Kiểm soát quyền lực của Nhà nước qua hoạt động xét xử của Tòa án - Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới

Đặt vấn đề

Quyền lực nhà nước nếu không được kiểm soát hoặc kiểm soát không tốt sẽ có nguy cơ cao bị lợi dụng làm cho quyền lực bị tha hoá. Mặt trái của quyền lực là sự vi phạm pháp luật, lợi ích nhóm, tham nhũng, vụ lợi. Điều này dẫn đến vai trò quản lý của nhà nước, hiệu quả điều hành quản lý hạn chế, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân sẽ bị xâm hại.

1. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước qua hoạt động xét xử của Tòa án ở Liên bang Nga

Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 (Chương 7 quy định quyền lực tư pháp chỉ do Tòa án thực thi, Tòa án độc lập với các quyền lực lập pháp và hành pháp cũng như không cho phép thành lập các Tòa án đặc biệt hoặc các Tòa án khác. Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) quy định ba loại Tòa án liên bang gồm: Tòa án Hiến pháp Liên bang Nga; các Tòa án thẩm quyền chung liên bang đứng đầu là Tòa án tối cao Liên bang Nga và các Tòa án thương mại liên bang đứng đầu là Tòa án thương mại tối cao.[1]

Các Tòa án có thẩm quyền chung trong hệ thống Tòa án tối cao được thành lập ở tất cả các cấp lãnh thổ hành chính của Liên bang Nga. Có nghĩa là mỗi chủ thể của Liên bang Nga đều có Tòa án cao nhất. Đứng đầu là Tòa án tối cao Liên bang Nga - cơ quan xét xử cao nhất đối với các vụ án về dân sự, hình sự, hành chính và các vụ án khác mà pháp luật quy định thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án này.

Khi có yêu cầu khởi kiện, Tòa án Hiến pháp có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan với nhau hoặc giữa Nhà nước liên bang với các đơn vị lãnh thổ cấu thành liên bang. Khi có yêu cầu của Tòa án hoặc người dân, Tòa án Hiến pháp kiểm tra tính hợp hiến của đạo luật cụ thể áp dụng cho vụ việc có liên quan. Khi có yêu cầu của bất kỳ cá nhân, tổ chức nào cho rằng quyền hiến định của họ bị xâm hại, Tòa án Hiến pháp có quyền yêu cầu kiểm tra tính hợp hiến cho việc áp dụng đạo luật cụ thể đối với cá nhân, tổ chức đó. Khi có yêu cầu của Tổng thống Liên bang của một trong hai Viện thuộc Nghị viện Liên bang, của Chính phủ Liên bang hoặc của Nghị viện của đơn vị lãnh thổ cấu thành Liên bang, Tòa án Hiến pháp có quyền giải thích một quy định cụ thể của Hiến pháp Liên bang.

Vấn đề độc lập của Thẩm phán rất được đề cao trong Tòa án Hiến pháp. Nguyên tắc này đòi hỏi Thẩm phán Tòa án Hiến pháp chỉ duy nhất tuân theo pháp luật chứ không đại diện cho bất kỳ cơ quan nhà nước hay tổ chức xã hội, đảng phái, phong trào chính trị, doanh nghiệp, cơ sở, tổ chức hoặc cán bộ nhà nước hay tổ chức, cá nhân nào khác. Phán quyết của Tòa án không chịu sự tác động từ bất kỳ áp lực hay sự can thiệp nào từ bên ngoài. Trong mối quan hệ với cơ quan lập pháp, thông qua việc thực thi quyền sáng kiến lập pháp, Tòa án tối cao có quyền trình và rút các dự án luật trước Duma quốc gia Liên bang Nga; Tòa án tối cao cũng trình các ý kiến bình luận chính thức về các dự án luật liên bang theo Quy chế Duma quốc gia của Quốc hội Liên bang Nga.

Nga đã có nhiều nỗ lực thận trọng nhằm tạo lập cơ sở nền tảng cho một hệ thống tư pháp và Tòa án khách quan, công bằng hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây trong lịch sử. Theo đó, sự phát triển của khu vực tư pháp, đặc biệt là hệ thống Tòa án, đã dần thiết lập cơ chế “kiểm soát và cân bằng quyền lực” giữa các cơ quan nhà nước. Vai trò của Quốc hội được chuyển thành một thiết chế họp mặt thường xuyên để ban hành các đạo luật cơ bản của quốc gia. Hệ thống Tòa án được tổ chức lại để chuyển đổi từ hệ thống thương mại nhà nước (một sản phẩm của nền kinh tế kế hoạch) sang các Tòa thương mại, có khả năng đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế thị trường cũng như tăng cường thẩm quyền và tính độc lập của các Tòa án có thẩm quyền chung. Theo thời gian, mô hình Ủy ban giám sát Hiến pháp đã bị loại bỏ ở Liên bang Nga, thay vào đó bằng Tòa án Hiến pháp quyền lực.

2. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua hoạt động xét xử của Tòa án ở Trung Quốc

Hiến pháp Trung Quốc năm 1982 (sửa đổi năm 2018) cấu trúc hai hệ thống các cơ quan tư pháp chính là Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân chi tiết hoá về hệ thống Tòa án và Viện kiểm sát. Theo Hiến pháp và các luật, các chức danh đứng đầu Tòa án và Viện kiểm sát gồm Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bổ nhiệm và chịu sự giám sát của Quốc hội và Ủy ban thường vụ Quốc hội. Chức năng và nhiệm vụ của các Thẩm phán và Kiểm sát viên được điều chỉnh theo Luật về Thẩm phán và Luật về Kiểm sát viên. Cấu trúc của hệ thống Tòa án gồm có 04 cấp. Tòa án nhân dân tối cao là cấp cao nhất của hệ thống Tòa án. Theo quy định hiện hành, Tòa án nhân dân tối cao có 06 chức năng chính sau: (i) Xét xử các vụ án; (ii) Xem xét lại các vụ án có khung hình phạt tử hình; (iii) giám sát; (iv) xét xử lại; (v) phê chuẩn bản cáo trạng; (vi) giải thích việc áp dụng luật. Dưới Tòa án nhân dân tối cao là các Tòa án nhân dân cấp cao của các tỉnh, thành phố tương đương cấp tỉnh (Bắc Kinh, Thiên Tân, Thượng Hải và Trùng Khánh) và các khu vực tự trị (Tân Cương và Tây Tạng)[2]. Cũng giống như Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp cao đóng vai trò vừa là Tòa án cấp phúc thẩm vừa có thẩm quyền xét xử sơ thẩm trong một số trường hợp tương đối hạn chế. Tòa án nhân dân tối cao có trách nhiệm kiểm tra và giám sát hoạt động của các Tòa án cấp dưới. Tuy nhiên, mỗi cấp Tòa án cũng có trách nhiệm báo cáo trước cấp chính quyền hoặc Hội đồng nhân dân nơi mình hoạt động (và được các cơ quan đó cấp kinh phí hoạt động), tiếp theo là các Tòa án nhân dân cấp trung (có bản dịch là Tòa án trung cấp) và cuối cùng là các Tòa án nhân dân cấp cơ bản hay Tòa cấp cơ sở.

Thực tế cho thấy, vẫn còn nhiều yếu tố ảnh hưởng sự độc lập của Tòa án. Trước hết là kinh phí hoạt động của các Tòa án do Hội đồng nhân dân địa phương cấp trực tiếp và Hội đồng nhân dân và thường trực Hội đồng nhân dân kiểm soát việc bổ nhiệm Thẩm phán có nghĩa là một phán quyết của Tòa án không có lợi cho quyền lợi của địa phương có thể khiến Tòa án đó khó độc lập. Thứ hai, Tòa án còn có thể phải chịu áp lực lớn từ các quan chức địa phương và các quyền lợi địa phương. Thứ ba, Thẩm phán được đánh giá theo công việc mà họ thực hiện, và sự đánh giá đó có thể bao gồm cả việc nhìn nhận về tính đúng đắn của các quyết định mà họ đã ban hành. Những yếu tố này khiến Thẩm phán rất khó để trở nên thật sự độc lập và các cơ chế hiện hữu không đủ để bảo vệ Thẩm phán khỏi sự can thiệp từ bên ngoài.

Có thể thấy, từ năm 1979 đến nay, Trung Quốc đã cố gắng thiết lập một hệ thống tư pháp và Tòa án toàn diện. Sự tồn tại của một hệ thống luật và văn bản dưới luật khá toàn diện, xác lập trình tự tố tụng cho hệ thống Tòa án ở Trung Quốc, quy định các tiêu chí rõ ràng liên quan đến yêu cầu về trình độ chuyên môn và đào tạo đối với Thẩm phán, và đề ra mục tiêu phấn đấu đưa công tác giáo dục pháp luật đạt chuẩn mực cao, thiết lập khuôn khổ pháp luật tương đối phù hợp cho các hệ thống pháp luật hình sự, dân sự, hành chính và tạo điều kiện cho việc tiếp tục đổi mới, hoàn chỉnh thông qua việc sửa đổi pháp luật và các văn bản thông báo ý kiến, hướng dẫn giải thích chủ yếu do Tòa án nhân dân tối cao ban hành.

