Giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học - Những vấn đề pháp lý và định hướng áp dụng

Sự gia tăng các sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học đặt ra yêu cầu hoàn thiện việc xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Bài viết phân tích cơ sở pháp lý, nhận diện những vướng mắc trong xác định chủ thể quyền, đánh giá chứng cứ và trách nhiệm pháp lý; đồng thời tham khảo kinh nghiệm xét xử nước ngoài. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất định hướng áp dụng pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.

Đặt vấn đề

Hoạt động nghiên cứu khoa học tại các cơ sở giáo dục đại học ngày càng tạo ra nhiều sản phẩm trí tuệ có giá trị, với sự tham gia của giảng viên, nhà nghiên cứu, người học và các tổ chức hợp tác, tài trợ. Quá trình hình thành và khai thác các sản phẩm này đặt ra những vấn đề pháp lý về xác định chủ thể quyền, phân định quyền sở hữu và quyền khai thác, đặc biệt đối với kết quả nghiên cứu được tạo ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ hoặc có sử dụng nguồn lực của cơ sở giáo dục đại học. Khi tranh chấp phát sinh, Tòa án phải xem xét đồng thời các quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ (SHTT), khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, lao động, hợp đồng và quản lý, sử dụng tài sản. Sự đan xen giữa các quan hệ pháp luật, cùng với những hạn chế trong ghi nhận quá trình sáng tạo và lưu trữ, tiếp cận chứng cứ, có thể gây khó khăn cho việc xác định chủ thể quyền, đánh giá hành vi vi phạm và lựa chọn hậu quả pháp lý phù hợp.

Trên cơ sở đó, bài viết phân tích các căn cứ xác lập và phân định quyền SHTT đối với sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học; nhận diện những vướng mắc trong áp dụng pháp luật khi giải quyết tranh chấp tại Tòa án; đồng thời tham khảo kinh nghiệm xét xử của một số Tòa án nước ngoài. Từ đó, bài viết đề xuất định hướng áp dụng pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan tại Việt Nam.

1. Cơ sở pháp lý về xác lập và phân định quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học

1.1. Đặc điểm của sản phẩm nghiên cứu và các chủ thể có liên quan

Sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học được hình thành từ hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên, nhà khoa học, người học và các chủ thể có liên quan. Dưới góc độ pháp luật SHTT, sản phẩm nghiên cứu có thể thuộc nhiều nhóm đối tượng bảo hộ khác nhau, như tác phẩm khoa học, bài giảng, bản vẽ liên quan đến công trình khoa học, chương trình máy tính, sáng chế... Tuy nhiên, không phải mọi kết quả nghiên cứu đều đương nhiên được bảo hộ. Điều 15 và Điều 59 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2025 này xác định một số đối tượng không thuộc phạm vi bảo hộ quyền. Do đó, cần căn cứ vào bản chất sản phẩm và điều kiện bảo hộ tương ứng để xác định đối tượng quyền SHTT có thể phát sinh.

Quá trình hình thành sản phẩm nghiên cứu thường có sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm cá nhân trực tiếp sáng tạo như giảng viên, nhà khoa học, nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên; cơ sở giáo dục đại học với vai trò tổ chức giao nhiệm vụ, tổ chức chủ trì hoặc cung cấp điều kiện nghiên cứu; tổ chức, cá nhân tài trợ, hợp tác nghiên cứu và các chủ thể hỗ trợ khác. Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong tài liệu Intellectual Property Policy Template for Universities and Research Institutions in Viet Nam do Tổ chức SHTT thế giới (WIPO) công bố năm 2021, khi xem xét các nhóm chủ thể và quan hệ quyền SHTT trong môi trường đại học. Trong đó, cần phân biệt người trực tiếp sáng tạo, chủ sở hữu quyền SHTT và chủ thể được giao quản lý, sử dụng kết quả nghiên cứu. Các tư cách pháp lý này có thể thuộc về những chủ thể khác nhau và cần được xem xét riêng biệt khi giải quyết tranh chấp.

