81 năm Tòa án nhân dân: Giữ vững công lý, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân

Từ Sắc lệnh lịch sử đến vị thế cơ quan thực hiện quyền tư pháp

Cách đây 81 năm, ngày 13/9/1945, chỉ ít ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành Sắc lệnh số 33C thiết lập các Tòa án quân sự. Đây là một trong những văn bản pháp luật đầu tiên của Nhà nước cách mạng, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam.

Sự ra đời của các Tòa án cách mạng trong những ngày đầu giành chính quyền mang ý nghĩa chính trị, pháp lý sâu sắc. Đó không chỉ là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ thành quả cách mạng, giữ vững chính quyền nhân dân, bảo đảm trật tự xã hội, mà còn khẳng định một nguyên lý căn bản của nhà nước mới: quyền lực nhà nước phải được tổ chức và thực thi trên cơ sở pháp luật; mọi hành vi xâm phạm độc lập dân tộc, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân phải được xem xét, xử lý công minh.

Từ những Tòa án quân sự đầu tiên được thành lập tại Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên… hệ thống Tòa án từng bước được củng cố, kiện toàn, phát triển phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng. Ngày 13/9 vì thế đã trở thành Ngày truyền thống của ngành Tòa án nhân dân, ghi dấu sự ra đời của một thiết chế đặc biệt quan trọng trong bộ máy Nhà nước Việt Nam.

Trong các cuộc kháng chiến trường kỳ giành độc lập, thống nhất đất nước, các thế hệ cán bộ Tòa án đã vượt qua muôn vàn gian khó, có mặt tại những địa bàn ác liệt, kiên định bảo vệ chính quyền cách mạng, bảo vệ Nhân dân và giữ vững kỷ cương, phép nước. Nhiều cán bộ Tòa án đã anh dũng hy sinh, cống hiến tuổi trẻ và cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng to lớn ấy đã góp phần hun đúc nên truyền thống trung thành với Đảng, tận tụy với Nhân dân, phụng công, thủ pháp, chí công, vô tư của ngành Tòa án nhân dân.

Sau ngày đất nước thống nhất, đặc biệt trong thời kỳ đổi mới, hệ thống Tòa án không ngừng được hoàn thiện cả về tổ chức, đội ngũ, thẩm quyền và phương thức hoạt động. Qua các bản Hiến pháp và các đạo luật về tổ chức Tòa án nhân dân, vị trí pháp lý của Tòa án ngày càng được xác định đầy đủ, rõ ràng hơn. Hiến pháp năm 2013 khẳng định Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp; có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Quy định này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong nhận thức lý luận và thực tiễn về vị trí, vai trò của Tòa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hoạt động xét xử không chỉ nhằm xử lý hành vi vi phạm pháp luật mà còn phải bảo vệ công lý, bảo vệ các giá trị nền tảng của xã hội và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ.

Những dấu ấn bền vững trong hành trình 81 năm

Trải qua hơn tám thập kỷ, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, các Tòa án nhân dân luôn nỗ lực hoàn thành trọng trách được Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó. Chất lượng xét xử từng bước được nâng lên; tranh tụng tại phiên tòa được chú trọng; nguyên tắc độc lập xét xử và chỉ tuân theo pháp luật ngày càng được bảo đảm; quyền con người, quyền công dân và các quyền tố tụng của đương sự được tôn trọng.

Khi xét xử hình sự, các Tòa án quán triệt yêu cầu xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; nghiêm trị những hành vi nguy hiểm cho xã hội, đồng thời thực hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Đảng và Nhà nước. Nhiều vụ án tham nhũng, kinh tế đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, được dư luận xã hội quan tâm đã được đưa ra xét xử kịp thời, nghiêm minh, góp phần quan trọng vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Trong giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính, các Tòa án ngày càng chú trọng hòa giải, đối thoại, tạo điều kiện để các bên tự nguyện thỏa thuận, tháo gỡ mâu thuẫn, khôi phục quan hệ xã hội và kinh doanh. Đây không chỉ là phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả mà còn thể hiện sâu sắc bản chất nhân văn của nền tư pháp vì Nhân dân.