Tuy nhiên, vẫn có một số thách thức đối với hoạt động xét xử của Tòa án nói chung và cơ chế kiểm soát quyền lực của Tòa án nói riêng. Thứ nhất, vai trò của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong hệ thống Tòa án. Một mặt, các cơ quan có thẩm quyền nhấn mạnh những đặc điểm của hệ thống Tòa án mang tính đặc thù riêng của Trung Quốc. Đó là hệ thống Tòa án xã hội chủ nghĩa hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng. Mặt khác, nhiều nhà quan sát (cả ở Trung Quốc và phương Tây) cho rằng việc thiếu sự phân lập hợp lý giữa Đảng và hệ thống Tòa án khiến cho việc thiết lập nguyên tắc pháp quyền ở Trung Quốc sẽ khó khăn. Thứ hai, nâng cao chất lượng của đội ngũ Thẩm phán. Nội dung này gắn với yêu cầu tăng cường công tác phối hợp giữa các cơ quan tư pháp, cải tiến công tác kiểm soát hoạt động của các Thẩm phán, nâng cao trình độ chuyên môn và tính độc lập của Thẩm phán và giảm bớt sự lan tràn của nạn tham nhũng. Thứ ba, mặc dù đã đạt được tiến bộ đáng kể về mặt minh bạch nhưng vẫn cần có sự công khai hơn nữa trong một số lĩnh vực quan trọng. Bất kể Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản hướng dẫn, giải thích khác nhau do Tòa án nhân dân tối cao ban hành, hoạt động của Tòa án vẫn chưa hoàn toàn công khai đối với công chúng.

3. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua hoạt động xét xử của Tòa án ở Nhật Bản

Cùng với những nỗ lực to lớn trong việc hiện đại hóa kinh tế - xã hội, hệ thống pháp luật và tư pháp của Nhật Bản đã có những thay đổi đáng kể. Nền tư pháp được mong đợi trong việc uốn nắn hành vi bất hợp pháp và cung cấp giải pháp cho việc bảo vệ các quyền của các bên bởi việc việc giải thích và áp dụng đúng đắn pháp luật; việc đóng vai trò trong việc xử lý thích đáng các hành vi vi phạm bằng cách thực thi quyền chế tài và trừng phạt một cách thích đáng và nhanh chóng thông qua các thủ tục luật định, qua đó góp phần duy trì và phát triển pháp luật. Với tinh thần đó, chức năng tư pháp có bao hàm những khía cạnh của việc hiện thực hoá các giá trị công. Tòa án sẽ được đặt vào vị trí của một trụ cột hỗ trợ cho “không gian tốt cho cộng đồng”. Tòa án cùng với Quốc hội và Nội các sẽ xây dựng trật tự với các chính sách được hoạch định trên cơ sở áp dụng thống nhất cũng như sẽ thiết lập và thi hành các quy chuẩn cho tương lai.

Hiến pháp thiết lập quyền tư pháp với tư cách là một trong ba nhánh quyền lực (cùng với Quốc hội và Nội các) theo nguyên tắc “phân chia quyền lực”, và nguyên tắc “kiểm soát - cân bằng” quyền lực. Để đảm bảo quyền tư pháp phù hợp với vai trò của mình, Hiến pháp quy định quyền tư pháp không chỉ có thẩm quyền đối với các vụ việc dân sự và hình sự mà còn có “thẩm quyền xét xử các tranh chấp hành chính và xem xét tính hợp hiến của các đạo luật”[3]. Với việc thực hiện thẩm quyền này, Tòa án được coi là người gác cổng cuối cùng đối với các quyền, tự do của người dân, duy trì trật tự pháp lý với đỉnh cao là Hiến pháp.

Bên cạnh đó, hệ thống tranh tụng hành chính được xác định là chức năng kiểm soát của Tòa án đối với ngành hành pháp và đảm bảo các quyền, tự do của nhân dân một cách hiệu quả hơn. Điều quan trọng ở chỗ là chính nó lại tạo điều kiện cho ngành hành pháp thực thi một cách hiệu quả các thiết yếu chức năng của mình. Cụ thể là đảm bảo nội các có thể giải quyết các vấn đề trong nước và quốc tế một cách tích cực, có chiến lược, có sự gắn kết, linh hoạt và có đủ khả năng ngăn ngừa những sức ép chính trị bất hợp lý đối với các quy trình hành chính thông thường, đảm bảo thi hành pháp luật nghiêm minh.