1.2. Căn cứ xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu

Quyền SHTT đối với sản phẩm nghiên cứu được xác lập theo cơ chế tương ứng với từng đối tượng. Đối với quyền tác giả, quyền phát sinh từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đăng ký bảo hộ (khoản 1 Điều 6 Luật SHTT); chủ sở hữu được xác định theo các Điều 36 - 42, trong đó Điều 39 điều chỉnh trường hợp tác phẩm được sáng tạo theo nhiệm vụ hoặc hợp đồng. Đối với quyền sở hữu công nghiệp, căn cứ xác lập quyền được quy định tại khoản 3 Điều 6; riêng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí, quyền được xác lập trên cơ sở văn bằng bảo hộ hoặc công nhận đăng ký quốc tế. Cần phân biệt quyền đăng ký theo Điều 86 với nguyên tắc nộp đơn đầu tiên tại Điều 90, vốn được sử dụng để xác định thứ tự ưu tiên giữa các đơn đáp ứng điều kiện bảo hộ.

Đối với sản phẩm hình thành từ nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định cơ chế xác định quyền quản lý, sử dụng và sở hữu kết quả nghiên cứu trên cơ sở đóng góp tài sản, tài chính và thỏa thuận giữa các bên. Riêng nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, tổ chức chủ trì được tự động giao quyền đối với phần kết quả tương ứng với kinh phí ngân sách nhà nước, trừ các trường hợp luật định.

Cơ chế này cần được xem xét đồng thời với quy định của Luật SHTT. Cụ thể, điểm c khoản 1 Điều 86 Luật SHTT ghi nhận quyền đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí của tổ chức được giao quyền quản lý, sử dụng hoặc quyền sở hữu kết quả nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước. Khoản 1 Điều 92 quy định việc ghi nhận chủ sở hữu hoặc đại diện chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ trong trường hợp tương ứng. Do đó, cần phân biệt quyền đối với kết quả nhiệm vụ, quyền đăng ký đối với đối tượng sở hữu công nghiệp và chủ thể được ghi nhận trên văn bằng bảo hộ.

1.3. Phân định quyền giữa cơ sở giáo dục đại học và chủ thể tham gia nghiên cứu

Việc phân định quyền đối với sản phẩm nghiên cứu cần căn cứ vào vai trò, đóng góp và quan hệ pháp lý giữa các chủ thể. Đối với tác phẩm được sáng tạo theo nhiệm vụ hoặc hợp đồng, cần xem xét Điều 39 Luật SHTT và thỏa thuận giữa tổ chức giao nhiệm vụ với tác giả. Đối với sáng chế, quyền đăng ký được xác định theo Điều 86 của Luật này, căn cứ vào chủ thể đầu tư hoặc được giao quyền theo quy định pháp luật.

Đối với kết quả nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, quyền quản lý, sử dụng và sở hữu được xác định theo Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025. Tuy nhiên, cần phân biệt quyền đối với kết quả nhiệm vụ với quyền sở hữu trí tuệ đối với từng đối tượng được tạo ra. Việc cơ sở giáo dục cung cấp kinh phí, thiết bị hoặc điều kiện nghiên cứu không đương nhiên làm phát sinh quyền sở hữu đối với toàn bộ sản phẩm.

Đối với người học, cộng tác viên và đối tác bên ngoài, việc xác định quyền phải dựa trên đóng góp sáng tạo thực tế, phạm vi nhiệm vụ và thỏa thuận liên quan. Người hỗ trợ kỹ thuật, cung cấp tư liệu hoặc kinh phí không đương nhiên là tác giả, đồng tác giả; người học có đóng góp sáng tạo đáp ứng điều kiện luật định cần được xem xét tư cách tác giả hoặc chủ thể quyền tương ứng.

1.4. Giá trị pháp lý của quy chế nội bộ trong xác định quyền sở hữu trí tuệ

Quy chế nội bộ về quản lý hoạt động khoa học, công nghệ và SHTT là công cụ để cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm quản trị. Điểm b, điểm c khoản 3 và điểm d khoản 2 Điều 28 Luật Giáo dục đại học 2025 ghi nhận trách nhiệm quản lý hoạt động khoa học, công nghệ, nguồn lực, kết quả nghiên cứu, đồng thời quy định quyền định giá, xác lập quyền sở hữu, khai thác và phân chia lợi ích từ tài sản trí tuệ, kết quả nghiên cứu theo pháp luật. Trên cơ sở đó, cơ sở giáo dục có thể ban hành quy định về giao nhiệm vụ, kê khai kết quả, đăng ký bảo hộ, khai thác và phân chia lợi ích.

