Trao đổi về tiêu chí chuyển vụ, việc dân sự do Tòa án nhân dân cấp tỉnh đã thụ lý trước ngày 01/7/2025 cho Tòa án nhân dân khu vực tiếp tục giải quyết

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại hệ thống Tòa án, phạm vi quản lý của nhiều Tòa án nhân dân cấp tỉnh được mở rộng đáng kể; khoảng cách từ nơi cư trú của đương sự đến trụ sở Tòa án trong nhiều trường hợp tăng lên hàng trăm kilômét. Điều này không chỉ làm tăng chi phí, thời gian tham gia tố tụng của đương sự mà còn ảnh hưởng đến việc tống đạt văn bản tố tụng, thu thập chứng cứ, xem xét thẩm định tại chỗ và tổ chức các hoạt động tố tụng khác.

Tuy nhiên, theo quan điểm của người viết, việc giải quyết vấn đề nêu trên không nên chỉ dừng lại ở việc lựa chọn một trong hai quan điểm đã được bài viết đề cập. Mỗi quan điểm đều dựa trên những căn cứ pháp lý và yêu cầu thực tiễn nhất định, nhưng nếu được áp dụng một cách tuyệt đối thì đều có thể bộc lộ những hạn chế trong quá trình tổ chức thực hiện. Vì vậy, điều cần được làm rõ không phải chỉ là có chuyển hay không chuyển, mà quan trọng hơn là cần căn cứ vào tiêu chí nào để quyết định việc chuyển giao một vụ, việc dân sự cụ thể trong giai đoạn chuyển tiếp.

Theo chúng tôi, tiêu chí đó không nên chỉ là thời điểm thụ lý vụ, việc dân sự, mà cần được xem xét trên cơ sở mức độ hoàn thành các hoạt động tố tụng của từng vụ án. Chỉ khi bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phân định lại thẩm quyền theo mô hình tổ chức mới với yêu cầu duy trì tính liên tục, ổn định và hiệu quả của quá trình tố tụng thì việc áp dụng các quy định chuyển tiếp mới thực sự đáp ứng mục đích mà nhà làm luật hướng tới.

1. Hai quan điểm được nêu đều có cơ sở nhưng chưa giải quyết đầy đủ yêu cầu của thực tiễn

Bài viết đã tổng hợp hai quan điểm đang tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Theo quan điểm thứ nhất, mặc dù khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP quy định Tòa án nhân dân cấp tỉnh tiếp tục giải quyết các vụ, việc dân sự đã thụ lý trước ngày 01/7/2025, nhưng trong những trường hợp việc chuyển hồ sơ không ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho đương sự thì vẫn có thể áp dụng quy định về chuyển vụ án để giao cho Tòa án nhân dân khu vực tiếp tục giải quyết. Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án sau khi tổ chức lại hệ thống Tòa án theo mô hình mới.

Ở chiều ngược lại, quan điểm thứ hai cho rằng khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP là quy định chuyển tiếp có tính chất bắt buộc. Vì vậy, đối với các vụ, việc dân sự mà Tòa án nhân dân cấp tỉnh đã thụ lý trước ngày 01/7/2025 thì chính Tòa án đó phải tiếp tục giải quyết cho đến khi kết thúc vụ án, không đặt ra việc chuyển giao cho Tòa án nhân dân khu vực. Cách hiểu này bảo đảm việc áp dụng thống nhất quy định chuyển tiếp, đồng thời tránh phát sinh những tranh luận về thẩm quyền và giá trị pháp lý của các hoạt động tố tụng đã được thực hiện trước thời điểm chuyển đổi mô hình tổ chức.

Có thể thấy, mỗi quan điểm đều xuất phát từ một yêu cầu chính đáng của hoạt động tố tụng. Quan điểm thứ nhất hướng đến việc tạo thuận lợi cho đương sự và phù hợp với sự thay đổi về tổ chức bộ máy; trong khi quan điểm thứ hai ưu tiên bảo đảm tính ổn định, liên tục của quá trình giải quyết vụ án và sự thống nhất trong áp dụng pháp luật. Tuy nhiên, nếu chỉ lựa chọn tuyệt đối một trong hai cách tiếp cận này thì vẫn chưa giải quyết được đầy đủ những tình huống đa dạng phát sinh trong thực tiễn.