Ngành tư pháp độc lập với ngành hành pháp. Tuy nhiên, Tòa án thực hiện chức năng giám sát các hoạt động điều tra của cơ quan cảnh sát và cơ quan công tố với tư cách là một cơ quan có quyết định trung lập và là người gác cổng về mặt pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế trong các vụ xét xử hình sự, Tòa án thường không bác chứng cứ của công tố viên vì lý do vi phạm các thủ tục tố tụng. Ngoài ra, Tòa án cũng hiếm khi quyết định rằng việc thú tội của nghi phạm do vi phạm pháp luật của người tiến hành tố tụng là sự thú tội bị cưỡng bách và theo luật phải bị bác bỏ với tư cách là bằng chứng. Bên cạnh đó, đề nghị ra lệnh bắt dường như cũng không bao giờ bị Tòa án Nhật Bản từ chối. Vì thế mà với các thực hành nói trên tại Tòa án, cơ quan công tố và cơ quan cảnh sát tại Nhật Bản không cảm thấy bị tòa giám sát trong hoạt động điều tra.

4. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua hoạt động xét xử của Tòa án ở Hoa Kỳ

Hoa Kỳ có cấu trúc nhà nước liên bang nên bộ máy nhà nước bao gồm 2 hệ thống cơ quan nhà nước: cơ quan nhà nước cấp liên bang và cơ quan nhà nước cấp tiểu bang. Hoa Kỳ có hệ thống Tòa án quốc gia và hệ thống Tòa án ở các bang thành viên. Hệ thống Tòa án tiểu bang ở Hoa Kỳ được nhận diện từ một số đặc điểm sau: (i) xuất phát từ bản chất của hình thức cấu trúc nhà nước liên bang, các bang thành viên có sự tự chủ nhất định, nên mỗi một bang có một hệ thống Tòa án riêng biệt và độc lập; (ii) hệ thống Tòa án của các bang có nhiều điểm khác biệt nhưng cũng có những điểm chung; (iii) mỗi bang có từ  01 đến 02 cấp Tòa sơ thẩm và có ít nhất 01 cấp Tòa phúc thẩm; (iv) hầu hết các bang đều có Tòa án sơ thẩm thẩm quyền rộng và cả Tòa án sơ thẩm thẩm quyền hẹp; (v) tất cả các bang đều có Tòa án tối cao bang với thẩm quyền phán quyết cuối cùng[4].

Các Tòa án ở Hoa Kỳ được xác định thẩm quyền trên cơ sở địa hạt, theo đối tượng và thẩm quyền theo thứ bậc. Thẩm quyền theo địa hạt được hiểu là Tòa án chỉ có quyền xét xử và phán quyết các vụ án xuất hiện trong thẩm quyền được giới hạn bởi một phạm vi địa lý nhất định. Tức là Tòa án ở bang này không thể xét xử một người phạm tội ở một bang khác. Về thẩm quyền theo đối tượng, các Tòa sơ thẩm thẩm quyền hẹp, chỉ có quyền xét xử giới hạn một số vụ án, như đối với hình sự là các thường tội, dân sự là các vụ tranh chấp với số tiền nhỏ. Các Tòa án giao thông hay Tòa án vị thành niên ở các tiểu bang là minh chứng rõ nhất cho thẩm quyền theo đối tượng. Thẩm quyền theo thứ bậc liên quan đến sự khác nhau trong chức năng và trách nhiệm của các Tòa án khác nhau. Tòa án sơ thẩm với thẩm quyền xét xử lần đầu có quyền xem xét và phán quyết một vụ án. Tòa án phúc thẩm với thẩm quyền xét xử lại có quyền xem xét lại một vụ án đã được phán quyết bởi một tòa án khác. Ở Hoa Kỳ, các Tòa án sơ thẩm hiếm khi có thẩm quyền xét xử lại. Ngược lại, Tòa phúc thẩm có thể có thẩm quyền ban đầu nhưng hạn chế. Đơn cử như Tòa án tối cao liên bang là Tòa án phúc thẩm, chỉ có quyền sơ thẩm các tranh chấp giữa các bang.

