Sửa đổi Bộ luật Hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự: Những vấn đề trọng tâm đặt ra

Hoàn thiện chính sách hình sự, đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Chiều 17/10, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội nghe các báo cáo liên quan đến việc hoàn thiện pháp luật hình sự và tổ chức cơ quan điều tra hình sự.

Trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo đã nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, các cơ quan có thẩm quyền, bộ, ngành, địa phương và Nhân dân để hoàn thiện dự thảo.

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) sau chỉnh lý gồm 3 phần, 25 chương và 416 điều, tập trung hoàn thiện các chế định về trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử lý, chính sách khoan hồng, hình phạt và phạm vi điều chỉnh đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Tiếp thu ý kiến, Cơ quan chủ trì soạn thảo đã nghiên cứu, đánh giá để chỉnh lý các nội dung liên quan đến hình phạt của pháp nhân thương mại và hình phạt của cá nhân thực hiện hành vi phạm tội với danh nghĩa pháp nhân thương mại, theo hướng bỏ hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn, giảm mức phạt tiền đối với pháp nhân thương mại ở một số tội danh để tránh xử lý quá nặng và làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của người lao động.

Đồng thời, dự thảo cũng đã bỏ cơ chế xác định mức hình phạt đối với cá nhân thực hiện hành vi phạm tội với danh nghĩa pháp nhân thương mại theo tỷ lệ của cá nhân thực hiện hành vi độc lập và chuyển sang quy định nguyên tắc để Tòa án quyết định hình phạt căn cứ vào vai trò, mức độ lỗi, động cơ, mục đích và lợi ích mà cá nhân thu được.

Bên cạnh đó, Cơ quan chủ trì soạn thảo cũng đã chỉnh lý bổ sung quy định về nguyên tắc khoan hồng và quy định về quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt đối với người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để thống nhất với dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Liên quan đến một số vấn đề cụ thể, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) Phan Chí Hiếu cho biết, về hình sự hóa và phi hình sự hóa các tội danh, các hành vi trong Bộ luật Hình sự, dự thảo đã bổ sung 11 tội danh mới; bổ sung 63 hành vi, tình tiết định tội, định khung hình phạt mới trong cấu thành các tội hiện hành; bổ sung, quy định tăng nặng các mức hình phạt cả ở hình phạt tiền và hình phạt tù; bổ sung hành vi chuẩn bị phạm tội ở 10 tội danh; bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại ở 24 tội danh; bỏ hình phạt tử hình ở 06 tội danh; bỏ 38 hành vi khỏi các tội danh hiện hành và bỏ 03 tội danh; một số chế định mới được sửa đổi, bổ sung theo hướng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Như vậy, dự thảo Bộ luật đã hình sự hóa nhiều hơn phi hình sự hóa. Việc điều chỉnh chính sách hình sự theo hướng hình sự hóa rộng hơn và tăng nặng hơn ở một số hình phạt là vấn đề lớn, có tác động nhiều mặt đến hệ thống pháp luật cũng như về kinh tế - xã hội. Do đó, Thường trực UBPLTP đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, cân nhắc việc bổ sung các tội danh mới và hình sự hóa một số hành vi phạm tội mới.

Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, bởi chính sách hình sự không chỉ nhằm trừng trị, phòng ngừa tội phạm mà còn phải bảo đảm tính hợp lý, tương xứng và không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự.

Đề cao nguyên tắc khoan hồng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự

Một nội dung đáng chú ý của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) là bổ sung chính sách khoan hồng đối với người phạm tội tự nguyện nhận tội và quy định liên quan đến việc chấp nhận hình phạt. Theo dự thảo, người phạm tội tự nguyện nhận tội, tích cực khai báo đầy đủ hành vi phạm tội và các tình tiết liên quan có thể được Tòa án xem xét quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng, không bắt buộc phải nằm trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn.

Đa số ý kiến Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành việc bổ sung chính sách khoan hồng đối với người bị buộc tội tự nguyện nhận tội trong giai đoạn điều tra. Tuy nhiên, đối với quy định người phạm tội phải chấp nhận hình phạt trong giai đoạn truy tố, xét xử sơ thẩm, đa số ý kiến đề nghị không bổ sung.

