Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về xử lý vi phạm trong lĩnh vực đất đai
Những điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 281/2026/NĐ-CP

Trong bối cảnh cả nước đang triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật đất đai sau khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, việc ban hành Nghị định số 281/2026/NĐ-CP có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, khắc phục những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn xử phạt vi phạm hành chính, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai.

Có thể thấy, các sửa đổi lần này không chỉ điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp mà còn bổ sung nhiều quy định mang tính nguyên tắc, hoàn thiện hệ thống biện pháp khắc phục hậu quả, mở rộng thẩm quyền xử phạt, đồng thời cập nhật những thay đổi về tổ chức bộ máy nhà nước và mô hình quản lý mới.

Bổ sung nguyên tắc xác định hành vi vi phạm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương mới

Một trong những nội dung mới quan trọng của Nghị định là bổ sung Điều 3a quy định về nguyên tắc xác định hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm việc áp dụng chế tài thống nhất trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương đã có nhiều thay đổi.

Theo đó, đối với các đơn vị hành chính đặc thù được phân loại đô thị nhưng thực hiện chức năng, nhiệm vụ tương ứng với chính quyền cấp phường thì áp dụng mức xử phạt như đối với đơn vị hành chính cấp phường; trường hợp thực hiện chức năng tương ứng với cấp xã thì áp dụng mức xử phạt như đối với đơn vị hành chính cấp xã.

Quy định này góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý phát sinh sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, bảo đảm nguyên tắc "cùng chức năng, cùng thẩm quyền thì áp dụng cùng chế tài", tránh tình trạng áp dụng không thống nhất giữa các địa phương.

Đồng thời, Nghị định cũng quy định rõ trường hợp vợ và chồng cùng có quyền sử dụng đất thì xử phạt như đối với một cá nhân, qua đó thống nhất cách xác định chủ thể vi phạm, tránh việc nhân đôi mức xử phạt đối với cùng một hành vi vi phạm phát sinh từ một quyền sử dụng đất chung.

Một trong những điểm nổi bật của Nghị định là tiếp tục hoàn thiện cơ chế xử lý hậu quả của hành vi vi phạm hành chính. Ngoài các biện pháp đã được quy định trước đây, Nghị định bổ sung thêm nhiều biện pháp khắc phục hậu quả mới như: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm; Buộc khôi phục mốc địa giới đơn vị hành chính; Buộc thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai; Buộc nộp lại các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa hoặc làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng.

Những quy định này thể hiện quan điểm quản lý hiện đại trong xử lý vi phạm hành chính, không chỉ dừng lại ở việc xử phạt bằng tiền mà còn hướng tới khôi phục trật tự quản lý nhà nước đã bị xâm phạm. Đáng chú ý, Nghị định cũng sửa đổi Điều 27 theo hướng quy định cụ thể hơn về các biện pháp khắc phục hậu quả đối với vi phạm trong thực hiện thủ tục hành chính về đất đai, bao gồm yêu cầu thực hiện lại thủ tục, hủy kết quả giải quyết thủ tục hành chính hoặc thu hồi các giấy tờ giả đã sử dụng. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm ngăn chặn tình trạng hợp thức hóa hồ sơ đất đai bằng các giấy tờ bị chỉnh sửa hoặc giả mạo.

Điều chỉnh một số hành vi vi phạm và chế tài xử phạt

Nghị định sửa đổi khoản 1 Điều 6 theo hướng quy định chi tiết hơn phương pháp xác định số lợi bất hợp pháp do vi phạm hành chính mang lại. Theo quy định mới, số lợi bất hợp pháp được xác định là khoản lợi quy đổi thành tiền mà tổ chức, cá nhân thu được từ việc sử dụng đất sau khi có hành vi vi phạm và phải nộp vào ngân sách nhà nước. Trường hợp có nhiều tổ chức, cá nhân cùng thực hiện hành vi vi phạm trên cùng một thửa đất thì khoản lợi bất hợp pháp được chia đều để xác định nghĩa vụ của từng chủ thể vi phạm. Đồng thời, trường hợp người vi phạm đã nộp một phần khoản tiền phát sinh từ việc sử dụng đất vào ngân sách nhà nước thì khoản tiền này được khấu trừ khi xác định số lợi bất hợp pháp phải nộp.

Việc quy định rõ phương pháp xác định khoản lợi bất hợp pháp góp phần hạn chế cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan xử phạt, đồng thời bảo đảm nguyên tắc công bằng và tránh tình trạng xử lý trùng lặp.