Công tác xây dựng pháp luật, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ, tổng kết thực tiễn xét xử và giải đáp vướng mắc nghiệp vụ ngày càng được quan tâm. Việc công bố bản án, quyết định trên Cổng thông tin điện tử; tổ chức phiên tòa trực tuyến; cung cấp dịch vụ tư pháp công trực tuyến; xây dựng trợ lý ảo hỗ trợ Thẩm phán đã tạo ra những chuyển biến quan trọng trong quá trình công khai, minh bạch hóa và hiện đại hóa hoạt động Tòa án.

Đội ngũ cán bộ, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và các chức danh tư pháp không ngừng trưởng thành.Bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn, kỹ năng xét xử, ý thức trách nhiệm và đạo đức công vụ từng bước được nâng lên. Nhiều tập thể, cá nhân đã tận tụy cống hiến, kiên định bảo vệ lẽ phải, giữ gìn kỷ cương pháp luật, góp phần bồi đắp uy tín và truyền thống vẻ vang của ngành.

Năm 2025-2026: Đổi mới tổ chức, nâng cao chất lượng xét xử

Năm 2025-2026 đánh dấu một giai đoạn đổi mới sâu rộng của hệ thống Tòa án nhân dân. Trong bối cảnh số lượng vụ việc tiếp tục tăng, tính chất tranh chấp ngày càng phức tạp, yêu cầu về chất lượng và thời hạn giải quyết ngày càng cao, toàn ngành vừa phải tập trung thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, vừa tiến hành sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy theo chủ trương tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Từ ngày 01/7/2025, mô hình Tòa án nhân dân ba cấp gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực chính thức đi vào hoạt động. Việc kết thúc hoạt động của Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân cấp huyện, thành lập các Tòa án nhân dân khu vực là bước cải cách có quy mô lớn, tác động trực tiếp đến tổ chức, nhân sự, cơ sở vật chất, thẩm quyền xét xử và phương thức quản trị của toàn hệ thống.

Mặc dù khối lượng công việc rất lớn, thời gian chuẩn bị gấp, nhiều vấn đề mới phát sinh, ngành Tòa án đã chủ động bố trí đội ngũ, điều chuyển hồ sơ, phân định thẩm quyền và bảo đảm hoạt động xét xử không bị gián đoạn. Sau một năm triển khai, mô hình mới cơ bản vận hành ổn định; việc tổ chức lại hệ thống đã giảm đầu mối trung gian, tập trung nguồn lực, mở rộng không gian quản lý và tạo điều kiện để bố trí đội ngũ Thẩm phán phù hợp hơn với khối lượng công việc ở từng địa bàn.

Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, các Tòa án đã thụ lý hơn 2,75 triệu vụ việc, giải quyết hơn 2,68 triệu vụ việc, đạt tỷ lệ 97,64%; số lượng thụ lý và giải quyết đều tăng mạnh so với nhiệm kỳ trước. Kết quả đó tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của hoạt động xét xử trong tiến trình cải cách tư pháp và năng lực thích ứng của hệ thống Tòa án trước những yêu cầu mới của đời sống xã hội.

Trong sáu tháng đầu năm công tác 2026, toàn ngành đã thụ lý 448.344 vụ việc, giải quyết 238.917 vụ việc, đạt tỷ lệ 53,3%. So với cùng kỳ năm 2025, số vụ việc thụ lý tăng 23.812 vụ, tương đương 5,6%; số vụ việc giải quyết tăng 5.830 vụ. Tỷ lệ bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan được kiểm soát ở mức 0,13%. Công tác xét xử cơ bản bảo đảm đúng pháp luật, chưa phát hiện trường hợp kết án oan người vô tội; hòa giải, đối thoại, xây dựng pháp luật và chuyển đổi số tiếp tục được đẩy mạnh.