Tuy nhiên, quy chế nội bộ có giá trị điều chỉnh trong phạm vi quan hệ mà cơ sở giáo dục có quyền quản lý, không thể thay thế các căn cứ xác lập hoặc chuyển giao quyền theo Luật SHTT. Quy chế phải được ban hành đúng thẩm quyền, phù hợp pháp luật và không làm thay đổi quyền của chủ thể khác trái với quy định pháp luật. Trường hợp quy chế là một bộ phận của thỏa thuận giữa cơ sở giáo dục và người tham gia nghiên cứu, cần xem xét nội dung, cách thức xác lập và hiệu lực ràng buộc theo pháp luật dân sự. Vì vậy, khi giải quyết tranh chấp, Tòa án cần đánh giá quy chế trong mối liên hệ với hợp đồng, quyết định giao nhiệm vụ, thỏa thuận nghiên cứu và căn cứ pháp luật điều chỉnh từng đối tượng SHTT.

2. Những vướng mắc trong áp dụng pháp luật khi giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu

2.1. Vướng mắc trong xác định chủ thể quyền và phạm vi nhiệm vụ nghiên cứu

Một trong những vướng mắc khi giải quyết tranh chấp là xác định sản phẩm nghiên cứu được tạo ra trong phạm vi nhiệm vụ được giao hay từ hoạt động nghiên cứu độc lập của cá nhân. Hoạt động nghiên cứu của giảng viên, nhà khoa học có thể gắn với nhiệm vụ chuyên môn, đề tài do cơ sở giáo dục giao, nhiệm vụ khoa học và công nghệ được phê duyệt hoặc sáng kiến cá nhân. Ranh giới giữa các hoạt động này đôi khi chưa được xác định rõ trong quyết định giao nhiệm vụ, hợp đồng hoặc mô tả công việc, dẫn đến bất đồng về chủ thể có quyền đối với sản phẩm.

Khó khăn còn phát sinh khi sản phẩm được hình thành qua nhiều giai đoạn, có sự kế thừa kết quả nghiên cứu trước đó hoặc đóng góp của nhiều cá nhân. Nếu hồ sơ giao nhiệm vụ, nhật ký nghiên cứu và thỏa thuận về quyền SHTT không đầy đủ, việc xác định phạm vi nhiệm vụ, đóng góp sáng tạo và chủ thể quyền sẽ thiếu căn cứ rõ ràng. Vì vậy, Tòa án cần đánh giá mối liên hệ giữa sản phẩm tranh chấp với nhiệm vụ được giao và quá trình sáng tạo thực tế, trên cơ sở xem xét tổng thể các tài liệu, chứng cứ liên quan, thay vì chỉ căn cứ vào chức danh nghề nghiệp, quan hệ lao động hoặc địa điểm thực hiện nghiên cứu.

2.2. Vướng mắc trong xác định quyền đối với sản phẩm có sử dụng nguồn lực của cơ sở giáo dục đại học

Tranh chấp có thể phát sinh khi sản phẩm nghiên cứu được hình thành từ việc sử dụng kinh phí, phòng thí nghiệm, thiết bị, cơ sở dữ liệu hoặc các điều kiện nghiên cứu của cơ sở giáo dục đại học. Tuy nhiên, việc sử dụng các nguồn lực này không đương nhiên làm phát sinh quyền SHTT của cơ sở giáo dục. Vấn đề cần làm rõ là căn cứ cung cấp nguồn lực, mối liên hệ giữa khoản đầu tư với sản phẩm cụ thể và việc sử dụng nguồn lực đó có gắn với nhiệm vụ nghiên cứu được giao hay không. Đối với kết quả nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, cần xem xét đồng thời quy định về quyền đăng ký tại Điều 86 Luật SHTT và cơ chế xác định quyền đối với kết quả nghiên cứu tại Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025.