Trong quá trình tổ chức và hoạt động, Tòa án Hoa Kỳ được đảm bảo và thực hiện theo các nguyên tắc cơ bản: nguyên tắc tư pháp độc lập, nguyên tắc kiểm soát - cân bằng và nguyên tắc án lệ. Những nguyên tắc này là giá trị cốt lõi trong văn hóa chính trị-pháp lý của Hoa Kỳ, đã được công nhận và theo đuổi từ khi Hợp chúng quốc Hoa Kỳ được thành lập năm 1776; đồng thời, là nền tảng quan trọng bảo đảm cho Tòa án hoạt động như một cơ quan kiểm soát độc lập đối với các thiết chế lập pháp và hành pháp. Vụ án điển hình Marbury & Madison (1803) đã thiết lập nguyên tắc kiểm soát tư pháp, cho phép Tòa án vô hiệu hóa các luật và hành động hành pháp xung đột với Hiến pháp. Quyền này chỉ có ở ngành tư pháp và là phương tiện chính mà Tòa án kiểm soát và hạn chế quyền lực của tiểu bang. Tòa án có thể tuyên bố luật liên bang và tiểu bang là vi hiến, đóng vai trò kiểm tra cả Quốc hội và tổng thống. Quyền giải thích Hiến pháp của ngành tư pháp có nghĩa là họ có thể ảnh hưởng đến chính sách trong các lĩnh vực như quyền công dân, quy định kinh tế và sự cân bằng giữa thẩm quyền của liên bang và tiểu bang.

Hệ thống Tòa án liên bang độc lập cả về mặt hành chính đối với nhánh hành pháp và lập pháp liên bang. Công tác quản lý cơ sở vật chất và điều kiện làm việc của các Thẩm phán và đội ngũ giúp việc cho Thẩm phán được giao cho Văn phòng quản lý hành chính của các Tòa án liên bang với tư cách là một cơ quan độc lập chịu sự giám sát trực tiếp của Hội đồng Thẩm phán liên bang. Song, Hội đồng Thẩm phán Hoa Kỳ và Văn phòng quản lý hành chính của các Tòa án liên bang đều không có vai trò gì trong việc đề cử hay bổ nhiệm Thẩm phán liên bang. Theo đó, tổ chức bộ máy lẫn quản lý hành chính của Tòa án liên bang tách bạch với tổ chức bộ máy của lập pháp và hành pháp. Trên thực tế, dù Tổng thống và Nghị viện có cố gắng lựa chọn những người có cùng quan điểm với mình, nhưng các Thẩm phán liên bang khi được bổ nhiệm đã thề sẽ giữ vị thế độc lập đối với Nghị viện và Chính phủ. Đồng thời, Hiến pháp Hoa Kỳ trao cho Tòa án quyền tuyên bố đạo luật do Nghị viện ban hành hay một hành động của Tổng thống là vi hiến. Sự “phân chia quyền lực” mang tính “kiểm soát và cân bằng” giúp cho các cơ quan kiểm soát lẫn nhau. Nhờ vậy, Thẩm phán nhận được sự tôn trọng của người dân, cũng như mang lại uy tín to lớn ngành Tòa án trong chính trị và pháp luật của Hoa Kỳ.

5. Một số gợi mở đối với Việt Nam

Để hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua hoạt động xét xử của Tòa án ở Việt Nam, đạt được những mục tiêu mà Đảng đã đề ra, những giá trị tích cực và phù hợp sau đây từ thực tiễn tổ chức và hoạt động của Tòa án các nước Nga, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nhật Bản cần được tham khảo:

Một là, hoạt động xét xử thuộc nhánh quyền tư pháp - là một trong ba bộ phận quyền lực nhà nước do Tòa án nhân dân thực hiện. Quyền tư pháp được coi là biểu tượng công bằng, công lý không bị chi phối bởi các nhánh quyền còn lại. Do đó, yêu cầu về bảo đảm mô hình tư pháp độc lập luôn được chú trọng. Tòa án độc lập về thể chế và thiết chế, có cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành riêng không trùng với hành pháp và lập pháp. Các phán quyết của Tòa án không bị sự can thiệp, tác động của bất kỳ chủ thể nào trong xã hội.

