Quảng cáo mỹ phẩm có công dụng điều trị bệnh: Ranh giới nào giữa xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự?

Khi mỹ phẩm được quảng bá như thuốc điều trị

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và hoạt động livestream bán hàng đã làm thay đổi căn bản phương thức quảng bá mỹ phẩm. Không khó để bắt gặp các nội dung giới thiệu sản phẩm với những cam kết như “trị nám tận gốc”, “điều trị viêm da”, “chữa mụn nội tiết”, thậm chí “phục hồi da nhiễm corticoid”.

Theo quy định pháp luật hiện hành, mỹ phẩm không phải là thuốc và không có chức năng điều trị bệnh. Việc quảng cáo mỹ phẩm với công dụng điều trị là hành vi vi phạm. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn các trường hợp vẫn bị xử lý bằng biện pháp hành chính như phạt tiền, buộc tháo gỡ nội dung quảng cáo hoặc thu hồi sản phẩm.

Xử phạt Công ty TNHH Thẩm mỹ Zacy do kinh doanh sản phẩm có công thức không đúng với hồ sơ công bố và quảng cáo gây hiểu nhầm về công dụng.

Năm 2025, cơ quan quản lý đã xử phạt nhiều doanh nghiệp kinh doanh mỹ phẩm vì quảng cáo vượt quá nội dung công bố hoặc ghi nhãn không đúng thực tế. Đáng chú ý, Cục Quản lý Dược đã xử phạt Công ty TNHH Thẩm mỹ Zacy do kinh doanh sản phẩm có công thức không đúng với hồ sơ công bố và quảng cáo gây hiểu nhầm về công dụng. Cùng năm, một số lô kem chống nắng bị buộc thu hồi do chỉ số chống nắng thực tế không đạt như ghi trên nhãn.

Những trường hợp này cho thấy cơ chế xử phạt hành chính vẫn là biện pháp chủ yếu trong quản lý hoạt động quảng cáo mỹ phẩm. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi quảng cáo sai sự thật đều chỉ dừng lại ở trách nhiệm hành chính.

Khi quảng cáo trở thành thủ đoạn gian dối

Thực tiễn năm 2025 cũng ghi nhận những vụ việc có dấu hiệu chuyển hóa sang trách nhiệm hình sự khi hành vi quảng cáo gắn với yếu tố gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc thu lợi bất chính lớn.

Khởi tố về hành vi buôn lậu đối với bà Phan Thị Mai và một số cá nhân liên quan.

Điển hình là vụ án liên quan hệ thống Thẩm mỹ viện Mailisa, trong đó cơ quan điều tra đã khởi tố về hành vi buôn lậu đối với bà Phan Thị Mai và một số cá nhân liên quan. Theo thông tin công khai, hoạt động nhập lậu và phân phối mỹ phẩm với quy mô lớn được thực hiện thông qua mạng lưới doanh nghiệp, kết hợp quảng bá rộng rãi sản phẩm trên thị trường. Dù tội danh khởi tố là buôn lậu, vụ việc cho thấy mối liên hệ giữa hoạt động kinh doanh trái phép, quảng bá sản phẩm gây hiểu nhầm và mục đích thu lợi bất chính có tổ chức.

Ở góc độ khác, dư luận cũng quan tâm đến vụ án dự kiến được Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh đưa ra xét xử trong năm 2025 liên quan đến hành vi “Lừa dối khách hàng” trong hoạt động quảng cáo sản phẩm thực phẩm qua livestream, với sự tham gia của một số người có ảnh hưởng trên mạng xã hội như Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs và Hằng Du Mục. Vụ việc này, dù không thuộc lĩnh vực mỹ phẩm thuần túy, nhưng phản ánh rõ xu hướng xem xét trách nhiệm pháp lý của người tham gia quảng cáo khi thông tin đưa ra không đúng bản chất sản phẩm.

Các bị cáo Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs và Hằng Du Mục tại phiên xét xử.

Các vụ việc nêu trên cho thấy, khi quảng cáo không chỉ là hành vi vi phạm nội dung mà còn được sử dụng như một phương tiện gian dối nhằm làm cho người tiêu dùng tin tưởng và giao tài sản, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét trách nhiệm hình sự.

Phân định ranh giới: Không hình sự hóa, nhưng cũng không bỏ lọt tội phạm

Trong việc xác định ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự, yếu tố cốt lõi là “thủ đoạn gian dối” và “ý thức chiếm đoạt”.

Nếu nội dung quảng cáo chỉ phóng đại trong giới hạn nhất định, chưa làm thay đổi bản chất sản phẩm và không có chứng cứ cho thấy chủ thể cố ý đánh lừa để chiếm đoạt tài sản, thì việc xử lý hành chính là phù hợp. Ngược lại, nếu chủ thể biết rõ sản phẩm không có công dụng điều trị nhưng vẫn khẳng định chắc chắn, sử dụng hình ảnh chuyên gia, cơ sở y tế hoặc tài liệu giả mạo nhằm tạo niềm tin sai lệch, thì có thể cấu thành hành vi gian dối.

Thực tiễn xét xử đòi hỏi phải chứng minh được mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gian dối và việc người tiêu dùng giao tài sản. Đây là vấn đề phức tạp trong bối cảnh giao dịch trực tuyến diễn ra nhanh chóng và trên diện rộng. Bên cạnh đó, việc thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử - bao gồm video livestream, bài đăng mạng xã hội, dữ liệu giao dịch - đặt ra yêu cầu cao về nghiệp vụ tố tụng.

Thống kê của lực lượng quản lý thị trường trong năm 2025 cho thấy hàng chục nghìn vụ vi phạm liên quan hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và kinh doanh trên môi trường thương mại điện tử đã bị xử lý. Điều này phản ánh mức độ phổ biến và phức tạp của vi phạm trong lĩnh vực quảng cáo và kinh doanh sản phẩm chăm sóc sức khỏe, đồng thời cho thấy chỉ một phần nhỏ các vụ việc có đủ dấu hiệu để chuyển hóa thành vụ án hình sự.

Từ thực tiễn đó, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, đánh giá đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm trước khi quyết định truy cứu trách nhiệm hình sự. Tránh tình trạng hình sự hóa quan hệ kinh tế - dân sự, nhưng cũng không để lọt các hành vi lợi dụng quảng cáo để chiếm đoạt tài sản, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xâm hại trật tự quản lý kinh tế.

Việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn xét xử và xây dựng tiêu chí phân định rõ ràng giữa vi phạm hành chính và tội phạm trong lĩnh vực quảng cáo mỹ phẩm có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Mai Ngọc