Xác định trường hợp “đang trong thời hạn điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế” để xử lý về “tội sử dụng trái phép chất ma túy” theo Điều 256a Bộ luật Hình sự

 1. Nội dung vụ việc

Thực hiện công tác quản lý người điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế theo Quyết định số 385/QĐ-UBND ngày 09/10/2025 của Ủy ban nhân dân (UBND) xã Đ đối với Lê Hoàng H (sinh năm 1995; trú tại thôn Đ, xã Đ, tỉnh Q), ngày 23/6/2026, Công an xã Đ đã tiến hành xét nghiệm nhanh chất ma túy trong cơ thể đối với Lê Hoàng H. Kết quả Lê Hoàng H dương tính với chất ma túy (Loại MET, AMP, OPI). Công an xã Đ đã tiến hành thu mẫu nước tiểu của Lê Hoàng H để trưng cầu giám định chất ma túy trong cơ thể.

Theo lời trình bày của Lê Hoàng H: Khoảng 9 giờ sáng ngày 18/6/2026, do có nhu cầu sử dụng ma túy nên H bắt xe bus lên khu vực xã K, tỉnh Q để mua ma túy. Sau đó về nhà, H lấy gói giấy bạc đựng ma túy và dùng bật lửa hơ bên dưới tờ giấy bạc để cho Heroin bay hơi khói rồi đưa miệng hút. Đến ngày 23/6/2026, Công an xã Đ xét nghiệm ma túy thì H có kết quả dương tính với ma túy.

Trước đó, ngày 01/9/2025 gia đình Lê Hoàng H có đơn xác định tình trạng nghiện ma túy gửi Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Q và gia đình Lê Hoàng H có đơn đăng ký tham gia điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế gửi Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Q.

Ngày 12/9/2025, Phiếu kết quả xác định tình trạng nghiện ma túy của Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Q. Sau khi nhận Thông báo tiếp nhận điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế, Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Q gửi UBND xã Đ và UBND xã Đ đã ban hành Quyết định số 385/QĐ-UBND ngày 09/10/2025 về điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế.

Về vấn đề định tội danh có hai quan điểm xử lý khác nhau đối với Lê Hoàng H về tội “Sử dụng trái phép chất ma túy” quy định tại Điều 256a Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025 (sau đây viết là BLHS).

- Quan điểm thứ nhất cho rằng: Do Lê Hoàng H tự nguyện đăng ký tham gia điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế (theo khoản 2 Điều 30 Nghị định số 141/2024/NĐ-CP ngày 28/10/2024 Quy định chi tiết về một số điều của Luật Phòng chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người) nên Lê Hoàng H chỉ cần Đơn đăng ký tham gia điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế mà UBND xã không phải ban hành Quyết định điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế. Việc ban hành Quyết định điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế của UBND xã là không cần thiết.

Căn cứ hướng dẫn tại Mục 10 Phần I Công văn số 250/TANDTC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao về việc thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử: “Người sử dụng trái phép chất ma túy không có Quyết định cai nghiện ma túy tự nguyện tại gia đình, cộng đồng của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã mà lại sử dụng trái phép chất ma túy thì không có cơ sở xem xét, truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định tại Điều 256a của Bộ luật Hình sự”. Do Lê Hoàng H không phải trường hợp cần ra Quyết định điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế do UBND xã ban hành nên H không bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội “Sử dụng trái phép chất ma túy” quy định tại Điều 256a BLHS.

- Quan điểm thứ hai cho rằng: Lê Hoàng H tự nguyện đăng ký tham gia điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế. Sau đó, Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Q gửi thông báo cho UBND xã Đ sau khi tiếp nhận. Theo quy định tại khoản 2 Điều 28 Nghị định số 116/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Phòng, chống ma túy, Luật Xử lý vi phạm hành chính về cai nghiện ma túy và quản lý sau cai nghiện ma túy: “Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi người nghiện ma túy tham gia điều trị hoặc chấm dứt điều trị, cơ sở điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện có trách nhiệm thông báo cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người nghiện đó đăng ký để quản lý hoặc lập hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc” do đó, sau khi trung tâm cai nghiện ra thông báo UBND xã có trách nhiệm quản lý. Muốn quản lý đối tượng thì UBND xã Đ đã ra quyết định điều trị nghiện bằng thuốc thay thế đối với Lê Hoàng H là cần thiết.

