Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Người bị thiệt hại được quyền lựa chọn cơ quan giải quyết

 Ngày 23/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật số 15/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, với 470/471 đại biểu Quốc hội có mặt biểu quyết tán thành, đạt tỷ lệ 99,8%. Luật được ban hành nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân; đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.

Bảo đảm quyền yêu cầu bồi thường của người bị thiệt hại

Một trong những mục tiêu quan trọng của Luật là nâng cao hiệu quả công tác bồi thường nhà nước, đáp ứng tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra. Việc sửa đổi Luật còn hướng đến nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ; góp phần phòng ngừa hành vi vi phạm trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Các quy định mới đồng thời đẩy mạnh cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính, ứng dụng chuyển đổi số và bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy nhà nước sau sắp xếp, phân cấp, phân quyền.

Luật gồm 3 điều. Trong đó, Điều 1 gồm 32 khoản, sửa đổi, bổ sung 37/78 điều và bãi bỏ 2/78 điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017; Điều 2 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và Luật Quản lý thuế; Điều 3 quy định về hiệu lực thi hành. Luật xác định việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, trừ trường hợp Quốc hội có quy định khác về phạm vi trách nhiệm bồi thường trong các lĩnh vực quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án.

Quy định này làm rõ thẩm quyền quyết định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Khi Quốc hội bổ sung trường hợp làm phát sinh trách nhiệm bồi thường, các quy định liên quan về căn cứ xác định trách nhiệm, thiệt hại được bồi thường, quyền và nghĩa vụ của người bị thiệt hại, cơ quan giải quyết cũng như thủ tục bồi thường được áp dụng đầy đủ, thống nhất. Trong hoạt động tố tụng hình sự, Luật sửa đổi nguyên tắc lựa chọn cơ quan giải quyết theo hướng mở rộng quyền của người yêu cầu bồi thường. Theo đó, người bị thiệt hại có thể đề nghị cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết. Cơ chế này tương đồng với phương thức giải quyết trong hoạt động quản lý hành chính và thi hành án, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người bị thiệt hại bảo vệ quyền lợi của mình.

Mở rộng phạm vi trách nhiệm trong quản lý hành chính, đơn giản hóa trình tự, thủ tục giải quyết

Đáng chú ý, Luật bổ sung quyền được Nhà nước bồi thường đối với người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng, áp dụng không kịp thời hoặc áp dụng không đúng biện pháp bảo vệ, dẫn đến thiệt hại. Quy định này thể chế hóa Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/01/2025 của Bộ Chính trị về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ người dũng cảm phát hiện, phản ánh và đấu tranh với hành vi sai phạm; đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc áp dụng các biện pháp bảo vệ.

Luật cũng bổ sung một số hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, đồng thời điều chỉnh các quy định liên quan để khắc phục bất cập và bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống pháp luật. Các quy định về hồ sơ và thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường được sửa đổi tương đối toàn diện, đặt quyền, lợi ích hợp pháp của người yêu cầu bồi thường ở vị trí trung tâm.

Cơ quan giải quyết phải ra quyết định giải quyết bồi thường trong mọi trường hợp, kể cả khi thương lượng thành hoặc không thành. Đối với tài liệu đã có trong hồ sơ hoặc cơ sở dữ liệu của cơ quan nhà nước, cơ quan giải quyết có trách nhiệm tự thu thập, không được yêu cầu người dân cung cấp lại. Nếu hồ sơ được gửi không đúng thẩm quyền, cơ quan tiếp nhận phải chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết, thay vì yêu cầu người dân thực hiện lại thủ tục. Luật cũng xác định thương lượng là quyền của người yêu cầu bồi thường, không phải thủ tục bắt buộc; đồng thời quy định cụ thể trình tự giải quyết lại yêu cầu bồi thường. Những sửa đổi này góp phần giảm chi phí tuân thủ, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và rút ngắn quá trình khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại.

Quy định linh hoạt về trách nhiệm hoàn trả

Luật tiếp tục cải cách quy trình cấp kinh phí và chi trả tiền bồi thường theo hướng đơn giản, nhanh chóng, phù hợp với pháp luật về ngân sách nhà nước. Cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại được sử dụng kinh phí đã cấp từ đầu năm để chi trả, không phải thực hiện lại thủ tục đề nghị cấp kinh phí bồi thường. Trong thời hạn 2 ngày làm việc kể từ ngày quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực, cơ quan này phải thông báo cho người yêu cầu về việc chi trả tiền bồi thường.

Quy định mới khắc phục tình trạng kéo dài thời gian thanh toán sau khi trách nhiệm bồi thường đã được xác định, bảo đảm quyết định giải quyết được thi hành kịp thời trên thực tế. Bên cạnh trách nhiệm của Nhà nước đối với người bị thiệt hại, Luật tiếp tục xác định trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại. Tuy nhiên, cơ chế hoàn trả được hoàn thiện theo hướng phù hợp hơn với tính chất, mức độ lỗi và hoàn cảnh cụ thể.

Luật bổ sung căn cứ giảm mức hoàn trả hoặc miễn hoàn trả đối với người thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo; người lập công lớn, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn. Quy định này vừa bảo đảm kỷ luật, trách nhiệm công vụ, vừa khuyến khích cán bộ năng động, sáng tạo và bảo đảm tính nhân văn trong áp dụng pháp luật.

Về quản lý nhà nước, Chính phủ thống nhất quản lý công tác bồi thường trên phạm vi cả nước; Bộ Tư pháp là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thực hiện nhiệm vụ này; Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện quản lý tại địa phương. Luật cũng bổ sung nhiệm vụ chỉ đạo chuyển đổi số và phân quyền một số nhiệm vụ quản lý cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Đối với yêu cầu bồi thường đã được thụ lý trước ngày 01/3/2027 nhưng chưa giải quyết xong, về nguyên tắc tiếp tục áp dụng Luật năm 2017. Tuy nhiên, những công việc, thủ tục chưa có kết quả được áp dụng quy định mới nếu có lợi hơn cho người yêu cầu bồi thường hoặc người có trách nhiệm hoàn trả, trừ khi họ đề nghị không áp dụng.

Với những sửa đổi đồng bộ, Luật số 15/2026/QH16 không chỉ hoàn thiện cơ chế khắc phục thiệt hại do hoạt động công vụ gây ra mà còn tăng cường trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và kỷ luật hành chính. Đây là bước tiến quan trọng trong xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, trách nhiệm, lấy việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân làm yêu cầu xuyên suốt. 

QUANG PHÚC

Người bị thiệt hại có thể lựa chọn cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại hoặc Tòa án để giải quyết yêu cầu bồi thường - Ảnh: KHẢI HOÀN/TCTA.