Khó khăn trong giải quyết tranh chấp chủ yếu xuất phát từ việc nguồn lực của cơ sở giáo dục thường được sử dụng đan xen giữa hoạt động chuyên môn, nhiệm vụ nghiên cứu và hoạt động sáng tạo độc lập. Hồ sơ tài chính, tài sản và quá trình sử dụng thiết bị có thể chưa phản ánh rõ mức độ đóng góp vào sản phẩm; trong khi thỏa thuận về quyền sở hữu, khai thác và phân chia lợi ích chưa cụ thể. Vì vậy, Tòa án cần đánh giá nguồn lực trong mối liên hệ với căn cứ đầu tư, giao nhiệm vụ, quá trình hình thành sản phẩm và thỏa thuận giữa các bên.

2.3. Vướng mắc trong đánh giá hiệu lực và phạm vi áp dụng của quy chế nội bộ, hợp đồng nghiên cứu

Quy chế nội bộ về SHTT có thể điều chỉnh việc giao nhiệm vụ, khai báo kết quả, đăng ký bảo hộ, khai thác và phân chia lợi ích. Tuy nhiên, khi phát sinh tranh chấp, cần xác định quy chế được ban hành đúng thẩm quyền và trình tự hay không, nội dung có phù hợp pháp luật và phạm vi áp dụng có bao gồm chủ thể liên quan hay không. Việc quy chế được ban hành trong cơ sở giáo dục không đồng nghĩa mọi quy định trong đó đương nhiên ràng buộc tất cả cá nhân, tổ chức tham gia nghiên cứu hoặc trở thành căn cứ xác lập quyền SHTT.

Vướng mắc còn nằm ở mối quan hệ giữa quy chế với hợp đồng lao động, quyết định giao nhiệm vụ, hợp đồng nghiên cứu và thỏa thuận hợp tác. Các văn bản này có thể được xác lập ở những thời điểm khác nhau, với nội dung chưa thống nhất về chủ thể sở hữu, phạm vi quyền được chuyển giao và việc khai thác kết quả. Trong khi hợp đồng chỉ quy định nghĩa vụ thực hiện nhiệm vụ, quy chế nội bộ có thể đặt ra các yêu cầu về khai báo, bảo mật hoặc quản lý sản phẩm. Khi đó, cần xác định căn cứ ràng buộc và hiệu lực của từng văn bản, thay vì mặc nhiên ưu tiên quy chế nội bộ.

Đối với Tòa án, cần phân biệt tranh chấp phát sinh từ quan hệ quản lý nội bộ, quan hệ hợp đồng và quan hệ xác lập, chuyển giao quyền SHTT. Đặc biệt, hành vi vi phạm quy chế của người nghiên cứu có thể làm phát sinh trách nhiệm trong quan hệ tương ứng, nhưng không đương nhiên dẫn đến giao dịch với bên thứ ba bị vô hiệu. Hiệu lực của giao dịch phải được xem xét trên cơ sở các điều kiện có hiệu lực và quy định pháp luật có liên quan.

2.4. Vướng mắc trong chứng minh quyền và xác định trách nhiệm pháp lý của các bên

Việc chứng minh quyền đối với sản phẩm nghiên cứu thường phức tạp do sản phẩm được hình thành qua nhiều giai đoạn, có sự tham gia của nhiều cá nhân và sử dụng các nguồn lực khác nhau. Chứng cứ có thể phân tán trong hồ sơ giao nhiệm vụ, hợp đồng, tài liệu tài chính, nhật ký nghiên cứu, bản thảo và dữ liệu điện tử; đồng thời, khả năng tiếp cận tài liệu giữa các bên không đồng đều do cơ sở giáo dục, người nghiên cứu và đối tác hợp tác có thể nắm giữ những nhóm chứng cứ khác nhau. Trong khi đó, văn bằng bảo hộ hoặc tài liệu công bố sản phẩm chưa chắc phản ánh đầy đủ quá trình sáng tạo, mức độ đóng góp và thỏa thuận giữa các chủ thể. Những hạn chế này gây khó khăn cho việc xác định tác giả, chủ sở hữu và phạm vi quyền được xác lập hoặc chuyển giao.

Bên cạnh việc đánh giá chứng cứ, Tòa án cần xác định đúng quan hệ pháp luật tranh chấp để làm rõ căn cứ trách nhiệm và hậu quả pháp lý. Cần phân biệt hành vi xâm phạm quyền SHTT với hành vi vi phạm hợp đồng, thỏa thuận nghiên cứu hoặc nghĩa vụ nội bộ, bởi mỗi loại trách nhiệm có căn cứ xác định và biện pháp xử lý riêng. Việc không thực hiện nghĩa vụ theo quy chế hoặc hợp đồng không đương nhiên cấu thành hành vi xâm phạm quyền SHTT.