Theo quan điểm này, việc tự nguyện nhận tội đã là căn cứ để xem xét chính sách khoan hồng; không nên đặt thêm điều kiện chấp nhận hình phạt, bởi việc chấp hành hình phạt theo bản án có hiệu lực pháp luật là nghĩa vụ pháp lý, không phải đối tượng để thương lượng. Ngược lại, một số ý kiến cho rằng cơ chế tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt có thể góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, tiết kiệm nguồn lực tố tụng.

Việc hoàn thiện chế định này cần bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu nâng cao hiệu quả tố tụng với nguyên tắc suy đoán vô tội, quyền bào chữa và thẩm quyền xét xử độc lập của Tòa án.

Đối với trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, dự thảo cũng điều chỉnh theo hướng bỏ hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn, giảm mức phạt tiền ở một số tội danh nhằm hạn chế tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và người lao động.

Đồng thời, việc quyết định hình phạt đối với cá nhân thực hiện hành vi phạm tội nhân danh pháp nhân thương mại được đề xuất căn cứ vào vai trò, mức độ lỗi, động cơ, mục đích và lợi ích mà cá nhân thu được, qua đó đề cao nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Kiện toàn tổ chức cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, hiệu quả

Cùng với việc hoàn thiện chính sách hình sự, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được xây dựng nhằm khắc phục những bất cập trong tổ chức, hoạt động điều tra và đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước. Dự thảo Luật gồm 8 chương, 52 điều, giảm 21 điều so với luật hiện hành, tập trung điều chỉnh tổ chức cơ quan điều tra; nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra; vai trò của Công an cấp xã và tiêu chuẩn, nhiệm vụ của Điều tra viên.

Một trong những nội dung quan trọng là việc tổ chức lại hệ thống cơ quan điều tra phù hợp với mô hình chính quyền địa phương không tổ chức đơn vị hành chính cấp huyện. Dự thảo đề xuất chuyển thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự Trung ương sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng.

Bên cạnh đó, dự thảo điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư theo hướng giới hạn việc tiến hành một số hoạt động điều tra trong thời hạn 7 ngày.

Đặc biệt, dự thảo bổ sung cơ chế phân công Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra. Việc mở rộng vai trò của Công an cấp xã có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao khả năng phát hiện, xử lý tội phạm ngay từ cơ sở, nhất là trong điều kiện tổ chức bộ máy hành chính và hệ thống cơ quan điều tra có nhiều thay đổi.

Tuy nhiên, mở rộng thẩm quyền phải gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm năng lực chuyên môn, điều kiện thực hiện nhiệm vụ và sự phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể tiến hành tố tụng.

Bảo đảm tính thống nhất của pháp luật và kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra

Thẩm tra dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân để quy định cụ thể trong luật. Đối với tổ chức cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định ngay trong luật thay vì giao Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định.

Đối với Công an cấp xã, cần giới hạn thẩm quyền điều tra theo loại tội phạm và địa bàn; đồng thời loại trừ thẩm quyền quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đối với Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục duy trì cơ chế thi tuyển đầu vào khi bổ nhiệm Điều tra viên nhằm bảo đảm chất lượng đội ngũ thực hiện chức năng tư pháp.

Đáng chú ý, việc phân định thẩm quyền giữa Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra phải bảo đảm phù hợp với Bộ luật Tố tụng hình sự, tránh chồng chéo, thiếu thống nhất trong việc ban hành, thay đổi hoặc hủy bỏ các quyết định tố tụng.

Những yêu cầu này cho thấy việc kiện toàn tổ chức cơ quan điều tra không đơn thuần là sắp xếp lại bộ máy mà còn phải hoàn thiện cơ chế thực thi và kiểm soát quyền lực trong hoạt động tố tụng hình sự.

Có thể thấy, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự có mối quan hệ chặt chẽ, tác động trực tiếp đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Trong đó, Bộ luật Hình sự xác định cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự, còn Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự thiết lập khuôn khổ tổ chức, thẩm quyền để thực hiện hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

Do đó, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện hai dự án luật cần đặt trong tổng thể cải cách tư pháp, bảo đảm đồng bộ với Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), đề cao nguyên tắc pháp chế, kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đây cũng là cơ sở quan trọng để xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, phục vụ yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

QUANG PHÚC

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu trình bày Báo cáo ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) - Nguồn ảnh: quochoi.vn