“Niềm tin Công lý” số 9: Từ tranh chấp đến đồng thuận

Tranh chấp dân sự, đặc biệt là tranh chấp về thừa kế tài sản, quyền sử dụng đất và ly hôn, ngày càng có những diễn biến phức tạp. Không ít vụ việc phải trải qua nhiều cấp xét xử, kéo dài trong thời gian dài, thậm chí có những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng vẫn gặp khó khăn trong quá trình thi hành án. Thực tế này không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên mà còn tạo áp lực đối với hoạt động của hệ thống Tòa án.

Trong các loại tranh chấp dân sự, tranh chấp về thừa kế tài sản là một trong những dạng việc thường gặp, với đặc điểm đáng chú ý là các bên tranh chấp nhiều khi có quan hệ huyết thống, là anh chị em ruột trong cùng một gia đình. Khi bất đồng về quyền hưởng di sản không được giải quyết kịp thời, những mâu thuẫn liên quan đến tài sản có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tình cảm gia đình, thậm chí kéo dài qua nhiều thế hệ.

Từ thực tiễn đó, hòa giải, đối thoại tại Tòa án trở thành một cơ chế quan trọng, mở ra hướng giải quyết linh hoạt, nhân văn, giúp các bên tìm được tiếng nói chung, chuyển hóa tranh chấp thành đồng thuận.

Một trường hợp điển hình được phản ánh trong chương trình là vụ tranh chấp di sản thừa kế giữa các thành viên trong gia đình cụ Trung và cụ Ngân, liên quan đến ngôi nhà nằm trên đường Trần Hưng Đạo, phường Hải Dương, thành phố Hải Phòng.

Theo nội dung vụ việc, cụ Trung và cụ Ngân có 6 người con. Trước khi qua đời, hai cụ đã lập di chúc tại văn phòng công chứng vào năm 2010, để lại toàn bộ ngôi nhà có diện tích 41,8m² cùng quyền sử dụng đất cho người con gái út là bà Hạnh. Tuy nhiên, sau khi hai cụ qua đời, những người thừa kế không thống nhất được phương án phân chia di sản, dẫn đến phát sinh tranh chấp. Bà Hạnh đã khởi kiện đến TAND khu vực 8, thành phố Hải Phòng, đề nghị giải quyết theo quy định pháp luật.

Vụ án có nhiều đương sự sinh sống tại các địa phương khác nhau, phần lớn là người cao tuổi. Bên cạnh đó, một người con của hai cụ là ông Trọng đã mất trước thời điểm mở thừa kế, đặt ra vấn đề liên quan đến thừa kế thế vị của hai người con ông Trọng. Những tình tiết này khiến việc xác định quyền và lợi ích hợp pháp của các bên cũng như phương án giải quyết vụ việc trở nên phức tạp.

Đáng chú ý, di sản tranh chấp là ngôi nhà và quyền sử dụng đất có diện tích chỉ 41,8m², không thuận lợi cho việc phân chia bằng hiện vật. Trong khi bà Hạnh mong muốn được nhận di sản theo ý chí của cha mẹ thể hiện trong di chúc, những người thừa kế còn lại cũng có những băn khoăn về việc phân chia tài sản giữa các thành viên trong gia đình.

Trước tính chất của vụ việc, TAND khu vực 8, thành phố Hải Phòng xác định hòa giải là phương án phù hợp để tháo gỡ bất đồng, hạn chế những hệ lụy có thể phát sinh nếu tranh chấp tiếp tục kéo dài. Tòa án đã vận động, giải thích để các bên hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình và đồng ý lựa chọn hòa giải viên tiến hành hòa giải tại Tòa án.

Trong quá trình hòa giải, hòa giải viên từng bước lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của từng người, đồng thời phân tích các quy định pháp luật về thừa kế, quyền và lợi ích hợp pháp của những người có liên quan. Đặc biệt, việc giải thích không chỉ tập trung vào căn cứ pháp lý của di chúc mà còn làm rõ quyền định đoạt tài sản của người để lại di sản, cũng như hoàn cảnh và điều kiện thực tế của từng thành viên.

Bên cạnh việc phân tích quy định pháp luật, hòa giải viên còn chú trọng khơi gợi tình cảm gia đình, giúp các bên nhìn nhận vấn đề trên tinh thần chia sẻ và tôn trọng ý nguyện của cha mẹ. Việc di sản có giá trị không quá lớn so với những mâu thuẫn có thể phát sinh nếu tranh chấp kéo dài cũng được đặt ra để các thành viên cân nhắc.

Từ những phân tích đó, các bên từng bước thay đổi cách nhìn nhận, giảm bớt bất đồng và hướng đến một phương án giải quyết phù hợp. Quá trình hòa giải không chỉ tháo gỡ những vướng mắc về pháp lý mà còn giúp các thành viên trong gia đình hiểu và cảm thông hơn với nhau.

Kết quả, các đương sự đã đạt được sự thống nhất về phương án giải quyết tranh chấp. Trên cơ sở thỏa thuận tự nguyện của các bên, Tòa án ban hành quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương sự. Quyết định có hiệu lực pháp luật ngay, không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.

