Một năm thực hiện sáp nhập, hợp nhất và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp: Kết quả bước đầu và những vấn đề đặt ra

Trong phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, giai đoạn sắp xếp tổ chức ban đầu cơ bản đã hoàn thành, nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là chuyển từ yêu cầu "sắp xếp bộ máy" sang nâng cao chất lượng vận hành, năng lực phục vụ và năng lực kiến tạo phát triển của bộ máy mới. Đây là bước chuyển quan trọng, phản ánh tư duy cải cách không chỉ dừng lại ở việc thay đổi cơ cấu tổ chức mà hướng tới nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Kết quả nổi bật đầu tiên là bộ máy của hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đã được sắp xếp theo hướng tinh gọn, đồng bộ và hợp lý hơn. Nhiều đầu mối trung gian được cắt giảm, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan được rà soát, điều chỉnh rõ ràng hơn; các cơ quan Đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và đơn vị sự nghiệp công lập được tổ chức lại theo hướng giảm chồng chéo, nâng cao hiệu quả hoạt động. Đây là tiền đề quan trọng để giảm chi phí quản lý, tăng tính thống nhất trong chỉ đạo, điều hành và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công.

Cùng với việc kiện toàn tổ chức bộ máy, quá trình hoàn thiện thể chế cũng được đẩy mạnh. Hệ thống pháp luật về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền, cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và chuyển đổi số tiếp tục được rà soát, bổ sung. Nhiều cơ chế điều hành mới, phương thức giao nhiệm vụ, đánh giá kết quả và kiểm soát trách nhiệm từng bước được hình thành, tạo nền tảng cho phương thức quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và kết quả thực thi. Đây là điểm khác biệt căn bản so với các đợt cải cách tổ chức bộ máy trước đây khi cải cách tổ chức được gắn chặt với cải cách thể chế và chuyển đổi số.

Một kết quả quan trọng khác là mô hình chính quyền địa phương hai cấp bước đầu vận hành ổn định. Mặc dù không còn cấp huyện, các hoạt động quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công, giải quyết thủ tục hành chính, bảo đảm quốc phòng, an ninh, an sinh xã hội và hoạt động tư pháp vẫn được duy trì liên tục, không để xảy ra khoảng trống trong quản lý nhà nước. Điều đó cho thấy quá trình chuyển đổi đã được chuẩn bị tương đối kỹ lưỡng và có sự phối hợp đồng bộ giữa Trung ương và địa phương.

Công tác lãnh đạo, chỉ đạo và quản trị nội bộ cũng có nhiều đổi mới. Nhiều địa phương chủ động xây dựng quy chế phối hợp, quy trình làm việc mới, tăng cường phân công, phân cấp rõ trách nhiệm; việc bố trí, sử dụng cán bộ từng bước gắn với vị trí việc làm, năng lực chuyên môn và kết quả thực hiện nhiệm vụ thay vì chủ yếu dựa trên thâm niên công tác. Đặc biệt, việc quản trị dựa trên dữ liệu, tiến độ và kết quả công việc đang từng bước thay thế phương thức quản lý truyền thống, tạo tiền đề hình thành nền hành chính chuyên nghiệp và minh bạch hơn.