3. Kinh nghiệm xét xử của Tòa án nước ngoài về tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu

3.1. Xác định hiệu lực của chính sách sở hữu trí tuệ nội bộ và nghĩa vụ của nhà nghiên cứu

Vụ Fenn v. Yale University (283 F. Supp. 2d 615, D. Conn. 2003) là trường hợp đáng chú ý về tranh chấp quyền SHTT giữa cơ sở giáo dục đại học và nhà nghiên cứu. Trong vụ việc này, Giáo sư John B. Fenn đã thực hiện nghiên cứu và hình thành sáng chế trong thời gian làm việc tại Đại học Yale. Tuy nhiên, ông không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ khai báo sáng chế theo chính sách SHTT của trường, đồng thời tự ý đăng ký sáng chế và cấp phép khai thác cho doanh nghiệp mà không thông báo cho Đại học Yale. Tòa án Liên bang Hoa Kỳ tại Quận Connecticut xác định chính sách sáng chế của Đại học Yale có giá trị ràng buộc đối với Fenn và ông đã vi phạm các nghĩa vụ theo chính sách này, cũng như nghĩa vụ tín thác và nghĩa vụ trung thực với nhà trường1.

Vụ việc cho thấy, khi giải quyết tranh chấp, cần xem xét mối liên hệ giữa chính sách SHTT nội bộ, quan hệ lao động và nghĩa vụ cụ thể của nhà nghiên cứu. Giá trị tham khảo đối với Việt Nam là cần đánh giá thẩm quyền ban hành, nội dung, phạm vi áp dụng và căn cứ ràng buộc của quy chế nội bộ, thay vì mặc nhiên coi mọi quy định nội bộ đều có hiệu lực đối với người tham gia nghiên cứu.

3.2. Thời hiệu khởi kiện và trách nhiệm chủ động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Vụ University of Pittsburgh v. Townsend, No. 07-6062 (6th Cir. 2008) liên quan đến tranh chấp về công nghệ kết hợp máy chụp cắt lớp phát xạ positron (PET) và máy chụp cắt lớp vi tính (CT), được hình thành từ quá trình hợp tác nghiên cứu giữa các cá nhân có liên quan đến Đại học Pittsburgh và doanh nghiệp CTI. Đại học Pittsburgh khởi kiện với các yêu cầu liên quan đến vi phạm hợp đồng, nghĩa vụ tín thác và quyền lợi tài sản. Tuy nhiên, Tòa phúc thẩm Liên bang Khu vực VI không xem xét trực tiếp chủ thể sở hữu hợp pháp công nghệ này, mà tập trung đánh giá thời hiệu khởi kiện. Tòa xác định nhà trường đã có đủ thông tin để nhận biết nguy cơ quyền lợi bị ảnh hưởng từ năm 1999, thể hiện qua hồ sơ khai báo sáng chế, tình trạng chuyển giao quyền và các thông tin về quan hệ giữa Townsend với CPS. Do không kịp thời bảo vệ quyền lợi, các yêu cầu khởi kiện của Đại học Pittsburgh bị xác định đã hết thời hiệu2.

Vụ việc nhấn mạnh ý nghĩa của việc xác định thời điểm chủ thể biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm trong xem xét thời hiệu khởi kiện. Đối với cơ sở giáo dục đại học, việc theo dõi hồ sơ đăng ký bảo hộ, thỏa thuận nghiên cứu và quá trình chuyển giao quyền có vai trò quan trọng trong phát hiện sớm nguy cơ tranh chấp và chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

3.3. Xác định trách nhiệm hợp đồng trong chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ đối với kết quả nghiên cứu