Mặt khác theo quan điểm tại Công văn số 3768/VKSTC-V4 ngày 07/7/2026 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao: Nếu tại thời điểm người đó sử dụng trái phép chất ma túy có đủ tài liệu chứng minh họ đang trong thời hạn điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế tại cơ sở điều trị hợp pháp, chưa chấm dứt điều trị, chưa bị loại khỏi chương trình điều trị, thì có căn cứ xác định họ thuộc trường hợp “đang trong thời hạn… điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế” theo điểm a khoản 1 Điều 256a Bộ luật Hình sự. Khi có đủ các yếu tố cấu thành tội phạm khác thì có thể xem xét xử lý hình sự về tội sử dụng trái phép chất ma túy.

Điểm a khoản 1 Điều 256a Bộ luật Hình sự quy định dấu hiệu định tội là “đang trong thời hạn... điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy”, chứ không quy định bắt buộc trong mọi trường hợp phải có Quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã. Quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã là tài liệu quan trọng để chứng minh tình trạng pháp lý đối với các trường hợp phát sinh theo thủ tục của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 và Nghị định số 116/2021/NĐ-CP; tuy nhiên, đối với trường hợp đã điều trị hợp pháp theo cơ chế pháp lý trước đây, có thể chứng minh bằng các tài liệu khác có giá trị pháp lý tương đương, như: hồ sơ đăng ký điều trị; giấy tiếp nhận điều trị; bệnh án điều trị Methadone; sổ cấp phát thuốc; phiếu lĩnh thuốc, cấp thuốc; xác nhận của cơ sở điều trị; tài liệu thể hiện thời điểm bắt đầu, quá trình điều trị, tình trạng chưa chấm dứt điều trị tại thời điểm thực hiện hành vi sử dụng trái phép chất ma túy.

Ở trường hợp Lê Hoàng H có hồ sơ đăng ký điều trị; giấy tiếp nhận điều trị; bệnh án điều trị Methadone; sổ cấp phát thuốc; phiếu lĩnh thuốc, cấp thuốc; xác nhận của cơ sở điều trị; tài liệu thể hiện thời điểm bắt đầu, quá trình điều trị.

Vì các lý do trên nên Lê Hoàng H đủ điều kiện để xử lý về tội “Sử dụng trái phép chất ma túy”quy định tại Điều 256a BLHS.

2. Một số vấn đề cần trao đổi

Một là, có bắt buộc phải có quyết định điều trị của UBND cấp xã đối với người tự nguyện đăng ký điều trị bằng thuốc thay thế hay không?

Khoản 2 Điều 30 Nghị định số 141/2024/NĐ-CP quy định thành phần hồ sơ đăng ký tham gia điều trị đối với người nghiện các chất dạng thuốc phiện tự nguyện. Trong khi đó, Điều 30 Nghị định số 116/2021/NĐ-CP quy định về việc thẩm định hồ sơ và trình Chủ tịch UBND cấp xã quyết định điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.

Hai quy định này cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với nhau, trên cơ sở xác định chính xác phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và trình tự, thủ tục điều trị được thực hiện trong từng trường hợp.

Cần phân biệt giữa hồ sơ đăng ký điều trị, điều kiện tiếp nhận điều trị tại cơ sở y tế và quyết định hành chính về điều trị. Đây là những vấn đề có liên quan nhưng không đương nhiên đồng nhất với nhau.

Việc Nghị định số 141/2024/NĐ-CP quy định thành phần hồ sơ đăng ký tự nguyện không có nghĩa là có thể mặc nhiên kết luận rằng người tự nguyện trong mọi trường hợp đều không cần quyết định điều trị của UBND cấp xã. Ngược lại, cũng cần tránh cách hiểu rằng, cứ có quyết định điều trị thì đương nhiên đã chứng minh đầy đủ mọi điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự.

