Xây dựng hành lang pháp lý hiện đại để bảo vệ sức khỏe Nhân dân

  Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được xác định là một yêu cầu cấp bách nhằm xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, đồng bộ, thống nhất và hiệu quả hơn, bảo đảm sức khỏe Nhân dân, đồng thời tạo môi trường sản xuất, kinh doanh minh bạch, thuận lợi và bền vững.

An toàn thực phẩm là vấn đề chiến lược của quốc gia

Quan điểm xuyên suốt trong quá trình xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là coi an toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề vệ sinh hay tiêu dùng, mà là một nhiệm vụ chiến lược gắn với phát triển con người, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thực tế cho thấy, thực phẩm không bảo đảm an toàn là nguyên nhân của nhiều bệnh lý nguy hiểm, làm gia tăng chi phí y tế, giảm năng suất lao động, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dân số và niềm tin của người tiêu dùng. Đầu tư cho an toàn thực phẩm vì thế chính là đầu tư cho sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của đất nước.

Quan điểm này cũng thống nhất với chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm tại phiên họp về công tác an toàn thực phẩm cuối năm 2025 khi nhấn mạnh rằng nếu không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm thì dù xây dựng thêm nhiều bệnh viện hay đào tạo thêm nhiều bác sĩ cũng không thể giải quyết tận gốc các vấn đề sức khỏe của người dân. Đây được xem là định hướng chính trị quan trọng để xây dựng chính sách mới.

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được xây dựng trên nền tảng của hàng loạt nghị quyết, chỉ thị và kết luận quan trọng của Đảng, Quốc hội và Chính phủ về bảo vệ sức khỏe nhân dân, phát triển nông nghiệp bền vững, chuyển đổi số quốc gia, cải cách thủ tục hành chính và phát triển kinh tế tư nhân.

Điểm nổi bật là yêu cầu đổi mới mô hình quản lý theo hướng thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương; tăng cường phân cấp, phân quyền nhưng đồng thời phải xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp quản lý; khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán và bỏ sót trách nhiệm trong quản lý an toàn thực phẩm như thời gian qua.

Cải cách mạnh phương thức quản lý theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm, đẩy mạnh chuyển đổi số

Một trong những thay đổi có tính nền tảng của dự thảo Luật là chuyển đổi tư duy quản lý. Nếu như trước đây việc quản lý chủ yếu tập trung ở từng công đoạn riêng lẻ thì dự thảo Luật hướng đến kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển, lưu thông đến tiêu dùng.

Theo đó, ngay từ khâu trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, khai thác và giết mổ, các sản phẩm phải đáp ứng các giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế. Trong quá trình sản xuất, nhiều nhóm cơ sở sẽ phải áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến như GMP, HACCP, ISO 22000 hoặc các tiêu chuẩn quốc tế tương đương.

Cách tiếp cận này không chỉ phù hợp với thông lệ quốc tế mà còn giúp kiểm soát nguy cơ ngay từ nguồn gốc, thay vì chỉ xử lý khi sản phẩm đã lưu thông trên thị trường.

Một điểm mới quan trọng khác là thay đổi phương thức quản lý sản phẩm thực phẩm. Theo dự thảo, việc quản lý sẽ dựa trên đánh giá nguy cơ thay vì áp dụng cùng một cơ chế đối với tất cả các loại thực phẩm. Chỉ một số nhóm sản phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dành cho trẻ nhỏ hoặc thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt mới phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành.

Đối với phần lớn các sản phẩm còn lại, doanh nghiệp chỉ cần công bố tiêu chuẩn áp dụng và chịu sự giám sát thông qua cơ chế hậu kiểm trên thị trường. Đây là bước cải cách lớn nhằm giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng nhờ tăng cường thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu, truy xuất nguồn gốc và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Một trong những nội dung được đánh giá mang tính đột phá của dự thảo Luật là xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm. Theo đó, toàn bộ vòng đời của sản phẩm thực phẩm sẽ từng bước được số hóa. Dữ liệu về doanh nghiệp, sản phẩm, quá trình sản xuất, kiểm nghiệm, lưu thông, vi phạm và xử lý sẽ được kết nối liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương.

