Trao đổi về bài bài viết “Bàn về vấn đề có loại trừ tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” khi cộng tổng giá trị tài sản để xác định khung hình phạt hay không?’’

Đặt vấn đề 

Thực tiễn xét xử các tội phạm xâm phạm sở hữu đang tồn tại những quan điểm trái chiều về việc có áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” hay không, trong trường hợp Tòa án đã cộng dồn giá trị tài sản chiếm đoạt qua các lần phạm tội để định khung hình phạt nặng hơn. Mục đích của bài viết làm rõ bản chất pháp lý của tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nhằm tháo gỡ vướng mắc này. Qua phân tích cấu thành tội phạm và thực tiễn xét xử, tác giả lập luận bảo vệ quan điểm cần áp dụng đồng thời cả hai yếu tố này. Kết quả nghiên cứu khẳng định cách áp dụng này không vi phạm nguyên tắc cấm đánh giá kép, đồng thời bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa hình phạt và nâng cao hiệu quả răn đe của pháp luật.

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc quyết định hình phạt phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản nhằm bảo đảm tính công bằng, nghiêm minh và nhân đạo. Điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sau đây viết là BLHS) quy định “phạm tội 02 lần trở lên” là một trong các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Tình tiết này đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn chi tiết tại khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự.

Tuy nhiên, đối với nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu (như trộm cắp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản...), thực tiễn xét xử đang phát sinh một vướng mắc lớn. Trong bài viết “Bàn về vấn đề có loại trừ tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” khi cộng tổng giá trị tài sản để xác định khung hình phạt hay không?” của hai tác giả Võ Thị Thùy Giang (Vụ Giám đốc kiểm tra I, TANDTC) và Lê Thị Hồng (TAND khu vực 9, Hải Phòng), đã đặt ra một vướng mắc pháp lý đáng chú ý trong thực tiễn xét xử. Đó là trường hợp người phạm tội thực hiện nhiều lần hành vi chiếm đoạt, mỗi lần đều độc lập cấu thành tội phạm, nhưng tổng giá trị tài sản của các lần phạm tội được cộng lại để chuyển sang một khung hình phạt nghiêm khắc hơn, thì Tòa án có được tiếp tục áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” hay không? Xoay quanh vấn đề mà bài viết gốc đã nêu, trong phạm vi bài viết này, tác giả sẽ tập trung phân tích, đánh giá các quy định pháp luật liên quan, từ đó đưa ra quan điểm cá nhân về việc áp dụng tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng trong trường hợp nêu trên.

1. Phân tích quy định pháp luật về tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” và nguyên tắc cộng dồn giá trị tài sản

Theo khoản 7 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” được hiểu là trường hợp người phạm tội thực hiện từ 02 lần phạm tội trở lên đối với một tội phạm, mà mỗi lần phạm tội đều có đủ yếu tố cấu thành tội phạm; chưa lần nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Quy định này nhằm đánh giá tính chất lặp đi lặp lại của hành vi, thể hiện ý thức coi thường pháp luật và sự ngoan cố của người phạm tội.

Mặt khác, trong các tội xâm phạm sở hữu, pháp luật cho phép cơ quan tiến hành tố tụng cộng dồn giá trị tài sản bị chiếm đoạt qua nhiều lần thực hiện hành vi để xác định khung hình phạt tương ứng với tổng mức thiệt hại gây ra cho xã hội.

Tuy nhiên, thực tiễn xét xử vẫn còn tồn tại một số quan điểm chưa thống nhất, như tình huống mà các tác giả trong bài “Bàn về vấn đề có loại trừ tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” khi cộng tổng giá trị tài sản để xác định khung hình phạt hay không?” đã nêu, cụ thể:

Quan điểm thứ nhất cho rằng: không được áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” theo điểm g khoản 1 Điều 52 BLHS. Lập luận của quan điểm này là giá trị tài sản của các lần phạm tội đã được sử dụng (cộng dồn) để định khung hình phạt, nếu tiếp tục áp dụng tình tiết tăng nặng về số lần phạm tội thì sẽ vi phạm nguyên tắc “không ai bị kết án hai lần vì một hành vi phạm tội” (non bis in idem) hay còn gọi là cấm đánh giá kép quy định tại khoản 2 Điều 52 BLHS.

Quan điểm thứ hai cho rằng: áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên”. Lý do là dấu hiệu định khung (giá trị tài sản) và tình tiết tăng nặng (số lần phạm tội) là hai yếu tố hoàn toàn độc lập, đánh giá hai khía cạnh khác nhau của tội phạm.

3. Một số lập luận bổ sung nhằm củng cố quan điểm cho phép áp dụng đồng thời tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng

Với tư cách là một người làm công tác xét xử, tác giả hoàn toàn đồng tình với quan điểm thứ hai trong bài viết gốc. Tác giả bài viết gốc đã phân tích rất thấu đáo và sắc bén các khía cạnh về ranh giới giữa hậu quả vật chất và tính lặp lại của hành vi, cũng như yêu cầu cá thể hóa hình phạt. Để củng cố vững chắc hơn nữa, tác giả xin bổ sung một số luận điểm dưới góc độ đối chiếu kỹ thuật lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật như sau:

Thứ nhất, bảo đảm tính thống nhất trong kỹ thuật áp dụng pháp luật hình sự đối với nhóm tội ghép (tội phạm tiếp diễn).