Do đó, cần xác định việc ban hành Quyết định số 385/QĐ-UBND đối với Lê Hoàng H có phù hợp với thủ tục áp dụng cho trường hợp cụ thể này hay không; nếu có sai sót về thủ tục thì sai sót đó ảnh hưởng như thế nào đến việc xác định tình trạng pháp lý của người được điều trị và việc áp dụng Điều 256a BLHS.

 Hai là, quyết định điều trị của UBND cấp xã có phải là điều kiện bắt buộc duy nhất để xác định dấu hiệu định tội theo Điều 256a BLHS?

Điểm a khoản 1 Điều 256a BLHS quy định trường hợp người sử dụng trái phép chất ma túy đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

Quy định này đặt ra yêu cầu phải xác định tình trạng pháp lý của người sử dụng ma túy tại thời điểm thực hiện hành vi. Tuy nhiên, việc xác định tình trạng đó cần dựa trên những tài liệu nào, giá trị chứng minh của từng loại tài liệu ra sao và trong trường hợp nào quyết định của UBND cấp xã là căn cứ bắt buộc vẫn cần được phân tích cụ thể.

 Ba là phải xác định tình trạng điều trị của Lê Hoàng H tại thời điểm nào?

Trong vụ việc, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy được khai nhận xảy ra ngày 18/6/2026, còn việc xét nghiệm và phát hiện chất ma túy trong cơ thể diễn ra ngày 23/6/2026.

Hai thời điểm này không đồng nhất. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm hình sự cần tập trung vào tình trạng pháp lý của Lê Hoàng H tại thời điểm thực hiện hành vi bị xem xét, chứ không chỉ căn cứ vào tình trạng của H tại ngày xét nghiệm.

Kết quả xét nghiệm dương tính và kết luận giám định xác định có thành phần Methamphetamine là những tài liệu có ý nghĩa chứng minh việc có chất ma túy trong mẫu được giám định. Tuy nhiên, để xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 256a BLHS, cơ quan tiến hành tố tụng còn phải chứng minh thời điểm, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy và tình trạng pháp lý tương ứng thuộc một trong những trường hợp được điều luật quy định.

3. Quan điểm của tác giả

Qua nghiên cứu tình huống, tôi nghiêng về hướng tiếp cận của quan điểm thứ hai ở khía cạnh cần đánh giá toàn diện tình trạng điều trị thực tế và hồ sơ pháp lý của Lê Hoàng H, không chỉ căn cứ vào việc người này tự nguyện đăng ký điều trị hoặc tranh luận về sự cần thiết của quyết định do UBND cấp xã ban hành. Bởi các lý do:

Điều 256a BLHS đặt ra dấu hiệu định tội liên quan đến tình trạng của người sử dụng trái phép chất ma túy tại thời điểm thực hiện hành vi. Vì vậy, cần xác minh đầy đủ việc Lê Hoàng H có thực sự đang trong thời hạn điều trị nghiện bằng thuốc thay thế theo quy định của pháp luật vào ngày 18/6/2026 hay không.

Tuy nhiên, việc nghiêng về hướng tiếp cận này không đồng nghĩa với việc kết luận ngay rằng Lê Hoàng H đã đủ điều kiện bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà phải kiến cần được kiểm tra, đối chiếu; cơ quan có thẩm quyền phải xác định tính hợp pháp của quá trình điều trị, giá trị chứng minh của quyết định điều trị và những tài liệu liên quan.

Đặc biệt, cần làm rõ việc sử dụng heroin theo lời khai và kết quả giám định mẫu nước tiểu có liên quan như thế nào đến việc chứng minh hành vi bị xem xét; đồng thời phải xác định chính xác tình trạng điều trị và các dấu hiệu cấu thành tội phạm khác theo quy định pháp luật. Không thể chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm dương tính để thay thế việc chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.