Bởi lẽ, thực tế giải quyết án cho thấy không phải mọi vụ, việc dân sự đang được Tòa án nhân dân cấp tỉnh thụ lý đều ở cùng một giai đoạn tố tụng. Có vụ án mới được thụ lý, hầu như chưa tiến hành hoạt động tố tụng đáng kể; nhưng cũng có vụ án đã trải qua quá trình thu thập chứng cứ, xem xét thẩm định tại chỗ, định giá tài sản, giám định, hòa giải và chỉ còn chờ đưa ra xét xử. Việc áp dụng cùng một phương thức xử lý đối với những vụ án có mức độ hoàn thành tố tụng hoàn toàn khác nhau sẽ khó bảo đảm cả yêu cầu phân định lại thẩm quyền lẫn yêu cầu giải quyết vụ án nhanh chóng, hiệu quả và tiết kiệm chi phí tố tụng.

Chính vì vậy, theo chúng tôi, vấn đề cần được tiếp tục trao đổi không phải là nên lựa chọn quan điểm thứ nhất hay quan điểm thứ hai, mà là cần xác định tiêu chí nào để quyết định việc chuyển hay tiếp tục giải quyết từng vụ, việc dân sự trong giai đoạn chuyển tiếp. Đây cũng là cơ sở để bảo đảm việc áp dụng các quy định chuyển tiếp vừa thống nhất về pháp lý, vừa phù hợp với yêu cầu của thực tiễn giải quyết án.

Thực tiễn giải quyết án cho thấy không ít vụ án đã được Tòa án nhân dân cấp tỉnh thụ lý nhưng tiến độ giải quyết rất khác nhau. Có vụ án mới chỉ hoàn thành việc thụ lý, nhưng cũng có vụ án đã kết thúc gần như toàn bộ giai đoạn chuẩn bị xét xử. Vì vậy, nếu chỉ lựa chọn tuyệt đối một trong hai quan điểm nêu trên thì sẽ dẫn đến cùng một cách xử lý đối với những vụ án có đặc điểm tố tụng hoàn toàn khác nhau. Đây cũng chính là khoảng trống mà hai quan điểm hiện nay chưa giải quyết triệt để.

 2. Tiêu chí xác định việc chuyển giao vụ, việc dân sự trong giai đoạn chuyển tiếp

Theo chúng tôi, việc chuyển hay tiếp tục giải quyết vụ án không nên được quyết định chỉ căn cứ vào thời điểm thụ lý mà cần dựa trên một nguyên tắc chung: việc chuyển giao chỉ nên thực hiện khi không làm gián đoạn quá trình tố tụng và không làm phát sinh việc lặp lại các hoạt động tố tụng đã được thực hiện hợp pháp.

Để đánh giá nguyên tắc này, mức độ hoàn thành hoạt động tố tụng của từng vụ án là tiêu chí quan trọng nhất cần xem xét.

Từ những phân tích trên có thể thấy, điểm khác biệt cơ bản giữa hai quan điểm không nằm ở việc đánh giá đúng hay sai quy định của Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP, mà nằm ở tiêu chí được lựa chọn để xử lý các vụ, việc dân sự trong giai đoạn chuyển tiếp. Trong khi quan điểm thứ nhất ưu tiên sự thuận lợi của đương sự và quan điểm thứ hai ưu tiên tính ổn định của hoạt động tố tụng thì cả hai đều chưa phân biệt giữa các vụ án có mức độ hoàn thành tố tụng khác nhau.

Theo chúng tôi, đây mới là yếu tố có ý nghĩa quyết định.

