Một số vấn đề lý luận về lập luận bản án trong xét xử dân sự sơ thẩm

Bài viết làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò, cấu trúc và yêu cầu đối với lập luận bản án trong xét xử dân sự sơ thẩm; phân tích những vấn đề đặt ra trong lập luận về đánh giá chứng cứ, xác định và áp dụng pháp luật, cũng như mối quan hệ giữa nhận định và phán quyết; từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng lập luận trong bản án dân sự sơ thẩm.

Đặt vấn đề

Trong xét xử dân sự sơ thẩm, bản án là kết quả của quá trình Tòa án xem xét, đánh giá chứng cứ, xác định sự kiện có ý nghĩa pháp lý và áp dụng pháp luật để giải quyết yêu cầu của đương sự. Chất lượng của bản án vì vậy không chỉ thể hiện ở nội dung phán quyết mà còn ở cách Tòa án lý giải cơ sở dẫn đến phán quyết đó. Lập luận - cách Tòa án trình bày mối liên hệ giữa chứng cứ, tình tiết vụ án, quy định pháp luật và kết luận của mình - giữ vai trò then chốt để bản án chặt chẽ, hợp lý và thuyết phục.

Thực tiễn xét xử cho thấy lập luận trong bản án sơ thẩm vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Ở một số bản án, Tòa án chưa thể hiện rõ việc đánh giá chứng cứ, việc xác định quy định pháp luật được áp dụng hoặc sự liên kết giữa phần nhận định và phần quyết định. Trong khi đó, pháp luật tố tụng dân sự hiện hành chủ yếu quy định về nội dung và hình thức của bản án, chưa xây dựng đầy đủ, thống nhất các yêu cầu đối với lập luận của Tòa án1. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp cận lập luận bản án dưới góc độ lý luận để làm rõ bản chất, cấu trúc và các yêu cầu cơ bản của hoạt động này, làm nền tảng cho việc nhận diện những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng bản án dân sự sơ thẩm.

1. Những vấn đề lý luận về lập luận bản án trong xét xử dân sự sơ thẩm

1.1. Khái niệm và đặc điểm

Lập luận là quá trình sử dụng các phán đoán, lý do và căn cứ đã được xác định để đi đến một kết luận. Trong hoạt động xét xử, lập luận có tính chất đặc thù bởi kết luận không được hình thành từ suy đoán chủ quan của Thẩm phán mà phải được xây dựng chặt chẽ trên cơ sở những tình tiết đã được chứng minh, chứng cứ đã được xem xét và quy định pháp luật có liên quan. Theo đó, có thể hiểu lập luận bản án là quá trình Tòa án phân tích, đánh giá tình tiết, chứng cứ của vụ án, xác định và áp dụng căn cứ pháp luật để giải thích cơ sở của việc chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu, đề nghị của đương sự, từ đó đi đến phán quyết đối với từng vấn đề cần giải quyết trong vụ án.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) về việc Tòa án phải căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã được xem xét tại phiên tòa và kết quả tranh tụng để phân tích, đánh giá, nhận định đầy đủ, khách quan về các tình tiết của vụ án và những căn cứ pháp luật được áp dụng. Như vậy, lập luận không phải là phần trình bày mang tính hình thức được bổ sung sau khi đã có phán quyết, mà là sự thể hiện ra bên ngoài của quá trình nhận thức và lựa chọn pháp lý dẫn đến phán quyết của Hội đồng xét xử[2]. Từ đó, lập luận bản án dân sự sơ thẩm có các đặc điểm sau:

Một là, lập luận bản án gắn với hoạt động xét xử và thuộc về Tòa án. Khác với lập luận của đương sự nhằm bảo vệ yêu cầu của mình, lập luận của Tòa án nhằm xác định sự thật khách quan và căn cứ giải quyết vụ án trên cơ sở pháp luật và chứng cứ. Vì vậy, lập luận của Tòa án phải bảo đảm tính khách quan, không thiên về lợi ích của bất kỳ bên nào.

