung-dan-su-4356.html.

5. Hoàng Thị Thu Trang, Nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực thương mại điện tử, https://www.bvntd.gov.vn/tintuc_sukien/tom-tat-ket-qua-nghien-cuu-de-tai-khoa-hoc-cap-bo-nghien-cuu-thuc-trang-va-de-xuat-cac-giai-phap-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-trong-linh-vuc-thuong-mai-dien-tu/.

6. Mai Văn Cương và Lê Văn Bằng, Thương mại điện tử và người tiêu dùng Việt Nam: niềm tin và xu hướng, https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/03/17/thuong-mai-dien-tu-va-nguoi-tieu-dung-viet-nam-niem-tin-va-xu-huong/.

7. Nguyễn Mai Khả Duyên, Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật gây ra cho người tiêu dùng, https://vjol.info.vn/index.php/pltt/article/view/110970.

8. Nguyễn Trọng Điệp, Bồi thường thiệt hại trong pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, https://js.vnu.edu.vn/LS/article/view/1268.

9. Phan Diên Vỹ, Hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử tại Việt Nam, https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/hoan-thien-phap-luat-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-trong-thuong-mai-dien-tu-tai-viet-nam-154866.html.

10. Bộ Công Thương, Bộ Công Thương đẩy mạnh công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử, https://moit.gov.vn/tin-tuc/bao-chi-voi-nguoi-dan/bo-cong-thuong-day-manh-cong-tac-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-trong-thuong-mai-dien-tu.html.