Một yếu tố quan trọng góp phần bảo đảm thành công bước đầu của cuộc cải cách là sự đồng thuận xã hội. Công tác tuyên truyền, quán triệt chủ trương được triển khai đồng bộ, giúp đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức ổn định tư tưởng, chấp hành sự phân công của tổ chức; đồng thời tạo được sự đồng thuận, ủng hộ của Nhân dân đối với chủ trương lớn của Đảng về đổi mới tổ chức bộ máy. Đây là điều kiện có ý nghĩa quyết định bởi bất kỳ cuộc cải cách nào cũng chỉ thành công khi nhận được sự thống nhất về nhận thức và hành động trong toàn hệ thống chính trị.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng cho thấy nhiều hạn chế cần được nhìn nhận khách quan và khắc phục kịp thời. Trước hết là hệ thống thể chế chưa thật sự đồng bộ. Một số lĩnh vực đã được phân cấp nhưng văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ, thẩm quyền được giao chưa đi kèm với nguồn lực và điều kiện thực hiện. Một số quy định pháp luật liên quan đến đất đai, tài chính, ngân sách, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản lý tài nguyên vẫn còn chồng chéo, làm ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Đáng chú ý, năng lực thực thi ở cấp cơ sở còn là điểm nghẽn lớn. Khối lượng công việc chuyển xuống cấp xã tăng lên đáng kể trong khi đội ngũ cán bộ chuyên môn về đất đai, xây dựng, quy hoạch, đầu tư, công nghệ thông tin, tài chính hay thanh tra còn thiếu và chưa đồng đều. Theo đánh giá được nêu tại hội nghị, chỉ khoảng 53% cán bộ cấp tỉnh và khoảng 30% cán bộ cấp xã đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện mới. Điều này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng và bố trí lại đội ngũ cán bộ theo hướng chuyên nghiệp, thực chất hơn.

Một thách thức khác là việc phân bổ biên chế và nguồn lực ở nhiều địa phương vẫn mang tính bình quân, chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về quy mô dân số, diện tích, đặc điểm địa lý và khối lượng công việc giữa các địa phương. Nếu không có cơ chế phân bổ linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn thì rất khó bảo đảm hiệu quả quản trị trong mô hình mới.

Chuyển đổi số, mặc dù được xác định là nền tảng của quản trị hiện đại, song vẫn còn nhiều hạn chế. Dữ liệu chuyên ngành chưa được chuẩn hóa và liên thông; nhiều phần mềm quản lý hoạt động độc lập, gây khó khăn cho cán bộ cơ sở khi phải sử dụng đồng thời nhiều hệ thống khác nhau. Hạ tầng số chưa đồng bộ đã làm giảm hiệu quả điều hành và chưa phát huy được vai trò của dữ liệu trong hỗ trợ ra quyết định.

Ngoài ra, việc xử lý tài sản công, trụ sở dôi dư sau sáp nhập, cũng như công tác chỉnh lý, số hóa hồ sơ, tài liệu lưu trữ ở nhiều nơi còn chậm. Đây không chỉ là vấn đề về quản lý tài sản nhà nước mà còn liên quan trực tiếp đến việc khai thác hiệu quả nguồn lực cho phát triển và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Thực tiễn một năm triển khai cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo, chỉ đạo trong điều kiện không còn cấp huyện. Quan hệ giữa cấp tỉnh và cấp xã cần được thiết kế theo hướng tăng cường phân cấp thực chất, đi đôi với kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Nếu vẫn duy trì phương thức điều hành theo lối cũ sẽ dễ dẫn đến hai nguy cơ: cấp trên không nắm sát cơ sở hoặc cấp dưới phải xin ý kiến quá nhiều, làm giảm tính chủ động và sáng tạo trong thực thi công vụ.

Có thể khẳng định rằng, kết quả sau một năm triển khai đã chứng minh chủ trương sáp nhập, hợp nhất và xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp là đúng đắn và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, cải cách tổ chức bộ máy không phải là đích đến mà là điểm khởi đầu của quá trình đổi mới quản trị quốc gia. Hiệu quả của mô hình mới sẽ phụ thuộc vào việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, phân cấp gắn với nguồn lực, xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực, phát triển chính quyền số và đổi mới phương thức lãnh đạo, điều hành trên cơ sở dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

Tinh thần xuyên suốt được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh là tổ chức mới phải tạo ra năng lực mới; phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm mới; dữ liệu phải tạo ra phương thức quản trị mới và bộ máy mới phải mang lại chất lượng phục vụ mới cho người dân và doanh nghiệp. Đây cũng chính là thước đo quan trọng nhất để đánh giá thành công của cuộc cải cách tổ chức bộ máy và mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong thời gian tới.

QUANG PHÚC

Hình ảnh thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ trên cao - Ảnh: KHẢI HOÀN/TCTA.