Hoàn thiện Bộ luật Hình sự đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới

1. Đặt vấn đề

Đầu năm 2016, Nhà nước ta thực hiện chủ trương cải cách tư pháp theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng Khoá XIII tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và các Nghị quyết của Bộ Chính trị như: Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới (Nghị quyết số 27-NQ/TW); Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 05/9/2019 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới (Nghị quyết số 66-NQ/TW); Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước; Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe của Nhân dân; Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cưởng quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường; Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; chỉ đạo của Bộ Chính trị về Đề án “Rà soát, đánh giá những bất cập trong BLHS, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự liên quan đến áp dụng hình phạt tử hình; tăng cường áp dụng biện pháp chuyển đổi từ hình phạt tử hình sang hình phạt tù” (theo Thông báo tại Công văn số 13936-CV/VPTW ngày 25/3/2025 của Văn phòng Ban chấp hành Trung ương),…

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự đang trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sự vận động nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội, quá trình chuyển đổi số quốc gia, hội nhập quốc tế sâu rộng, sự xuất hiện của các loại tội phạm phi truyền thống, tội phạm công nghệ cao, tội phạm xuyên quốc gia, cùng yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013 ⁽¹⁾ đã đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải tiếp tục sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự ⁽²⁾ theo hướng hiện đại, đồng bộ, minh bạch và nhân đạo hơn.

Từ thực tiễn tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự hiện hành, nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn đã bộc lộ những khoảng trống, bất cập. Một số quy định chưa theo kịp sự phát triển của các quan hệ xã hội mới; nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa có cơ chế xử lý tương xứng; một số quy định còn chồng chéo, giao thoa, thiếu thống nhất với pháp luật chuyên ngành; kỹ thuật lập pháp ở nhiều điều luật chưa bảo đảm tính logic, tính minh bạch và khả năng dự báo pháp lý. Trong bối cảnh đó, định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự không chỉ là yêu cầu hoàn thiện công cụ đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà còn là yêu cầu thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và bảo vệ quyền con người.

2. Đổi mới chính sách hình phạt theo hướng nhân đạo, hiện đại và giảm lệ thuộc vào hình phạt tước tự do

Một trong những định hướng lớn của lần sửa đổi Bộ luật Hình sự này (năm 2026), là tiếp tục đổi mới chính sách hình phạt theo hướng giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tù, mở rộng các hình phạt và biện pháp không tước tự do, tăng cường khả năng phục hồi, tái hòa nhập xã hội của người phạm tội ⁽³⁾.

Thực tiễn thi hành án hình sự cho thấy, việc áp dụng quá phổ biến hình phạt tù ngắn hạn không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả phòng ngừa cao. Trong nhiều trường hợp, việc cách ly người phạm tội khỏi xã hội lại tạo ra những hệ quả xã hội tiêu cực như đứt gãy quan hệ gia đình, mất việc làm, suy giảm khả năng tái hòa nhập, gia tăng nguy cơ tái phạm và tạo áp lực lớn đối với hệ thống trại giam. Chính vì vậy, xu hướng cải cách pháp luật hình sự hiện đại đều hướng tới mở rộng các chế tài ngoài tù giam, coi đây là công cụ cân bằng giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật.

Việc bổ sung cơ chế quyết định hình phạt tiền thay cho hình phạt tù trong một số trường hợp thể hiện rõ tư duy lập pháp này. Chính sách mới không chỉ làm sâu sắc hơn nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt, mà còn góp phần chuyển hóa tư duy xử lý từ “trừng trị thuần túy” sang “phục hồi và tái hòa nhập”. Trong các vụ án kinh tế, thương mại hoặc các trường hợp phạm tội lần đầu, tính chất nguy hiểm không lớn, việc áp dụng hình phạt tiền có khả năng tác động trực tiếp đến lợi ích kinh tế mà người phạm tội hướng tới, đồng thời giảm gánh nặng cho hệ thống thi hành án hình sự.