Hai là, lập luận bản án có tính chứng minh. Mỗi kết luận về một tình tiết hoặc một yêu cầu đều cần có căn cứ tương ứng. Điều 108 BLTTDS năm 2015 yêu cầu Tòa án đánh giá từng chứng cứ, mối liên hệ giữa các chứng cứ và xác định tính hợp pháp, tính liên quan, giá trị chứng minh của chứng cứ. Lập luận về chứng cứ vì thế phải cho thấy vì sao Tòa án tin cậy một chứng cứ, vì sao một chứng cứ không đủ giá trị chứng minh và từ tổng thể chứng cứ có thể xác định tình tiết nào của vụ án.

Ba là, lập luận bản án có tính pháp lý. Tòa án phải đặt sự kiện đã xác định trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật; một tình tiết chỉ có ý nghĩa đối với phán quyết khi được liên kết với quy phạm hoặc căn cứ pháp lý thích hợp. Trường hợp chưa có điều luật để áp dụng, khoản 2 Điều 4 và Điều 45 BLTTDS năm 2015 cho phép áp dụng tập quán, tương tự pháp luật, các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ hoặc lẽ công bằng theo điều kiện luật định. Do đó, lập luận pháp lý còn thể hiện ở việc lựa chọn đúng căn cứ và giải thích mối quan hệ giữa căn cứ đó với tình tiết đã được chứng minh.

Bốn là, lập luận bản án có tính định hướng cho phán quyết. Kết quả của lập luận phải dẫn đến kết luận cụ thể về từng vấn đề mà Tòa án có trách nhiệm giải quyết; phán quyết phải là kết quả tất yếu từ những nhận định đã trình bày[3]. Đây cũng là lý do Điều 266 BLTTDS đặt phần nhận định và phần quyết định trong cùng cấu trúc bản án, đồng thời yêu cầu Tòa án nêu căn cứ để chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu, đề nghị của đương sự.

1.2. Vai trò của lập luận trong bản án dân sự sơ thẩm

Nếu phần quyết định cho biết Tòa án giải quyết vấn đề gì, thì phần lập luận giải thích vì sao Tòa án đi đến quyết định đó. Giá trị của bản án vì vậy không chỉ nằm ở kết quả giải quyết tranh chấp mà còn ở khả năng chứng minh rằng kết quả đó được hình thành từ quá trình xem xét chứng cứ và áp dụng pháp luật có căn cứ. Vai trò của lập luận thể hiện ở bốn khía cạnh.

Thứ nhất, bảo đảm tính đúng đắn của phán quyết. Việc buộc Tòa án trình bày căn cứ của kết luận khiến quá trình xét xử được kiểm soát bằng lý do và căn cứ pháp lý: Tòa án phải chỉ ra tình tiết nào đã được chứng minh, chứng cứ nào được chấp nhận, quy định nào được áp dụng và từ đó xác định quyền, nghĩa vụ của các bên.

Thứ hai, tạo điều kiện để đương sự kiểm tra và phản biện phán quyết. Khi bản án chỉ đưa ra kết luận mà không giải thích căn cứ, quyền tranh tụng và quyền được bảo vệ của đương sự khó được thực hiện thực chất. Ngược lại, khi lập luận được đặt trong mối quan hệ với chứng cứ và pháp luật, đương sự có thể nhận biết Tòa án đã chấp nhận hay bác bỏ quan điểm của mình ở điểm nào.

Thứ ba, là cơ sở để kiểm tra bản án theo các thủ tục tố tụng tiếp theo. Việc xem xét bản án theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm đòi hỏi phải xác định được Tòa án cấp dưới đã dựa vào những tình tiết nào, đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật ra sao. Lập luận càng rõ thì khả năng kiểm tra tính đúng đắn của bản án càng cao.

Thứ tư, góp phần bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật. Khi Tòa án phải giải thích căn cứ dẫn đến phán quyết, việc lựa chọn và áp dụng quy phạm được thể hiện rõ, qua đó giúp nhận diện những cách hiểu khác nhau đối với cùng một quy định; những lập luận có chất lượng còn có giá trị tham khảo trong xét xử, nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật.

