Nghĩa vụ tôn trọng các cam kết về sức khỏe công cộng trong Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA

1. Cơ sở pháp lý quốc tế về quyền được bảo vệ và chăm sóc sức khỏe

Quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe là mối quan tâm chung toàn cầu, được biết đến rộng rãi từ sau Hiến chương của tổ chức Y tế tế giới (WHO) năm 1946. Theo đó khẳng định “Bảo vệ sức khỏe là quyền cơ bản của mọi người, không phân biệt chủng tộc, tôn giáo, quan điểm chính trị, điều kiện kinh tế hay xã hội”. Hàng loạt văn kiện nhân quyền quốc tế khác cũng tái khẳng định quyền này như Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người 1948 (Điều 25), Công ước quốc tế về các quyền kinh tế - xã hội - văn hóa 1966 (ICESCR - Điều 12), Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (Điều 12, 14), Công ước về quyền trẻ em (Điều 23, 24), ... Theo giải thích của Ủy ban giám sát Công ước ICESCR, quyền về sức khỏe không chỉ giới hạn trong phạm vi quyền được chăm sóc y tế mà còn bao gồm các điều kiện kinh tế, xã hội khác mà giúp con người có được đời sống khỏe mạnh, bao gồm lương thực, dinh dưỡng, nhà ở, nước uống, vệ sinh, môi trường làm việc an toàn, tiếp cận thông tin và giáo dục về sức khỏe, ...[1]. Việc bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe được gắn với trách nhiệm của Nhà nước trong tôn trọng, bảo vệ và ngày càng thúc đẩy khả năng thụ hưởng quyền này của mọi người dân.

2. Tuyên bố Doha: điểm tựa cân bằng giữa sở hữu trí tuệ và sức khỏe cộng đồng

Tại Hội nghị Bộ trưởng các nước thành viên WTO được tổ chức tại Doha tháng 11 năm 2001 đã thông qua Tuyên bố Doha về các quy định của Hiệp định TRIPS2 và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Trong đó, chính phủ các nước thành viên WTO nhấn mạnh về việc cần hiểu và thực thi Hiệp định TRIPS theo hướng hỗ trợ bảo vệ sức khỏe cộng đồng thông qua việc thúc đẩy khả năng tiếp cận dược phẩm. Đây có thể được coi là một nỗ lực lớn của các quốc gia thành viên WTO trong việc xác lập sự cân bằng giữa bảo hộ sáng chế dược phẩm với quyền tiếp cận dược phẩm nhằm giảm thiểu đáng kể sự mâu thuẫn giữa bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) với quyền chăm sóc sức khỏe - một trong những quyền con người cơ bản đã được thừa nhận. Có thể coi đây là nỗ lực của các quốc gia đang phát triển trong việc hướng trọng tâm của hoạt động bảo hộ sáng chế tới nâng cao sức khỏe cộng đồng. Tại Tuyên bố Doha, trên cơ sở thừa nhận các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng đang ảnh hưởng xấu tới các nước đang phát triển và kém phát triển nhất, đặc biệt là những vấn đề gây nên bởi HIV/AIDS, bệnh lao, sốt rét và các bệnh dịch khác cũng như thừa nhận tầm quan trọng của bảo hộ quyền SHTT trong việc phát triển các loại thuốc mới và sự ảnh hưởng đến giá thuốc, các quốc gia thành viên thống nhất trong việc thừa nhận rằng Hiệp định TRIPS không và không nên cản trở các thành viên tiến hành các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bởi vậy, các quốc gia thành viên khẳng định Hiệp định TRIPS có thể và cần phải được giải thích và thực hiện theo hướng khuyến khích quyền của các thành viên WTO trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đặc biệt là trong việc giúp đỡ tất cả mọi người tiếp cận các loại thuốc mới3.

3. Các cơ chế linh hoạt trong việc thực thi nghĩa vụ bảo hộ sáng chế

Thực hiện cam kết trên, các quốc gia thành viên cam kết giữ nguyên những thỏa thuận của TRIPS với những áp dụng linh hoạt, cụ thể như sau:

- Áp dụng các thông lệ về giải thích công pháp quốc tế, mỗi điều khoản của Hiệp định TRIPS phải được soi chiếu dưới ánh sáng của đối tượng và mục đích của Hiệp định như được thể hiện tại các mục tiêu và nguyên tắc của nó.