Cùng với đó, việc mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ, bổ sung hình phạt “lao động công ích”, áp dụng giám sát điện tử đối với người chấp hành án tại cộng đồng cho thấy định hướng chuyển mạnh từ mô hình “giam giữ” sang mô hình “quản lý tại cộng đồng” ⁽⁴⁾. Đây là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời phù hợp với yêu cầu xây dựng nền tư pháp nhân văn, lấy giáo dục và phục hồi làm trọng tâm.

Tuy nhiên, việc mở rộng các chế tài ngoài tù giam cũng đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện đồng bộ cơ chế quản lý, giám sát, thi hành án và bảo đảm an toàn xã hội. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu, các biện pháp này có thể làm giảm hiệu quả răn đe hoặc tạo tâm lý coi nhẹ pháp luật. Do đó, cùng với sửa đổi Bộ luật Hình sự cần đồng thời sửa đổi Luật Thi hành án hình sự, xây dựng hệ thống dữ liệu quản lý người chấp hành án tại cộng đồng, tăng cường năng lực của chính quyền cơ sở và cơ quan thi hành án.

Đáng chú ý, định hướng bổ sung quy định lượng hình theo hướng xem xét giảm nhẹ trong trường hợp người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, khắc phục toàn bộ hậu quả cũng phản ánh xu hướng lấy phục hồi thiệt hại làm trung tâm. Đây không chỉ là cơ chế khuyến khích hợp tác tố tụng, thu hồi tài sản, mà còn góp phần giảm đối đầu giữa Nhà nước và người phạm tội, thúc đẩy công lý phục hồi trong tố tụng hình sự hiện đại ⁽⁵⁾.

3. Hoàn thiện các tình tiết định tội, định khung hình phạt nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự báo của pháp luật

Một trong những hạn chế lớn của Bộ luật Hình sự hiện hành là sự tồn tại của nhiều dấu hiệu định tính, khó lượng hóa, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Những cụm từ như “gây hậu quả nghiêm trọng”, “gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự”, “thu lợi bất chính lớn”, “quy mô lớn”… trong nhiều trường hợp tạo ra khoảng trống diễn giải quá rộng, dẫn đến nguy cơ tùy nghi trong áp dụng pháp luật.

Việc sửa đổi theo hướng cụ thể hóa các tình tiết định tính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc bảo đảm nguyên tắc pháp quyền trong luật hình sự. Pháp luật hình sự hiện đại không chỉ yêu cầu “có luật” mà còn yêu cầu “luật phải rõ ràng, minh bạch và có khả năng dự báo” ⁽⁶⁾. Khi các dấu hiệu định tội và định khung được mô tả cụ thể hơn, khả năng nhận thức pháp luật của người dân và doanh nghiệp sẽ được nâng cao; đồng thời giảm nguy cơ oan sai, giảm chênh lệch trong áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Một nội dung đáng chú ý khác là định hướng rà soát và loại bỏ một số dấu hiệu nhân thân như “đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm”, “đã bị kết án chưa được xóa án tích mà còn vi phạm” khỏi cấu thành cơ bản của một số tội danh. Đây là bước đi mang tính phi hình sự hóa đối với những hành vi có tính nguy hiểm không lớn, phù hợp với xu hướng hạn chế can thiệp hình sự vào các quan hệ xã hội có thể xử lý bằng biện pháp hành chính, dân sự hoặc kỷ luật ⁽⁷⁾.

Song song với đó là việc điều chỉnh các mức định lượng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi nhanh chóng, nhiều mức định lượng trong Bộ luật Hình sự đã trở nên lạc hậu, không còn phù hợp với thực tiễn. Việc tăng mức định lượng tài sản đối với một số tội xâm phạm sở hữu và tội phạm kinh tế là cần thiết để tránh hình sự hóa các vi phạm nhỏ. Ngược lại, việc giảm mức định lượng trong các tội phạm môi trường thể hiện rõ chủ trương “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế” ⁽⁸⁾, phù hợp với định hướng phát triển bền vững được xác định trong Văn kiện Đại hội XIII và XIV của Đảng.