Vụ Virginia Polytechnic Institute and State University v. Interactive Return Service, Inc., 267 Va. 642, 595 S.E.2d 1 (Supreme Court of Virginia, 2004) đề cập đến tranh chấp phát sinh từ các thỏa thuận nghiên cứu và phát triển công nghệ giữa Virginia Tech, doanh nghiệp Interactive Return Service (IRS), Virginia Tech Intellectual Properties (VTIP) và Center for Innovative Technology (CIT). Theo thỏa thuận nghiên cứu được tài trợ (SRA), quyền sở hữu đối với sáng chế được xác định căn cứ vào chủ thể hình thành kết quả nghiên cứu, trong đó sáng chế do riêng nhà nghiên cứu của Virginia Tech tạo ra thuộc diện chuyển giao cho CIT, còn sáng chế hình thành từ hoạt động nghiên cứu chung giữa Virginia Tech và IRS thuộc sở hữu chung của IRS và CIT. Tiếp đó, thỏa thuận dự án công nghiệp (IPA) quy định Virginia Tech có nghĩa vụ chuyển giao các kết quả nghiên cứu thuộc phạm vi thỏa thuận cho VTIP, để chủ thể này tiếp tục chuyển giao quyền SHTT liên quan cho CIT. Tuy nhiên, Virginia Tech đã chuyển giao kết quả nghiên cứu cho VTIP và VTIP cấp phép khai thác cho một doanh nghiệp khác mà không thực hiện việc chuyển giao quyền cho CIT theo thỏa thuận. Trên cơ sở yêu cầu khởi kiện của IRS về vi phạm hợp đồng, bồi thẩm đoàn cấp sơ thẩm đã tuyên Virginia Tech và VTIP liên đới thanh toán 110.000 USD. Khi xem xét kháng cáo, Tòa án Tối cao bang Virginia giữ nguyên phán quyết, xác định có đủ chứng cứ để xem xét việc Virginia Tech từ bỏ quyền yêu cầu thanh toán đúng hạn và không sai khi cho phép đưa chứng cứ về thiệt hại gián tiếp ra xem xét3.

Vụ việc cho thấy, trong nghiên cứu có sự tham gia của nhiều chủ thể, hợp đồng cần quy định rõ quyền sở hữu, nghĩa vụ chuyển giao và cơ chế khai thác kết quả. Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án cần đánh giá nội dung thỏa thuận, quá trình thực hiện và hành vi của các bên để xác định trách nhiệm hợp đồng cũng như hậu quả thiệt hại có thể dự liệu.

4. Kinh nghiệm cho Việt Nam trong áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu

Một là, xác định đúng căn cứ pháp lý và chủ thể có quyền đối với sản phẩm nghiên cứu.

Tòa án cần xác định đối tượng đang có tranh chấp và cơ chế xác lập quyền tương ứng, phân biệt quyền tác giả với quyền sở hữu quyền tác giả, quyền đăng ký với quyền sở hữu công nghiệp và quyền quản lý, sử dụng kết quả nghiên cứu với quyền SHTT đối với từng đối tượng cụ thể. Việc xác định chủ thể quyền cần dựa trên quá trình hình thành sản phẩm, phạm vi nhiệm vụ được giao, đóng góp sáng tạo, nguồn lực đầu tư và thỏa thuận giữa các bên; không suy đoán quyền sở hữu chỉ từ quan hệ lao động, chức danh nghề nghiệp hoặc việc sử dụng cơ sở vật chất của cơ sở giáo dục.

Đối với kết quả nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Tòa án cần xem xét Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đồng thời với các căn cứ xác lập quyền theo Luật SHTT. Đặc biệt, đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí hình thành từ nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, cần đối chiếu căn cứ giao quyền với điểm c khoản 1 Điều 86 và khoản 1 Điều 92 Luật SHTT. Việc đứng tên người nộp đơn hoặc được ghi nhận trên văn bằng bảo hộ phải được xem xét trong phạm vi quyền được giao, không mặc nhiên đồng nhất với quyền sở hữu toàn bộ sản phẩm nghiên cứu.

Hai là, nâng cao hiệu quả đánh giá và thu thập chứng cứ.