Cùng với nhiệm vụ xét xử, các Tòa án tiếp tục nâng cao hiệu quả hòa giải, đối thoại; tăng cường tổ chức phiên tòa rút kinh nghiệm; đẩy nhanh tiến độ giải quyết án tồn đọng, quá hạn; chú trọng kiểm tra, giám đốc việc xét xử; nâng cao chất lượng bản án, quyết định và tăng cường thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt trong các vụ án tham nhũng, kinh tế.

Chuyển đổi số tiếp tục là một trong những khâu đột phá. Việc số hóa hồ sơ, sử dụng các nền tảng quản trị công việc, mở rộng phương thức nộp đơn và cấp, tống đạt văn bản điện tử, tổ chức phiên tòa trực tuyến, công khai bản án, quyết định và khai thác trợ lý ảo đã hỗ trợ thiết thực cho hoạt động chuyên môn. Chuyển đổi số không chỉ giúp giảm thời gian, chi phí mà còn tăng cường khả năng giám sát, nâng cao tính công khai, minh bạch và tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý.

Để mỗi phán quyết thực sự “thấu tình, đạt lý”

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động của các Tòa án vẫn còn những hạn chế cần được nhìn nhận thẳng thắn. Số lượng vụ việc tăng nhanh trong khi biên chế, cơ sở vật chất và điều kiện làm việc tại một số đơn vị còn chưa tương xứng; tỷ lệ giải quyết một số loại án chưa đồng đều; chất lượng xét xử án hành chính, dân sự ở một số nơi còn hạn chế; vẫn còn bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan. Việc vận hành mô hình Tòa án ba cấp cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp, kiểm tra và quản trị nội bộ.

Trong giai đoạn mới, ngành Tòa án cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; kiên trì nguyên tắc độc lập xét xử và chỉ tuân theo pháp luật; bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân; lấy chất lượng xét xử làm nền tảng, lấy sự công bằng, nghiêm minh và liêm chính làm chuẩn mực, lấy sự tín nhiệm của Nhân dân làm thước đo.

Mỗi Thẩm phán phải không ngừng rèn luyện bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp; tuyệt đối không để quyền lực xét xử bị chi phối bởi lợi ích cá nhân hoặc những tác động trái pháp luật. Một bản án đúng không chỉ đúng về căn cứ pháp lý mà còn phải phản ánh đúng sự thật khách quan, bảo vệ được công lý, có sức thuyết phục và mang hơi thở của cuộc sống. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Tòa án nhân dân, ngành Tòa án phải không ngừng phấn đấu để mỗi phán quyết đều “thấu tình, đạt lý”, trở thành biểu tượng của công lý và lẽ phải.

Kỷ niệm 81 năm Ngày truyền thống là dịp để mỗi cán bộ, công chức, viên chức và người lao động ngành Tòa án thành kính tri ân Chủ tịch Hồ Chí Minh; tưởng nhớ, biết ơn các thế hệ cán bộ đã hy sinh, cống hiến và xây dựng nên truyền thống vẻ vang của ngành. Đây cũng là dịp để toàn ngành tự soi lại mình, nhận diện đầy đủ những kết quả, hạn chế và trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân.

Từ dấu mốc Sắc lệnh số 33C ngày 13/9/1945 đến hệ thống Tòa án nhân dân đang từng bước được xây dựng chuyên nghiệp, hiện đại hôm nay là hành trình bền bỉ phụng sự công lý. Phát huy truyền thống 81 năm, với tinh thần đoàn kết, kỷ cương, đổi mới, trách nhiệm và liêm chính, ngành Tòa án nhân dân có đủ cơ sở để vững bước trong giai đoạn phát triển mới, hoàn thành tốt sứ mệnh bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; qua đó góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.

QUANG PHÚC

Trụ sở Tòa án nhân dân tối cao - ảnh: KHẢI HOÀN/TCTA.