Bởi lẽ, mặc dù đều là các vụ, việc dân sự đã được Tòa án nhân dân cấp tỉnh thụ lý trước ngày 01/7/2025, nhưng trên thực tế tiến độ giải quyết của mỗi vụ án không giống nhau. Có vụ án vừa được thụ lý, Tòa án mới ban hành thông báo thụ lý và thực hiện việc tống đạt văn bản tố tụng; nhưng cũng có vụ án đã trải qua quá trình xác minh, thu thập chứng cứ trong thời gian dài, đã tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải, thậm chí đã ban hành quyết định đưa vụ án ra xét xử. Rõ ràng, việc áp dụng cùng một phương thức xử lý đối với các vụ án đang ở những giai đoạn tố tụng hoàn toàn khác nhau sẽ khó bảo đảm tính hợp lý và hiệu quả.

Từ góc độ này, người viết cho rằng việc xem xét chuyển hay tiếp tục giải quyết một vụ, việc dân sự cần được đặt trong mối quan hệ giữa mục tiêu của quy định chuyển tiếp và hiệu quả thực tế của hoạt động tố tụng. Nếu việc chuyển giao giúp việc giải quyết vụ án thuận lợi hơn mà không làm ảnh hưởng đến quá trình tố tụng đã được thực hiện thì việc chuyển giao là cần thiết. Ngược lại, nếu việc chuyển giao có nguy cơ làm kéo dài quá trình giải quyết hoặc làm giảm giá trị của các hoạt động tố tụng đã được thực hiện hợp pháp thì việc tiếp tục để Tòa án đang thụ lý giải quyết sẽ phù hợp hơn với mục đích của quy định chuyển tiếp.

2.1. Đối với những vụ án chưa thực hiện hoặc mới thực hiện các hoạt động tố tụng ban đầu

Đối với nhóm vụ án này, việc chuyển hồ sơ cho Tòa án nhân dân khu vực tiếp tục giải quyết về cơ bản không làm ảnh hưởng đến tiến trình tố tụng.

Thực tế cho thấy, sau khi thụ lý vụ án, Tòa án thường phải thực hiện nhiều hoạt động mang tính chuẩn bị như tống đạt văn bản tố tụng, yêu cầu các bên giao nộp tài liệu, chứng cứ, lấy lời khai hoặc xác minh ban đầu. Đây là những hoạt động có thể được Tòa án nhân dân khu vực tiếp tục thực hiện mà không làm thay đổi bản chất của quá trình giải quyết vụ án cũng như không ảnh hưởng đến giá trị pháp lý của các tài liệu đã được thu thập.

Mặt khác, sau khi thực hiện mô hình tổ chức Tòa án mới, Tòa án nhân dân khu vực là cơ quan có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm đối với phần lớn các tranh chấp dân sự. Việc chuyển giao các vụ án mới được thụ lý sẽ góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa thẩm quyền theo mô hình tổ chức mới với thực tiễn giải quyết án, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho đương sự trong việc tham gia tố tụng, giảm chi phí đi lại và thời gian thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng.

Đối với nhóm vụ án này, lợi ích thu được từ việc chuyển giao thường lớn hơn những ảnh hưởng có thể phát sinh. Do đó, nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật và không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự thì việc chuyển hồ sơ để Tòa án nhân dân khu vực tiếp tục giải quyết là hướng xử lý có thể được cân nhắc.

2.2. Đối với những vụ án đã cơ bản hoàn thành các hoạt động tố tụng quan trọng

Khác với nhóm vụ án nêu trên, việc chuyển giao đối với những vụ án đã giải quyết đến giai đoạn cuối của quá trình chuẩn bị xét xử cần được cân nhắc thận trọng hơn.

Trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp dân sự, đặc biệt là tranh chấp quyền sử dụng đất, tranh chấp tài sản hoặc các vụ án có nhiều đương sự, việc thu thập chứng cứ thường chiếm phần lớn thời gian giải quyết vụ án. Để có đủ căn cứ đưa vụ án ra xét xử, Tòa án có thể đã tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ, đo đạc hiện trạng, định giá tài sản, trưng cầu giám định, xác minh tại nhiều cơ quan, tổ chức, đồng thời tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Đây đều là những hoạt động tố tụng đòi hỏi nhiều thời gian, kinh phí và sự phối hợp của nhiều chủ thể.