1.3. Cấu trúc của lập luận bản án dân sự sơ thẩm

Về bản chất, lập luận bản án là một chuỗi suy luận từ những tiền đề đã được xác định đến kết luận về cách giải quyết vụ án, gồm ba bộ phận: tình tiết, chứng cứ của vụ án; căn cứ pháp luật; và kết luận của Tòa án. Trong đó, chứng cứ làm cơ sở xác định sự kiện, pháp luật xác định hậu quả pháp lý của sự kiện và kết luận thể hiện cách Tòa án giải quyết vấn đề.

Lập luận bắt đầu từ việc xác định những tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án. Không phải mọi tình tiết trong hồ sơ đều có giá trị như nhau; Tòa án cần xác định tình tiết cần chứng minh, xem xét chứng cứ liên quan và mối quan hệ giữa các chứng cứ. Nếu sự kiện làm cơ sở cho phán quyết chưa được xác định đầy đủ thì việc áp dụng pháp luật ở bước tiếp theo cũng không có cơ sở vững chắc. Tiếp đó, Tòa án xác định quy phạm điều chỉnh quan hệ đang giải quyết; trường hợp không có điều luật trực tiếp điều chỉnh, việc lựa chọn căn cứ thay thế càng đòi hỏi phải giải thích rõ cơ sở của sự lựa chọn. Cuối cùng, kết luận đối với từng vấn đề phải được hình thành từ sự kết hợp giữa tình tiết đã được chứng minh và quy định được áp dụng. Một lập luận đầy đủ không dừng ở việc dẫn điều luật mà phải giải thích quy định đó được áp dụng vào tình tiết cụ thể như thế nào; cấu trúc này tương thích với Điều 266 BLTTDS năm 2015 về nội dung bản án.

1.4. Yêu cầu đối với lập luận trong bản án dân sự sơ thẩm

Một là, lập luận phải có căn cứ. Mọi nhận định có ý nghĩa đối với phán quyết phải được đặt trên cơ sở chứng cứ đã được xem xét và căn cứ pháp luật phù hợp; đây là yêu cầu xuất phát trực tiếp từ nghĩa vụ đánh giá chứng cứ và căn cứ vào kết quả tranh tụng của Tòa án.

Hai là, lập luận phải đầy đủ và toàn diện. Tòa án phải giải quyết các yêu cầu, đề nghị thuộc phạm vi vụ án và lý giải những vấn đề có ý nghĩa quyết định. Việc chỉ phân tích chứng cứ, quy định có lợi cho kết luận đã định trước mà bỏ qua chứng cứ, lập luận theo hướng ngược lại sẽ làm suy giảm tính thuyết phục của bản án.

Ba là, lập luận phải khách quan và hợp lý. Tòa án phải xem xét chứng cứ trong mối quan hệ với toàn bộ vụ án, đánh giá cả tình tiết ủng hộ lẫn tình tiết có khả năng làm thay đổi kết luận. Tính khách quan thể hiện không chỉ ở việc sử dụng chứng cứ khách quan mà còn ở phương pháp lựa chọn, đánh giá và liên kết các căn cứ.

Bốn là, lập luận phải logic và nhất quán. Kết luận về chứng cứ phải phù hợp với kết luận về tình tiết, kết luận về tình tiết phải phù hợp với căn cứ pháp luật và cuối cùng dẫn đến phán quyết tương ứng. Sự thiếu nhất quán giữa phần nhận định và phần quyết định gây khó khăn cho việc kiểm tra cũng như thi hành bản án.

Năm là, lập luận phải rõ ràng và có khả năng kiểm chứng. Bản án không cần trình bày mọi suy nghĩ của Hội đồng xét xử, nhưng phải thể hiện những bước suy luận có ý nghĩa quyết định. Sự rõ ràng của lập luận vì vậy không đơn thuần là yêu cầu về diễn đạt mà còn là điều kiện để các bên và cơ quan có thẩm quyền kiểm tra căn cứ của phán quyết.

2. Một số vấn đề đặt ra đối với lập luận bản án trong xét xử dân sự sơ thẩm

2.1. Lập luận trong xác định và đánh giá chứng cứ

Việc hồ sơ có đầy đủ chứng cứ không đồng nghĩa với việc bản án đã có hệ thống lập luận chặt chẽ. Vấn đề quan trọng hơn là Tòa án phải xác định được chứng cứ nào có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án, giá trị chứng minh của từng chứng cứ và mối liên hệ giữa các chứng cứ trước khi kết luận về sự kiện cần chứng minh. Nếu bản án chỉ liệt kê tài liệu, chứng cứ mà không phân tích giá trị chứng minh, phần nhận định chưa làm rõ được cơ sở hình thành kết luận; ngược lại, việc đánh giá một chứng cứ riêng lẻ, tách khỏi các chứng cứ khác, cũng có thể dẫn đến kết luận thiếu toàn diện[4].