Việc ứng dụng mã QR, mã vạch, nhãn điện tử, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số sẽ giúp cơ quan quản lý nâng cao khả năng phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm và xử lý nhanh các sự cố về an toàn thực phẩm.

Không chỉ phục vụ quản lý nhà nước, hệ thống dữ liệu này còn tạo điều kiện để người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận thông tin về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm, góp phần xây dựng thị trường minh bạch hơn.

Tăng cường quản lý thực phẩm trên môi trường thương mại điện tử, thức ăn đường phố và suất ăn tập thể

Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với quản lý an toàn thực phẩm. Dự thảo Luật đã bổ sung nhiều quy định nhằm tăng trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh và các nền tảng thương mại điện tử. Theo đó, doanh nghiệp phải công khai các giấy tờ liên quan đến sản phẩm khi kinh doanh trực tuyến; chủ quản nền tảng có trách nhiệm kiểm duyệt thông tin và phải chịu trách nhiệm liên đới nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm soát, để xảy ra thiệt hại cho người tiêu dùng.

Quy định này góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý trong hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số là lĩnh vực đang phát triển rất nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về hàng giả, hàng kém chất lượng và quảng cáo sai sự thật.

Một nội dung đáng chú ý khác là tăng cường quản lý đối với thức ăn đường phố và loại hình cung cấp suất ăn tập thể. Dự thảo tiếp tục kế thừa các quy định hiện hành nhưng đồng thời bổ sung trách nhiệm của người kinh doanh trong việc lưu giữ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm và thông báo hoạt động với chính quyền địa phương.

Đối với chính quyền cấp xã, dự thảo giao thêm nhiều nhiệm vụ như lập danh mục các cơ sở kinh doanh trên địa bàn, tăng cường kiểm tra, giám sát, tiếp nhận phản ánh của người dân, xử lý các vụ ngộ độc thực phẩm và cập nhật thông tin vào hệ thống dữ liệu quốc gia.

Việc tăng cường vai trò của chính quyền cơ sở được kỳ vọng sẽ giúp kiểm soát tốt hơn lĩnh vực vốn có số lượng cơ sở rất lớn và tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ

Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) không hướng tới tăng thêm thủ tục hành chính mà tập trung đổi mới phương thức quản lý. Các doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như GMP, HACCP, ISO 22000, GlobalGAP hoặc các tiêu chuẩn quốc tế tương đương sẽ được hưởng nhiều cơ chế thuận lợi hơn trong hoạt động kiểm tra, kiểm soát.

Đối với hàng nhập khẩu, dự thảo vẫn duy trì ba phương thức kiểm tra gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm; đồng thời mở rộng các trường hợp được miễn hoặc giảm kiểm tra đối với hàng hóa đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và có chứng nhận phù hợp.

Điều này thể hiện sự hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng với mục tiêu cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Có thể thấy, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) không chỉ là sự điều chỉnh các quy định kỹ thuật mà còn phản ánh sự chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy quản lý nhà nước. Từ mô hình quản lý phân tán sang quản lý thống nhất; từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ và hậu kiểm; từ quản lý thủ công sang quản trị bằng dữ liệu số; từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.

Nếu được Quốc hội thông qua, Luật sẽ góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý hiện đại, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ tốt hơn quyền lợi và sức khỏe của người tiêu dùng, đồng thời tạo động lực thúc đẩy sản xuất thực phẩm sạch, phát triển chuỗi giá trị nông sản an toàn và nâng cao vị thế của thực phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đây cũng là bước đi quan trọng trong quá trình xây dựng nền quản trị hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và hướng tới phát triển bền vững trong giai đoạn mới.  

QUANG PHÚC

Ảnh minh họa: KHẢI HOÀN/TCTA.