Mặc dù việc chuyển giao hồ sơ không làm mất giá trị pháp lý của các hoạt động tố tụng đã được thực hiện hợp pháp, nhưng trong thực tiễn nhiều kết quả tố tụng có thể không còn phù hợp do sự thay đổi của hiện trạng tài sản, giá trị tài sản hoặc xuất hiện chứng cứ mới. Khi đó, Tòa án tiếp nhận có thể phải xác minh, thẩm định hoặc định giá bổ sung, làm kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh thêm chi phí tố tụng, đồng thời phát sinh thêm khối lượng công việc đối với cơ quan tiến hành tố tụng. Như vậy, mục tiêu tạo thuận lợi cho đương sự khi chuyển giao hồ sơ có thể không còn tương xứng với những chi phí xã hội phải bỏ ra.

Theo chúng tôi, đây chính là điểm cần được cân nhắc khi áp dụng các quy định chuyển tiếp. Mục đích của việc chuyển giao hồ sơ không phải là thực hiện sự thay đổi về thẩm quyền theo cách máy móc, mà phải bảo đảm việc chuyển giao thực sự nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án và không làm giảm giá trị của những hoạt động tố tụng đã được thực hiện trước đó.

2.3. Mức độ hoàn thành hoạt động tố tụng là tiêu chí bảo đảm áp dụng đúng mục đích của quy định chuyển tiếp

Việc phân biệt các vụ, việc dân sự theo mức độ hoàn thành hoạt động tố tụng không nhằm tạo ra một ngoại lệ đối với khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP, mà là cách tiếp cận để bảo đảm việc áp dụng quy định chuyển tiếp phù hợp với mục đích ban hành của chính Nghị quyết.

Khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP được ban hành trong bối cảnh hệ thống Tòa án được tổ chức lại theo mô hình mới. Bản chất của quy định này là quy định chuyển tiếp nhằm bảo đảm việc giải quyết các vụ, việc dân sự đang được thụ lý không bị gián đoạn bởi sự thay đổi về tổ chức bộ máy. Vì vậy, việc áp dụng quy định này cần được hiểu theo đúng mục đích của quy định chuyển tiếp, tức vừa bảo đảm tính liên tục của hoạt động tố tụng, vừa thực hiện hiệu quả việc phân định lại thẩm quyền theo mô hình tổ chức Tòa án mới.

Đối với tố tụng dân sự, yêu cầu bảo đảm tính liên tục của hoạt động tố tụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi quá trình giải quyết vụ án là chuỗi các hoạt động tố tụng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Kết quả của hoạt động tố tụng sau được hình thành trên cơ sở những hoạt động tố tụng đã được thực hiện trước đó. Do vậy, việc chuyển giao vụ án trong giai đoạn chuyển tiếp cần hạn chế tối đa việc phải thực hiện lại các hoạt động tố tụng đã được tiến hành hợp pháp, trừ trường hợp việc xác minh, thu thập chứng cứ bổ sung là thật sự cần thiết để bảo đảm giải quyết đúng đắn vụ án.

Bên cạnh đó, việc tổ chức lại hệ thống Tòa án không chỉ nhằm thay đổi mô hình tổ chức mà còn hướng đến nâng cao hiệu quả giải quyết án và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân khi tham gia tố tụng. Do đó, việc áp dụng quy định chuyển tiếp cũng cần bảo đảm thực hiện được mục tiêu này, thay vì chỉ duy trì nguyên trạng việc giải quyết các vụ án đã được thụ lý trước thời điểm chuyển đổi. Nếu tất cả các vụ, việc dân sự đã được Tòa án nhân dân cấp tỉnh thụ lý trước ngày 01/7/2025 đều tiếp tục được giải quyết tại cấp tỉnh mà không xem xét đến đặc điểm của từng vụ án thì mục tiêu này cũng chưa được bảo đảm đầy đủ.