Một vấn đề khác là việc xử lý những chứng cứ có nội dung mâu thuẫn hoặc được các bên đưa ra để bảo vệ quan điểm trái ngược nhau. Trong trường hợp này, lập luận của Tòa án cần chỉ ra căn cứ để lựa chọn một chứng cứ hoặc nhóm chứng cứ làm cơ sở cho kết luận, đồng thời giải thích lý do không chấp nhận giá trị chứng minh của chứng cứ theo hướng ngược lại. Như vậy, vấn đề không đơn thuần là Tòa án có xem xét chứng cứ hay không, mà là Tòa án đã lý giải như thế nào để từ những chứng cứ được xem xét xác định một tình tiết là có hoặc không có căn cứ. Sai lệch ở khâu này có thể kéo theo sai lệch trong toàn bộ quá trình áp dụng pháp luật sau đó.

2.2. Lập luận trong xác định và áp dụng pháp luật

Cùng một vụ án có thể liên quan đến nhiều quy định của pháp luật nội dung và tố tụng, trong đó không phải quy định nào được viện dẫn trong hồ sơ cũng là căn cứ trực tiếp để giải quyết yêu cầu. Vì vậy, bản án cần thể hiện lý do Tòa án lựa chọn quy định này mà không lựa chọn quy định khác, nhất là khi các quy định có phạm vi điều chỉnh gần nhau hoặc có cách hiểu khác nhau.

Bên cạnh đó, việc áp dụng pháp luật đòi hỏi Tòa án giải thích nội dung quy phạm trong mối quan hệ với tình tiết vụ án. Một điều luật được viện dẫn nhưng không chỉ ra được điều kiện áp dụng và cách thức điều kiện đó được đáp ứng trong vụ án cụ thể thì chưa tạo thành lập luận pháp lý hoàn chỉnh. Vấn đề càng rõ khi vụ án không có quy định trực tiếp điều chỉnh hoặc quy định hiện hành có cách hiểu khác nhau; khi đó, Tòa án phải lựa chọn căn cứ theo cơ chế được pháp luật tố tụng dân sự thừa nhận, như áp dụng án lệ, và lý giải cơ sở của sự lựa chọn[5]. Nếu thiếu sự liên kết giữa quy phạm, tình tiết và hậu quả pháp lý, phần nhận định dễ rơi vào tình trạng viện dẫn pháp luật mang tính hình thức.

2.3. Lập luận trong mối quan hệ giữa nhận định và phán quyết

Nếu phần nhận định thể hiện quá trình xác định sự kiện, đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật thì phần quyết định là kết quả cuối cùng của quá trình đó. Vấn đề đặt ra trước hết là sự thống nhất về phạm vi: với mỗi yêu cầu của đương sự, phần nhận định phải cung cấp căn cứ tương ứng để đi đến kết luận chấp nhận hoặc không chấp nhận; trường hợp phần quyết định giải quyết một vấn đề mà phần nhận định không phân tích sẽ tạo ra khoảng trống trong lập luận.

Tiếp đó là sự thống nhất về nội dung giữa kết luận về chứng cứ, kết luận về pháp luật và phán quyết. Chẳng hạn, nếu Tòa án nhận định một tình tiết chưa được chứng minh nhưng lại sử dụng chính tình tiết đó làm căn cứ xác định nghĩa vụ của một bên, hoặc xác định một quan hệ pháp luật nhưng phần quyết định lại áp dụng hậu quả pháp lý của quan hệ pháp luật khác, thì phán quyết không còn được bảo đảm bởi chuỗi lập luận đã trình bày. Ngoài ra, đối với những vấn đề các bên có tranh luận, việc bản án chỉ nêu kết quả mà không giải thích thỏa đáng sẽ làm giảm khả năng kiểm tra phán quyết và gây khó khăn cho đương sự trong việc thực hiện quyền kháng cáo[6].