Trong trường hợp hồ sơ chưa đủ căn cứ xác định Lê Hoàng H thuộc trường hợp quy định tại Điều 256a BLHS, cần tiếp tục xác minh, thu thập tài liệu theo đúng trình tự tố tụng trước khi đưa ra quyết định xử lý. Nếu đã có đủ tài liệu chứng minh người này đang trong thời hạn điều trị hợp pháp và có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm thì việc xem xét trách nhiệm hình sự cần được thực hiện theo quy định của pháp luật.

Tôi cho rằng, điểm mấu chốt của vụ việc không chỉ là có hay không có Quyết định số 385/QĐ-UBND, mà là xác định đúng tình trạng pháp lý của Lê Hoàng H tại thời điểm thực hiện hành vi, trên cơ sở các quy định pháp luật điều chỉnh và chứng cứ được thu thập hợp pháp.

4. Một số đề xuất về giải pháp áp dụng pháp luật trong thực tiễn

Từ tình huống trên, để bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử, tôi xin nêu ra một số đề xuất, giải pháp trong áp dụng pháp luật đối với tình huống tương tự nêu trên. Cụ thể, để giải quyết được vấn đề đặt ra trong tình huống minh họa, Thẩm phán cần tập trung trả lời, làm rõ các câu hỏi sau đây:

Thứ nhất, đối với người nghiện các chất dạng thuốc phiện tự nguyện đăng ký điều trị bằng thuốc thay thế, việc xác lập tình trạng điều trị theo quy định của pháp luật có bắt buộc phải có quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã hay không? Cần hiểu và áp dụng khoản 2 Điều 30 Nghị định số 141/2024/NĐ-CP trong mối quan hệ với Điều 28, Điều 30 Nghị định số 116/2021/NĐ-CP như thế nào?

Thứ hai, trong trường hợp người sử dụng trái phép chất ma túy đã được cơ sở y tế tiếp nhận điều trị, có hồ sơ điều trị thực tế nhưng quyết định của UBND cấp xã không được ban hành hoặc có sai sót về trình tự, thủ tục, cơ quan tiến hành tố tụng có thể căn cứ vào những tài liệu nào để xác định dấu hiệu “đang trong thời hạn điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế” theo điểm a khoản 1 Điều 256a BLHS?

Thứ ba, giá trị chứng minh của quyết định điều trị do UBND cấp xã ban hành cần được đánh giá như thế nào trong mối quan hệ với hồ sơ đăng ký, giấy tiếp nhận điều trị, bệnh án, sổ cấp phát thuốc và xác nhận của cơ sở điều trị? Những tài liệu nào có ý nghĩa quyết định trong việc xác định tình trạng điều trị hợp pháp tại thời điểm sử dụng trái phép chất ma túy?

Thứ tư, đối với trường hợp Lê Hoàng H, đã đủ căn cứ xác định H thuộc trường hợp quy định tại điểm a khoản 1 Điều 256a BLHS hay chưa? Nếu chưa đủ, cần yêu cầu xác minh, bổ sung những vấn đề gì trước khi quyết định việc xử lý?

Thứ năm, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần có hướng dẫn để thống nhất việc đánh giá chứng cứ và xác định dấu hiệu định tội trong những trường hợp tương tự, tránh tình trạng cùng một dạng vụ việc nhưng các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra quan điểm xử lý khác nhau?

Thông qua bài viết này, tôi mong muốn nhận được ý kiến trao đổi của các đồng nghiệp trong ngành Tòa án về các vấn đề nêu trên, đặc biệt là cách xác định tình trạng điều trị nghiện bằng thuốc thay thế và giá trị pháp lý của quyết định do UBND cấp xã ban hành. Những ý kiến trao đổi từ thực tiễn sẽ góp phần làm rõ cách hiểu, cách áp dụng pháp luật, nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án hình sự và bảo đảm sự thống nhất trong hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng. 

LÊ QUÝ NHÂN - TRỊNH THỊ BÌNH THANH (TAND Khu vực 9 - Quảng Ngãi)