Như vậy, việc áp dụng khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP cần bảo đảm đồng thời hai yêu cầu. Thứ nhất, không làm gián đoạn quá trình tố tụng đã được tiến hành hợp pháp và hạn chế việc phải thực hiện lại các hoạt động tố tụng không cần thiết. Thứ hai, bảo đảm hiệu quả của việc phân định lại thẩm quyền theo mô hình tổ chức Tòa án mới. Hai yêu cầu này không loại trừ nhau mà phải được cân bằng trong từng vụ, việc dân sự cụ thể.

Theo chúng tôi, cách tiếp cận nêu trên không phủ nhận giá trị của bất kỳ quan điểm nào đã được nêu trong bài viết đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử mà hướng đến việc bổ sung phương pháp tiếp cận trong việc áp dụng khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP trong từng trường hợp cụ thể. Theo đó, mức độ hoàn thành hoạt động tố tụng không phải là một ngoại lệ của quy định chuyển tiếp mà là tiêu chí để đánh giá liệu việc chuyển giao có còn bảo đảm được mục đích của quy định chuyển tiếp hay không. Chỉ trên cơ sở đánh giá tiêu chí này mới có thể lựa chọn phương án xử lý phù hợp, vừa bảo đảm áp dụng thống nhất quy định của Nghị quyết, vừa tránh việc kéo dài thời gian giải quyết hoặc phát sinh các hoạt động tố tụng không cần thiết.

3. Kiến nghị

Từ những phân tích nêu trên, chúng tôi cho rằng, vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu không phải là sửa đổi quy định tại khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP, mà là thống nhất cách thức áp dụng quy định này trong thực tiễn.

Hiện nay, Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP đã xác định nguyên tắc xử lý các vụ, việc dân sự trong giai đoạn chuyển tiếp, nhưng chưa đưa ra tiêu chí cụ thể để xem xét đối với những trường hợp việc chuyển giao hồ sơ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả giải quyết vụ án. Trong điều kiện thực tiễn giữa các địa phương có sự khác biệt về số lượng án, khoảng cách địa lý và mức độ hoàn thành của từng vụ án, việc thiếu một tiêu chí thống nhất rất dễ dẫn đến cách hiểu và cách áp dụng khác nhau.

Vì vậy, người viết kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu ban hành văn bản hướng dẫn việc áp dụng khoản 1 Điều 4 Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP theo hướng xác định rõ những tiêu chí cần xem xét khi quyết định việc chuyển hay tiếp tục giải quyết các vụ, việc dân sự đã được Tòa án nhân dân cấp tỉnh thụ lý trước ngày 01/7/2025. Trong đó, mức độ hoàn thành hoạt động tố tụng của vụ án cần được coi là một trong những căn cứ quan trọng để đánh giá việc chuyển giao có thực sự bảo đảm hiệu quả tố tụng và phù hợp với mục đích của quy định chuyển tiếp hay không.

Việc có hướng dẫn thống nhất không chỉ góp phần bảo đảm áp dụng pháp luật đồng bộ trong toàn hệ thống Tòa án mà còn hạn chế tình trạng thực hiện lại các hoạt động tố tụng không cần thiết, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, tiết kiệm chi phí tố tụng và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự.

4. Kết luận

Việc xử lý các vụ, việc dân sự trong giai đoạn chuyển tiếp không nên chỉ được quyết định bởi thời điểm thụ lý mà cần đặt trong tổng thể mục đích của quy định chuyển tiếp. Khi việc chuyển giao không làm gián đoạn hoạt động tố tụng và không dẫn đến việc thực hiện lại các hoạt động tố tụng đã được tiến hành hợp pháp thì việc chuyển giao có thể được xem xét. Ngược lại, đối với những vụ án đã cơ bản hoàn thành các hoạt động tố tụng quan trọng, việc tiếp tục để Tòa án đang thụ lý giải quyết sẽ bảo đảm tốt hơn tính liên tục, hiệu quả và tiết kiệm của hoạt động tố tụng.

VI NHẬT HOÀNG (Thẩm phán TAND Khu vực 4 - Khánh Hòa) - ĐỖ THỊ XUÂN LỢI (Thư ký TAND Khu vực 4 - Khánh Hòa)

Ảnh minh họa - Nguồn: Báo BVPL.