3. Một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng lập luận trong bản án dân sự sơ thẩm

3.1. Hoàn thiện yêu cầu pháp lý đối với lập luận trong bản án

BLTTDS đã quy định tương đối cụ thể về nội dung của bản án, song chủ yếu xác định những nội dung bản án phải thể hiện mà chưa làm rõ mối quan hệ lập luận giữa các nội dung đó. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng xác định rõ những vấn đề có ý nghĩa quyết định mà Tòa án phải lý giải, cụ thể:

Thứ nhất, về lập luận đối với chứng cứ: cần xác định phần nhận định phải làm rõ căn cứ Tòa án sử dụng để xác định các tình tiết có ý nghĩa quyết định, nhất là đối với chứng cứ có mâu thuẫn hoặc bị một bên phản đối. Bản án không cần trình bày tất cả tài liệu trong hồ sơ, nhưng phải lý giải những chứng cứ ảnh hưởng trực tiếp đến kết luận; cách tiếp cận này vừa tránh sao chép hồ sơ, vừa hạn chế nhận định chứng cứ mang tính hình thức.

Thứ hai, về lập luận trong áp dụng pháp luật: bản án không thể được coi là có lập luận đầy đủ chỉ vì đã viện dẫn đúng điều luật. Yêu cầu pháp lý cần hướng đến bảo đảm sự liên kết của ba nội dung: tình tiết đã được chứng minh, quy phạm được lựa chọn và hậu quả pháp lý được xác định; đặc biệt khi có nhiều quy định có khả năng được áp dụng hoặc quy định có cách hiểu khác nhau.

Thứ ba, về sự thống nhất giữa nhận định và quyết định: có thể nghiên cứu quy định yêu cầu bản án thể hiện căn cứ trực tiếp đối với từng nội dung giải quyết yêu cầu của đương sự, nhất là yêu cầu bị bác hoặc chỉ được chấp nhận một phần.

Đồng thời, việc hoàn thiện cần bảo đảm tính khả thi: không nên buộc bản án giải thích mọi vấn đề phát sinh trong tố tụng, bởi điều đó làm gia tăng hình thức mà không làm tăng giá trị lập luận. Yêu cầu pháp lý cần hướng tới chất lượng của sự lý giải, thay vì gia tăng số lượng nội dung phải trình bày.

3.2. Nâng cao chất lượng xây dựng và trình bày lập luận của Tòa án

Hoàn thiện pháp luật chỉ tạo khuôn khổ chung; chất lượng lập luận trong từng bản án phụ thuộc trực tiếp vào quá trình nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân. Do đó, cần chú trọng các giải pháp sau:

Một là, xây dựng lập luận theo từng vấn đề pháp lý cần giải quyết. Với mỗi yêu cầu của đương sự, Tòa án xác định tình tiết phải chứng minh, chứng cứ được sử dụng, quy định điều chỉnh và hậu quả pháp lý. Trình tự này hạn chế lối nhận định kể lại diễn biến vụ án hoặc sao chép ý kiến của các bên, đồng thời giúp bảo đảm sự thống nhất giữa nhận định và quyết định.

Hai là, chú trọng phân tích giá trị chứng minh của chứng cứ. Khi các bên đưa ra chứng cứ có nội dung khác nhau, Tòa án cần xác định điểm mâu thuẫn, đánh giá từng chứng cứ trong mối liên hệ với tài liệu khác và chỉ ra căn cứ lựa chọn; đặc biệt phải giải thích lý do không chấp nhận chứng cứ do một bên đưa ra, bởi đây thường là vấn đề trực tiếp liên quan đến quyền, lợi ích của đương sự.

Ba là, hạn chế việc dẫn chiếu hàng loạt điều luật. Việc viện dẫn phải phục vụ một kết luận cụ thể: sau khi xác định quy định, Tòa án làm rõ các điều kiện áp dụng và đối chiếu từng điều kiện với tình tiết đã được chứng minh, nhất là trong tranh chấp có nhiều quan hệ pháp luật đan xen.