Tòa án cần đánh giá chứng cứ khách quan, toàn diện theo Điều 108 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, gắn từng tài liệu với vấn đề cần chứng minh, gồm quá trình hình thành sản phẩm, đóng góp sáng tạo, căn cứ xác lập quyền, nguồn lực đầu tư và việc chuyển giao, khai thác quyền. Đối với dữ liệu điện tử, cần chú trọng nguồn khởi tạo, thời điểm tạo lập, khả năng chỉnh sửa và tính toàn vẹn. Văn bằng bảo hộ hoặc giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả cần được đánh giá đúng giá trị chứng minh, không xem là căn cứ duy nhất để kết luận về toàn bộ quá trình hình thành và phân định quyền.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm nghĩa vụ chứng minh gắn với khả năng tiếp cận chứng cứ của các bên. Khi tài liệu quan trọng do cơ sở giáo dục hoặc tổ chức hợp tác nghiên cứu nắm giữ mà đương sự không thể tự thu thập dù đã áp dụng các biện pháp cần thiết, Tòa án cần xem xét yêu cầu cung cấp hoặc thực hiện việc thu thập chứng cứ theo thẩm quyền, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Ba là, phân định trách nhiệm pháp lý và áp dụng hậu quả phù hợp với từng quan hệ tranh chấp.

Tòa án cần phân biệt hành vi xâm phạm quyền SHTT với hành vi vi phạm hợp đồng, thỏa thuận nghiên cứu hoặc nghĩa vụ theo quy chế nội bộ. Đối với mỗi trường hợp, cần xác định chủ thể có quyền yêu cầu, nghĩa vụ bị vi phạm, hành vi thực tế và căn cứ phát sinh trách nhiệm. Việc không thực hiện nghĩa vụ khai báo, báo cáo kết quả hoặc không tuân thủ quy chế nội bộ không đương nhiên cấu thành hành vi xâm phạm quyền SHTT hay làm giao dịch với bên thứ ba vô hiệu.

Việc xác định hậu quả pháp lý cần căn cứ vào tính chất quan hệ tranh chấp. Đối với hành vi xâm phạm quyền SHTT, áp dụng các biện pháp dân sự theo Điều 202 và quy định về bồi thường thiệt hại tại các Điều 204, 205 Luật SHTT. Đối với vi phạm hợp đồng, cần xem xét các căn cứ trách nhiệm và bồi thường theo Bộ luật Dân sự. Trong mọi trường hợp, việc xác định thiệt hại phải làm rõ thiệt hại thực tế, quan hệ nhân quả và căn cứ tính mức bồi thường; không đồng nhất kinh phí đầu tư nghiên cứu với thiệt hại do hành vi vi phạm gây ra.

Bốn là, hoàn thiện cơ chế quản trị và phòng ngừa tranh chấp tại cơ sở giáo dục đại học.

Cơ sở giáo dục đại học cần hoàn thiện quy chế quản lý tài sản trí tuệ và chuẩn hóa hợp đồng, văn bản giao nhiệm vụ nghiên cứu. Các văn bản này cần xác định rõ phạm vi công việc, quyền đối với kết quả hình thành, nghĩa vụ bảo mật, trách nhiệm đăng ký bảo hộ, khai thác và phân chia lợi ích, bảo đảm phù hợp với pháp luật và quyền của các chủ thể tham gia nghiên cứu.

Đồng thời, cần thiết lập cơ chế ghi nhận, lưu trữ thống nhất hồ sơ nghiên cứu, bao gồm quá trình thực hiện, đóng góp của từng thành viên, nguồn lực đầu tư và thỏa thuận về quyền. Đối với dữ liệu điện tử, cần bảo đảm khả năng truy xuất và tính toàn vẹn, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo mật thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cơ sở giáo dục cũng cần có đầu mối chuyên môn hỗ trợ về SHTT, tiếp nhận và xử lý bất đồng thông qua đối thoại, thương lượng hoặc hòa giải. Các cơ chế này có ý nghĩa phòng ngừa và hỗ trợ giải quyết tranh chấp, không thay thế quyền khởi kiện và thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Kết luận

Tranh chấp quyền SHTT đối với sản phẩm nghiên cứu trong cơ sở giáo dục đại học đặt ra yêu cầu xác định chính xác chủ thể quyền, căn cứ xác lập quyền và trách nhiệm của các bên. Việc giải quyết cần dựa trên sự kết hợp giữa quy định pháp luật chuyên ngành, chứng cứ về quá trình hình thành sản phẩm và các thỏa thuận liên quan. Hoàn thiện phương thức đánh giá chứng cứ, xác định trách nhiệm và cơ chế quản trị nội bộ sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể, đồng thời thúc đẩy khai thác hiệu quả kết quả nghiên cứu.