Nghị định sửa đổi một số quy định liên quan đến xử phạt hành vi không đăng ký biến động đất đai. Theo đó, trường hợp nhận quyền sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư thông qua thỏa thuận theo Điều 127 Luật Đất đai sẽ không còn thuộc phạm vi xử phạt đối với hành vi không đăng ký biến động theo quy định cũ. Đây là điểm sửa đổi nhằm bảo đảm sự thống nhất với các quy định mới của Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Bên cạnh đó, Nghị định cũng bổ sung hình thức xử phạt bổ sung là đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong thời hạn 03 tháng đối với một số hành vi vi phạm, đồng thời trao thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt này cho các cơ quan có thẩm quyền.

Mở rộng và phân định rõ thẩm quyền xử phạt

Một nội dung đáng chú ý khác là việc sửa đổi các quy định về thẩm quyền xử phạt của các cơ quan nhà nước. Theo đó, Chủ tịch UBND cấp xã được quy định rõ thẩm quyền: Phạt cảnh cáo; Phạt tiền đến 250 triệu đồng; Đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong thời hạn 03 tháng; Áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Đồng thời, Nghị định sửa đổi, bổ sung thẩm quyền của các đoàn kiểm tra chuyên ngành đất đai thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Đặc biệt, Nghị định bổ sung quy định về thẩm quyền của lực lượng Công an nhân dân trong xử phạt các hành vi vi phạm hành chính liên quan đến sử dụng đất an ninh, bảo đảm thống nhất với Nghị định số 189/2025/NĐ-CP quy định về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của lực lượng Công an. Đây là bước hoàn thiện cần thiết nhằm phân định rõ trách nhiệm giữa các lực lượng thực thi pháp luật.

Song song với việc sửa đổi nội dung xử phạt, Nghị định còn cập nhật hàng loạt thuật ngữ, chức danh và tên gọi cơ quan nhà nước để phù hợp với cơ cấu tổ chức mới. Trong đó, nhiều thuật ngữ như "Tài nguyên và Môi trường" được thay bằng "Nông nghiệp và Môi trường"; "chuyển nhượng" được thay bằng "chuyển quyền"; "cấp huyện" được thay bằng "cấp có thẩm quyền". Đồng thời, một số quy định không còn phù hợp với mô hình tổ chức mới cũng được bãi bỏ. Đây là những sửa đổi mang tính kỹ thuật lập pháp nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm sự thống nhất của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật sau khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước.

Góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai

Để tránh phát sinh khoảng trống pháp lý trong quá trình chuyển đổi, Nghị định dành một điều quy định về xử lý chuyển tiếp. Theo đó, đối với các trường hợp đã lập biên bản nhưng chưa ban hành quyết định xử phạt hoặc đã ban hành quyết định nhưng chưa thi hành thì việc xử lý được thực hiện theo những nguyên tắc cụ thể nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời vẫn giữ được tính nghiêm minh của pháp luật. Các trường hợp đã thi hành xong quyết định xử phạt trước khi Nghị định có hiệu lực tiếp tục được giải quyết theo quy định của pháp luật tại thời điểm ban hành quyết định xử phạt.

Quy định chuyển tiếp được xây dựng khá chặt chẽ, vừa bảo đảm nguyên tắc áp dụng pháp luật có lợi cho người vi phạm theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, vừa hạn chế phát sinh tranh chấp trong quá trình thi hành.

Theo quy định tại Điều 10, Nghị định số 281/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 31/8/2026. Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao trách nhiệm hướng dẫn và tổ chức thực hiện; các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức, cá nhân có liên quan có trách nhiệm triển khai thi hành thống nhất trên phạm vi cả nước.

Có thể khẳng định, Nghị định số 281/2026/NĐ-CP là bước hoàn thiện quan trọng của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai sau khi Luật Đất đai năm 2024 đi vào cuộc sống. Những sửa đổi, bổ sung lần này tập trung giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn như xác định chủ thể vi phạm, hoàn thiện hệ thống biện pháp khắc phục hậu quả, mở rộng thẩm quyền xử phạt, cập nhật mô hình tổ chức chính quyền địa phương và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Việc ban hành Nghị định không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai mà còn tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn để phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bảo đảm việc quản lý, sử dụng đất đai đúng quy hoạch, đúng pháp luật và phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

QUANG PHÚC - THANH THỦY

Ảnh minh họa: KHẢI HOÀN/TCTA.