Việc cộng dồn định lượng vi phạm để định khung, đồng thời áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” không phải là cơ chế cá biệt chỉ dành cho các tội xâm phạm sở hữu. Điển hình, trong nhóm tội phạm về ma túy (như tội mua bán trái phép chất ma túy), hướng dẫn của ngành Tòa án qua các thời kỳ đều thống nhất nguyên tắc: Nếu một người thực hiện nhiều lần hành vi mua bán ma túy, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm, Tòa án sẽ cộng dồn khối lượng ma túy của tất cả các lần để định khung hình phạt, đồng thời người phạm tội vẫn phải chịu tình tiết định khung hoặc tăng nặng là “phạm tội 02 lần trở lên”. Do đó, việc áp dụng cơ chế xử lý tương tự đối với nhóm tội phạm sở hữu là hoàn toàn logic, bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán trong tư duy và đường lối xét xử của ngành Tòa án đối với những chuỗi hành vi lặp đi lặp lại.

Thứ hai, xét trong mối tương quan với nguyên tắc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội (Điều 55 BLHS).

Nếu không cho phép cộng dồn tài sản và nhập thành một tội duy nhất, thì theo nguyên tắc chung, một người thực hiện 05 lần hành vi lừa đảo (mỗi lần chiếm đoạt 20 triệu đồng) sẽ bị truy tố về 05 tội độc lập (đều thuộc khoản 1 Điều 174 BLHS). Khi xét xử, Tòa án sẽ phải tuyên 05 mức án và tiến hành tổng hợp hình phạt theo Điều 55 BLHS. Việc pháp luật và thực tiễn chấp nhận “cộng dồn” tài sản để xét xử về 01 tội ở khung hình phạt cao hơn thực chất là một kỹ thuật pháp lý nhằm đơn giản hóa quá trình tố tụng. Việc "nhập tội" này trong nhiều trường hợp thực tiễn mang lại kết quả hình phạt tổng thể có lợi hơn cho bị cáo so với việc cộng dồn cơ học nhiều bản án. Vì bị cáo đã được áp dụng cơ chế xử lý một tội, thì việc áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” (theo điểm g khoản 1 Điều 52 BLHS) là sự bù trừ pháp lý bắt buộc. Nếu bỏ qua tình tiết này, pháp luật sẽ vô hình trung bỏ lọt tính chất ngoan cố, tính hệ thống của chuỗi hành vi phạm tội, dẫn đến sự thiếu công bằng trong chính sách hình sự.

Thứ ba, dưới góc độ logic pháp lý về tính độc lập của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Bản chất của việc cộng dồn tài sản chỉ là một phép tính để xem tổng thiệt hại là bao nhiêu, từ đó chọn khung hình phạt tương xứng. Phép cộng này không hề làm biến mất tính chất, mức độ nguy hiểm hay các tình tiết tăng nặng của hành vi.

Giả sử, một người thực hiện 02 hành vi trộm cắp độc lập: lần thứ nhất dùng thủ đoạn xảo quyệt (tình tiết tăng nặng tại điểm m), lần thứ hai lợi dụng tình trạng người bị hại không thể tự vệ được (tình tiết tăng nặng tại điểm k). Khi Tòa án tiến hành cộng dồn giá trị tài sản của 02 lần trộm cắp này để chuyển lên khung hình phạt nặng hơn, thì về nguyên tắc, Tòa án vẫn phải áp dụng đầy đủ các tình tiết tăng nặng tại điểm m và điểm k đối với bị cáo. Tương tự như vậy, bản thân việc người phạm tội thực hiện 02 hành vi độc lập đã tự động thỏa mãn tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” (tại điểm g). Nếu cho rằng việc cộng dồn tài sản định khung sẽ làm “biến mất” tình tiết tại điểm g, thì sẽ dẫn đến một nghịch lý pháp lý: Tại sao phép cộng tài sản lại loại trừ được điểm g, mà không loại trừ các tình tiết tại điểm m, điểm k hay các tình tiết tăng nặng khác?

Rõ ràng, việc cộng tổng tài sản chỉ giải quyết được giới hạn về mức độ thiệt hại (“chiếm đoạt bao nhiêu tiền”), trong khi các tình tiết tại Điều 52 BLHS giải quyết yếu tố thuộc tính của hành vi (“thực hiện như thế nào”, “mấy lần”). Do đó, không có bất kỳ rào cản hay ngoại lệ logic nào trong kỹ thuật lập pháp cho phép loại bỏ tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” chỉ vì các tài sản đã được cộng gộp.

 Kết luận

Việc xác định đúng đắn nội hàm của các tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng có ý nghĩa quan trọng trong công tác xét xử án hình sự. Từ những phân tích lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả đi đến kết luận: Trong trường hợp người phạm tội thực hiện nhiều lần hành vi chiếm đoạt tài sản, mỗi lần đều đủ cấu thành tội phạm và chưa hết thời hiệu, chưa bị truy cứu, thì việc Tòa án cộng dồn tổng giá trị tài sản để áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc hơn phải được tiến hành đồng thời với việc áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 BLHS. Đây là phương pháp áp dụng pháp luật duy nhất đúng, vừa tuân thủ nguyên tắc cấm đánh giá kép, vừa đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hình phạt, góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.

TRỊNH MINH HẰNG (Thư ký viên Tòa án nhân dân tỉnh Khánh Hòa)

 TAND khu vực 5 - Quảng Ninh xét xử vụ án hình sự về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” - Nguồn: Báo BVPL.