4. Bổ sung các tội danh mới đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay

Sự phát triển của khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang làm xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm mới mà Bộ luật Hình sự hiện hành chưa bao quát được. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý, làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Định hướng bổ sung các tội danh và hành vi mới lần này phản ánh rõ yêu cầu hiện đại hóa pháp luật hình sự Việt Nam. Nhiều hành vi mới được đề xuất hình sự hóa như: gián điệp mạng, khủng bố mạng, phát tán deepfake, thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi, rửa tiền bằng tiền điện tử, xâm phạm dữ liệu cá nhân, lợi dụng trí tuệ nhân tạo để thực hiện tội phạm, vi phạm bí mật thương mại, khai thác thủy sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt… ⁽⁹⁾

Đây không đơn thuần là sự mở rộng phạm vi điều chỉnh của luật hình sự, mà còn là yêu cầu nội luật hóa các điều ước quốc tế và các khuyến nghị quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trong bối cảnh Việt Nam đang chịu áp lực từ các cơ chế đánh giá quốc tế như FATF, APG, IUU…, việc hoàn thiện các quy định về chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yêu cầu chiến lược về kinh tế, tài chính và đối ngoại.

Đặc biệt, những nội dung liên quan đến phòng, chống tội phạm công nghệ cao và bảo vệ dữ liệu cá nhân cho thấy pháp luật hình sự Việt Nam đang từng bước thích ứng với xã hội số ⁽¹⁰⁾. Trong kỷ nguyên dữ liệu, thông tin cá nhân, tài sản số và hệ thống dữ liệu quốc gia đã trở thành khách thể pháp lý đặc biệt quan trọng cần được bảo vệ bằng các chế tài hình sự đủ mạnh.

Bên cạnh đó, việc bổ sung các quy định liên quan đến mua bán thai nhi, hành vi tận diệt động vật bằng xung điện, hóa chất, hành vi gây ô nhiễm tiếng ồn, độ rung, mùi vượt chuẩn… phản ánh sự dịch chuyển của tư duy hình sự từ bảo vệ các lợi ích truyền thống sang bảo vệ các giá trị xã hội mới như môi trường sống, dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và an ninh sinh học.

5. Mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Việc tiếp tục mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là bước phát triển tất yếu của pháp luật hình sự hiện đại. Thực tiễn cho thấy, nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội hiện nay được thực hiện thông qua cơ cấu tổ chức doanh nghiệp, với nguồn lực tài chính lớn và mức độ tác động nghiêm trọng hơn rất nhiều so với hành vi phạm tội của cá nhân.

Bộ luật Hình sự hiện hành mới chỉ quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 33 tội danh, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực môi trường và kinh tế. Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực khác như thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai, tín dụng, dữ liệu, cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản… vẫn chưa có cơ chế xử lý tương xứng đối với pháp nhân thương mại.

Việc mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm doanh nghiệp, mà còn bảo đảm nguyên tắc công bằng trong xử lý hình sự. Trong nhiều trường hợp, nếu chỉ xử lý cá nhân mà không xử lý pháp nhân sẽ dẫn đến tình trạng “cá nhân chịu trách nhiệm thay cho tổ chức”, trong khi lợi ích phạm tội thuộc về doanh nghiệp.

Mặt khác, việc hoàn thiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại cũng góp phần lành mạnh hóa môi trường đầu tư và kinh doanh, tạo sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Đây cũng là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi tiêu chuẩn tuân thủ pháp luật, chống rửa tiền, chống tham nhũng và trách nhiệm doanh nghiệp ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc.

6. Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp - Bộ luật Hình sự phải tập trung vào tội phạm, hình phạt, căn cứ trách nhiệm hình sự và chính sách xử lý

Một nội dung có ý nghĩa nền tảng trong lần sửa đổi này là hoàn thiện kỹ thuật lập pháp nhằm bảo đảm tính logic, tính thống nhất và tính khoa học của Bộ luật Hình sự ⁽¹¹⁾.