 

ThS. HOÀNG DIỆU LINH (Giảng viên Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công) - ThS. PHẠM THỊ NHẠN (Tòa Phúc thẩm TANDTC tại Hà Nội)

Tài liệu tham khảo

1. Quốc hội (2015), Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015.

2. Quốc hội (2015), Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 ngày 25/11/2015.

3. Quốc hội (2005), Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 ngày 29/11/2005, được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022 và 2025.

4. Quốc hội (2025), Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 ngày 27/6/2025.

5. Quốc hội (2025), Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 ngày 10/12/2025.

6. World Intellectual Property Organization (WIPO), Intellectual Property Policy Template for Universities and Research Institutions in Viet Nam, May 2021.

7. Mạc Thị Thoa, Phạm Thị Thuý Hằng và Nguyễn Hoàng Đoan Huy (2026), Hoạt động sở hữu trí tuệ trong các cơ sở giáo dục đại học từ góc nhìn của giảng viên: Thực trạng và tương quan giữa các thành tố cấu trúc, Tạp chí Giáo dục, tập 26, số 10, tr. 101-107.

8. Trần Thị Vân Anh, Vũ Thị Cẩm Anh, Vũ Yến Nhi, Lại Văn Long, Nguyễn Hoàng Duy và Trần Bảo Ngọc (2025), Vấn đề quyền tác giả ở một số trường đại học trên địa bàn Hà Nội hiện nay, Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, số 4, tháng 02/2025, tr.1-6, DOI: 10.62831/202504041.

9. Do Thi Van Anh, Nguyen Duc Huu, & Truong Thi Tam (2024), Implementing intellectual property rights at universities: Evidence from Vietnam, Edelweiss Applied Science and Technology, 8(6), 7865–7877, DOI: 10.55214/25768484.v8i6.3716.


1 Fenn v. Yale University, 283 F. Supp. 2d 615 (D. Conn. 2003), phán quyết ngày 19/8/2003 của Tòa án Liên bang Hoa Kỳ tại Quận Connecticut sau phiên xét xử không có bồi thẩm đoàn. Văn bản xác định trách nhiệm vi phạm của Fenn nhưng yêu cầu các bên tiếp tục trình bày về biện pháp khắc phục, bao gồm việc chuyển giao sáng chế và bồi thường. Toàn văn phán quyết: https://law.justia.com/cases/federal/district-courts/FSupp2/283/615/2576942/?utm_source=chatgpt.com.

2 University of Pittsburgh v. Townsend, No. 07-6062 (6th Cir. 2008), phán quyết ngày 09/9/2008 của Tòa phúc thẩm Liên bang Khu vực VI, giữ nguyên quyết định của Tòa án Liên bang tại Quận Đông Tennessee. Tòa áp dụng pháp luật Pennsylvania về thời hiệu, gồm hai năm đối với các yêu cầu ngoài hợp đồng và bốn năm đối với yêu cầu hợp đồng. Phán quyết không xác định chủ thể sở hữu hợp pháp cuối cùng của công nghệ PET/CT. Toàn văn phán quyết: https://www.opn.ca6.uscourts.gov/opinions.pdf/08a0342p-06.pdf?utm_source=chatgpt.com.

3 Virginia Polytechnic Institute and State University v. Interactive Return Service, Inc., 267 Va. 642, 595 S.E.2d 1 (2004), phán quyết ngày 23/4/2004 của Tòa án Tối cao bang Virginia đối với kháng cáo bản án của Tòa án Circuit thành phố Richmond. Tòa xem xét trách nhiệm hợp đồng, việc từ bỏ quyền yêu cầu thanh toán đúng hạn và khả năng dự liệu thiệt hại gián tiếp; không trực tiếp xác định chủ thể sở hữu ban đầu của từng đối tượng SHTT. Bản án sơ thẩm tuyên Virginia Tech và VTIP liên đới thanh toán 110.000 USD và được giữ nguyên ở cấp phúc thẩm. Toàn văn phán quyết năm 2004: https://law.justia.com/cases/virginia/supreme-court/2004/1030965.html?utm_source=chatgpt.com.

Ảnh minh họa: Sinh viên Đại học Phenikaa thực hành và tham gia nghiên cứu tại các Phòng thí nghiệm hiện đại - Nguồn: Đại học Phenikaa.