Bốn là, chú trọng cách trình bày. Bản án có lập luận tốt không nhất thiết phải dài, nhưng phải giúp người đọc nhận biết Tòa án xác định vấn đề gì, dựa vào căn cứ nào và đi đến kết luận ra sao. Phần nhận định cần được tổ chức theo trình tự hợp lý, tránh lặp lại; vấn đề có tính quyết định cần được phân tích tương xứng.

Năm là, tăng cường kiểm tra lập luận trước khi ban hành bản án, tập trung vào ba mối quan hệ: giữa chứng cứ và tình tiết được xác định; giữa tình tiết và quy định pháp luật được áp dụng; giữa phần nhận định và phần quyết định. Bảo đảm được ba mối quan hệ này, bản án sẽ có chuỗi lập luận tương đối hoàn chỉnh mà không làm phát sinh yêu cầu hình thức không cần thiết.

Kết luận

Lập luận là bộ phận có ý nghĩa cốt lõi của bản án dân sự sơ thẩm, nơi Tòa án thể hiện quá trình chuyển từ tình tiết, chứng cứ đã được xác định đến việc lựa chọn, áp dụng pháp luật để đưa ra phán quyết. Những vấn đề đặt ra đối với lập luận tập trung ở ba mối quan hệ cơ bản: giữa chứng cứ và tình tiết được chứng minh, giữa tình tiết và quy định pháp luật được áp dụng, giữa phần nhận định và phán quyết. Nâng cao chất lượng lập luận vì vậy cần được thực hiện đồng thời bằng việc hoàn thiện yêu cầu pháp lý đối với nội dung lập luận và đổi mới phương pháp xây dựng, trình bày, kiểm tra lập luận của Tòa án. Mục tiêu không phải là làm cho bản án dài hơn, mà là bảo đảm mỗi phán quyết đều có căn cứ và có thể được kiểm chứng từ chính những nhận định của Tòa án, qua đó nâng cao tính thuyết phục của bản án và củng cố niềm tin của đương sự vào hoạt động xét xử.

 

TS. ĐẶNG THỊ THƠM (Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 3, Phó Giám đốc Học viện Tòa án)

1 Nguyễn Thị Thu Thủy, Một số ý kiến về đánh giá chứng cứ trong giải quyết vụ việc dân sự và kiến nghị hoàn thiện, https://tapchitoaan.vn/thuc-tien-ap-dung-phap-luat-ve-danh-gia-chung-cu-trong-cac-vu-an-dan-su7663.html, truy cập ngày 16/10/2026.

[2] Triệu Thị Loan, Bàn về giải thích áp dụng pháp luật trong xét xử, giải quyết vụ án, vụ việc quy định trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024, https://tapchitoaan.vn/ban-ve-giai-thich-ap-dung-phap-luat-trong-xet-xu-giai-quyet-vu-an-vu-viec-quy-dinh-trong-luat-to-chuc-toa-an-nhan-dan-nam-202411888.html, truy cập ngày 16/10/2026.

[3] Nguyễn Văn Đại, Trần Thị Thu, Áp dụng án lệ trong xét xử các vụ án dân sự, từ thực tiễn của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai, https://tapchitoaan.vn/ap-dung-an-le-trong-xet-xu-cac-vu-an-dan-su-tu-thuc-tien-xet-xu-cua-toa-an-nhan-dan-tinh-dong-nai, truy cập ngày 16/10/2026.

[4] Nguyễn Thị Thu Thủy, Tlđd (1).

[5] Phan Thị Hồng, Thực trạng áp dụng án lệ trong giải quyết các tranh chấp dân sự tại Việt Nam, https://tapchitoaan.vn/thuc-trang-ap-dung-an-le-trong-giai-quyet-cac-tranh-chap-dan-su-tai-viet-nam11601.html, truy cập ngày 16/10/2026.

[6] Dương Đình Mạnh, Thiều Hữu Minh, Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng ban hành bản án của Tòa án, https://tapchitoaan.vn/thuc-trang-va-giai-phap-nang-cao-chat-luong-ban-hanh-ban-an-cua-toa-an11869.html, truy cập ngày 16/10/2026.

Phiên tòa về vụ án dân sự sơ thẩm tại TAND khu vực 7 - Hưng Yên, Nguồn: Báo BVPL.