Thực tiễn áp dụng cho thấy nhiều quy định hiện hành còn chồng chéo, thiếu thống nhất với các luật chuyên ngành và luật tố tụng; nhiều điều luật có cấu trúc chưa hợp lý; nhiều khung hình phạt quá rộng hoặc gối khung; nhiều tội danh chưa được mô tả đầy đủ dấu hiệu khách quan dẫn đến khó phân biệt trong thực tiễn định tội.

Việc sửa đổi theo hướng quy định rõ dấu hiệu cấu thành tội phạm, phân định rạch ròi giữa các tội danh, thu hẹp tình trạng giao thoa giữa các điều luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bảo đảm nguyên tắc “một hành vi chỉ bị xử lý về một tội danh”. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật mà còn góp phần phòng ngừa tiêu cực trong hoạt động tố tụng.

Bên cạnh đó, việc loại bỏ các quy định mang tính “luật hình thức” khỏi Bộ luật Hình sự để chuyển sang Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự là hướng đi phù hợp với nguyên tắc phân định giữa luật nội dung và luật thủ tục trong kỹ thuật lập pháp hiện đại.

Việc rà soát các khung hình phạt quá rộng, tình trạng gối khung, các thuật ngữ thiếu thống nhất cũng cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng lập pháp đang được đặt ra một cách nghiêm túc. Một Bộ luật Hình sự hiện đại không chỉ nghiêm minh mà còn phải rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng và có khả năng dự báo cao.

7. Kết luận

Có thể thấy, định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này (năm 2026) mang tính toàn diện, sâu rộng và phản ánh rõ tư duy cải cách pháp luật hình sự trong bối cảnh mới. Những sửa đổi được đề xuất không chỉ nhằm tăng cường hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn hướng tới xây dựng một nền tư pháp hình sự hiện đại, nhân đạo, minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Từ góc độ lý luận, đây là bước tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người và quyền công dân trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Từ góc độ thực tiễn, các sửa đổi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, bảo đảm môi trường đầu tư an toàn, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường năng lực hội nhập quốc tế và thích ứng với các thách thức an ninh phi truyền thống trong kỷ nguyên số ⁽¹²⁾.

Tuy nhiên, để các chính sách sửa đổi thực sự đi vào cuộc sống, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm tính đồng bộ giữa Bộ luật Hình sự với các luật chuyên ngành; tăng cường chất lượng đánh giá tác động chính sách; nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm tạo sự đồng thuận xã hội trong quá trình triển khai thi hành.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững, chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự chính là một trong những điều kiện quan trọng để xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, nền tư pháp chuyên nghiệp và một xã hội trật tự, an toàn, công bằng, nhân văn.

Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an lấy ý kiến công khai đến hết ngày 07/5/2026. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XVI.

HẢI CHÂU - QUANG PHÚC

Tài liệu tham khảo

 ⁽¹⁾ Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.

⁽²⁾ Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.

⁽³⁾ Định hướng cải cách tư pháp trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng.

⁽⁴⁾ So sánh xu hướng quốc tế về hình phạt không tước tự do (UNODC, 2020).

⁽⁵⁾ Lý thuyết công lý phục hồi trong luật hình sự hiện đại.

⁽⁶⁾ Nguyên tắc “tính xác định của luật hình sự” (principle of legality).

⁽⁷⁾ Chính sách phi hình sự hóa trong khoa học luật hình sự hiện đại.

⁽⁸⁾ Quan điểm phát triển bền vững trong Văn kiện Đại hội XIII, XIV.

⁽⁹⁾ Khuyến nghị của FATF và APG về chống rửa tiền.

⁽¹⁰⁾ Báo cáo về tội phạm công nghệ cao toàn cầu (Interpol, 2023).

⁽¹¹⁾ Nguyên tắc kỹ thuật lập pháp trong xây dựng luật hình sự.

⁽¹²⁾ Định hướng cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Tổng Bí thư Tô Lâm chủ trì Phiên họp thứ hai, Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật. Ảnh: ĐĂNG KHOA