Thành công của vụ việc không chỉ nằm ở việc giải quyết được tranh chấp tài sản mà còn ở việc tôn trọng ý nguyện của cha mẹ, tạo điều kiện để con cháu có nơi thờ cúng và quan trọng hơn là hàn gắn tình cảm giữa các thành viên trong gia đình.

Thực tế cho thấy, nếu tiếp tục giải quyết tranh chấp thông qua quá trình xét xử kéo dài, các bên có thể phải chịu thêm nhiều chi phí như án phí sơ thẩm, án phí phúc thẩm nếu có kháng cáo và chi phí thuê luật sư nếu có nhu cầu. Không chỉ vậy, những mâu thuẫn về tài sản có nguy cơ tiếp tục làm rạn nứt quan hệ gia đình, ảnh hưởng đến đời sống, công việc của các bên và gây khó khăn trong quá trình tổ chức thi hành án.

Ngược lại, khi các bên tự nguyện tìm được tiếng nói chung thông qua hòa giải, việc giải quyết tranh chấp được rút ngắn, hạn chế phát sinh khiếu kiện, khiếu nại và tạo thuận lợi cho quá trình thi hành quyết định của Tòa án.

Hiệu quả của cơ chế hòa giải, đối thoại tiếp tục được khẳng định qua kết quả thực tiễn tại thành phố Hải Phòng. Trong năm 2026, TAND hai cấp thành phố đã hòa giải, đối thoại thành 3.472 trong tổng số 5.541 vụ việc, đạt tỷ lệ 62,7%.

Kết quả này cho thấy những nỗ lực của các đơn vị trong việc phát huy vai trò của hòa giải, đối thoại, đặc biệt đối với các tranh chấp dân sự có tính chất phức tạp, liên quan đến quan hệ gia đình và quyền tài sản. Việc giải quyết tranh chấp trên cơ sở đồng thuận không chỉ góp phần giảm áp lực xét xử mà còn hạn chế những rủi ro, vướng mắc có thể phát sinh trong quá trình thi hành án.

Từ thực tiễn công tác, các thẩm phán, hòa giải viên cũng đặc biệt quan tâm đến việc giải quyết tranh chấp thừa kế trong gia đình. Đây là những vụ việc mà bên cạnh quyền và lợi ích về tài sản, yếu tố tình cảm giữa những người thân có ý nghĩa rất quan trọng. Vì vậy, sự bao dung, rộng lượng, tha thứ và cảm thông giữa các thành viên cần được khơi gợi trong quá trình hòa giải.

Có thể thấy, giá trị lớn nhất của hòa giải thành không chỉ là một vụ án được giải quyết nhanh chóng mà còn là việc các bên có thể khép lại bất đồng trong tâm thế thoải mái, giữ gìn mối quan hệ vốn có. Hình ảnh những người từng có tranh chấp cùng bắt tay nhau sau khi đạt được thỏa thuận là minh chứng rõ nét cho ý nghĩa nhân văn của hoạt động hòa giải tại Tòa án.

Đẩy mạnh hòa giải, đối thoại tại Tòa án vì vậy không đơn thuần là giải pháp giảm số lượng vụ án phải đưa ra xét xử mà còn là phương thức giải quyết tranh chấp từ sớm, từ cơ sở, hướng đến sự đồng thuận và ổn định trong xã hội. Để phát huy hiệu quả, hoạt động này cần tiếp tục bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, đúng quy định pháp luật, đồng thời chú trọng lắng nghe, tôn trọng nguyện vọng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Qua số phát sóng thứ 9, chương trình “Niềm tin Công lý” tiếp tục phản ánh vai trò của Tòa án trong việc đổi mới phương thức giải quyết tranh chấp, lấy sự đồng thuận và quyền lợi hợp pháp của người dân làm trọng tâm. Từ một vụ tranh chấp thừa kế tưởng chừng có thể khiến tình cảm gia đình rạn nứt, kết quả hòa giải thành đã mở ra cơ hội hàn gắn, giúp các thành viên tôn trọng ý nguyện của cha mẹ và giữ gìn tình thân.

Bởi sau mỗi vụ việc được giải quyết bằng sự đồng thuận, giá trị còn lại không chỉ là quyền lợi được bảo đảm theo pháp luật mà còn là sự cảm thông, chia sẻ giữa con người với con người. Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc mà hoạt động hòa giải, đối thoại tại Tòa án hướng tới, góp phần củng cố niềm tin của người dân vào công lý.

“Niềm tin Công lý” là chương trình do Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện, trong khuôn khổ Chương trình phối hợp công tác giai đoạn 2026-2030. Mỗi số gồm phần Bản tin và Chuyên đề, tập trung phản ánh hoạt động của ngành Tòa án, các vấn đề tư pháp, vụ án nổi bật và những nỗ lực cải cách tư pháp. Chương trình phát sóng vào 20h50 thứ Tư hàng tuần trên kênh VTV1.

HOÀNG HIỆP

“Niềm tin Công lý” số 9: Từ tranh chấp đến đồng thuận (2). Nguồn ảnh: VTV Go.