Hai là, liên quan đến xét xử các vụ án hành chính, một số quốc gia như ở Liên bang Nga, Tòa án tối cao có chức năng xét xử các vụ án hành chính. Điều này đảm bảo cơ chế phán quyết cao nhất đối với các xét xử hành chính. Mặt khác, trong cơ chế tổ chức tư pháp có thêm Tòa án Hiến pháp để thực hiện chức năng xem xét tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Tòa án Hiến pháp có quyền kiểm tra tính hợp hiến cho việc áp dụng một đạo luật cụ thể đối với các tổ chức, cá nhân khi có yêu cầu khởi kiện. Đây là một kinh nghiệm cần được tiếp tục nghiên cứu ở Việt Nam khi mà hiện nay, trong cơ chế kiểm soát quyền lực chưa có cơ chế phán quyết tính hợp hiến các văn bản quy phạm pháp luật bằng bản án của Tòa án. Việc đảm bảo tính hợp hiến các văn bản quy phạm pháp luật cũng là tiền đề quan trọng cho việc ban hành, thực hiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính đúng pháp luật, giảm bớt tình trạng khiếu kiện hành chính trong thực tiễn.

Ba là, cần có chính sách tiền lương tương xứng với tính chất đặc thù của các Thẩm phán. Tham khảo từ cơ chế đảm bảo tiền lương dành cho Thẩm phán của một số nước cho thấy, muốn tăng cường tính độc lập trong hoạt động xét xử thì cần có quy chế tiền lương tương xứng với vai trò, chức năng và trách nhiệm của các Thẩm phán. Như vậy mới có thể góp phần phòng chống tham nhũng thông qua chính sách tiền lương, đúng theo quan điểm chỉ đạo của Đảng trong Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 21/5/2018.

Bốn là, cần có thay đổi căn bản về án lệ. Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán, sửa đổi, bổ sung năm 2025 thì: “Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử”. Như vậy, để trở thành án lệ thì một bản án, quyết định của Tòa án phải qua hai thủ tục là “lựa chọn” và “công bố”. Nếu không được qua quy trình này thì một bản án không thể là bản án lệ. Tức là Tòa án không thể đương nhiên viện dẫn kết quả xét xử của chính mình và của Tòa án cấp trên để làm căn cứ ra phán quyết cho một vụ án tương tự. Điều này hoàn toàn không phù hợp với tinh thần của học thuyết án lệ (stare decisis). Vì vậy, trong tiến trình cải cách tư pháp ở giai đoạn tiếp theo, cần thay đổi quy định về án lệ theo hướng: Một là, tất cả các bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án đều là án lệ cho một vụ án hoặc vụ việc có cùng bản chất pháp lý và có những tình tiết khách quan tương tự. Hai là, các Tòa án bắt buộc phải áp dụng án lệ của chính mình và của Tòa án cấp trên.

Kết luận

Qua nghiên cứu mô hình kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua hoạt động xét xử của Tòa án của một số nước trên thế giới ở một số quốc gia phát triển và một số quốc gia có điều kiện tương đồng với Việt Nam cho thấy, vai trò của Tòa án rất cần thiết và quan trọng đối với hoạt động kiểm soát quyền lực nhà nước. Chính vì vậy, việc nâng cao quyền lực của tư pháp trong tương quan mối quan hệ quyền lực giữa ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp luôn được các quốc gia quan tâm chú trọng. Nghiên cứu đó góp phần đưa ra những gợi mở hữu ích cho Việt Nam trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện chức năng kiểm soát của quyền tư pháp đối với các nhánh quyền lực còn lại.

TS. HOÀNG THỊ THU THỦY (Học viện Chính trị khu vực III)

Tài liệu tham khảo

1. Abe & Nottage, ‘Pháp luật Nhật Bản’ [Japanese Law] tại J. SMITS (eds), Bách khoa thư pháp luật so sánh [Encyclopedia of Comparative Law] (Edward Elgar 2006) <http://www.asianlii.org/jp/other/JPLRes/2008/1.html>, truy cập 3/7/2026.

2. Butler W. E, Công pháp Nga (bản in lần thứ 2, 2009), tr.392-420.

3. David W. Neubauer, America’s Courts and the Criminal Justice System (8th edn, Thomson Wadsworth 2004) p.53.

4. Lê Văn Quyền, “Các mô hình bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật trên thế giới”,[2021] https://www.quanlynhanuoc.vn/2021/07/22/cac-mo-hinh-bao-ve-hien-phap-bang-phap-luat-tren-the-gioi/, truy cập 3/7/2026.

5. Phạm Hồng Quang, “Kinh nghiệm của Nhật Bản về cơ chế kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính”[2014] < https://moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=1596>, truy cập 3/7/2026.

6. Văn phòng Quốc hội, Tuyển tập Hiến pháp của một số nước trên thế giới, Nxb Thống kê, HN, 2009.