- Mỗi thành viên có quyền cấp giấy phép bắt buộc và quyền tự do xác định cơ sở cấp các loại giấy phép như vậy.

- Mỗi thành viên có quyền xác định những vấn đề gì gây nên tình trạng khẩn cấp quốc gia hoặc các tình trạng cực kỳ khẩn cấp khác, các tình trạng này được hiểu là các thời kỳ khó khăn về sức khỏe cộng đồng, bao gồm cả các khó khăn liên quan đến HIV/AIDS, bệnh lao, sốt rét và các bệnh dịch khác, có thể được hiểu là các tình trạng khẩn cấp hoặc cực kỳ khẩn cấp khác.

- Kết quả của các điều khoản của Hiệp định TRIPS liên quan đến khai thác quyền sở hữu trí tuệ là các Thành viên được phép tự do thiết lập cơ chế riêng của mình trong việc khai thác các quyền đó vô điều kiện, theo các điều khoản về tối huệ quốc (MFN) và đối xử quốc gia quy định tại các Điều 3 và 44.

4. Nghĩa vụ tôn trọng sức khỏe cộng đồng trong các CPTPP và EVFTA thế hệ mới

Trong bối cảnh đã phân tích ở trên, các quy định của FTA5 thế hệ mới, trong đó có CPTPP và EVFTA lại một lần nữa trở thành đối tượng được quan tâm của các tổ chức quốc tế cũng như những thiết chế về bảo vệ quyền con người, trong đó có vần đề về quyền tiếp cận với các sản phẩm y tế. Những phân tích hệ thống và mang tính chất phản biện đối với những tác động của các quy định trong FTA thế hệ mới tới việc giải quyết vấn đề tiếp cận sản phẩm thuốc trong Báo cáo đặc biệt của Ủy ban về quyền con người của WHO cũng đã thể hiện mối quan tâm đặc biệt tới thực tiễn áp dụng các quy định trong FTA thế hệ mới6. Do vậy, khẳng định trong Tuyên bố Doha về việc “Hiệp định TRIPS không và sẽ không ngăn cản các quốc gia thành viên được áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tái khẳng định quyền của quốc gia thành viên WTO sử dụng một cách đầy đủ những quy định linh hoạt của Hiệp định TRIPS cho mục đích trên”7 lại càng trở nên có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh thực thi các FTA thế hệ mới, đặc biệt là CPTPP và EVFTA.

Trong Hiệp định CTTPP, quy định tại Điều 18.6 thể hiện sự ràng buộc chặt chẽ với Tuyên bố về Hiệp định TRIPS và sức khỏe công cộng thông qua cam kết về việc các nghĩa vụ của Chương 18 (về SHTT) không và không nên ngăn cản một bên thực hiện các biện pháp để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đồng thời, CPTPP khẳng định rằng các cam kết về SHTT có thể và nên được hiểu và thực hiện nhằm mục đích ủng hộ quyền của mỗi bên trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đặc biệt là thúc đẩy việc tiếp cận thuốc của người dân, mỗi thành viên đều có quyền xác định thế nào là một tình trạng khẩn cấp quốc gia hoặc các tình huống cực kỳ khẩn cấp khác, trong đó khủng hoảng y tế công cộng, bao gồm cả những trường hợp liên quan đến HIV/AIDS, bệnh lao, sốt rét và các bệnh dịch khác, có thể tiêu biểu cho một trường hợp khẩn cấp quốc gia hoặc các tình huống cực kỳ khẩn cấp khác.

Khác với CPTPP, Hiệp định EVFTA không có những quy định cụ thể liên quan đến cơ chế bảo hộ đối với sáng chế. Tuy nhiên, Chương về SHTT của Hiệp định dành hẳn Điều 18.2 đề cập tới mối quan hệ giữa bảo hộ sáng chế và y tế công cộng. Trong đó, tại Điều 12.39 Hiệp định dẫn chiếu đến tầm quan trọng của Tuyên bố của Hội đồng bộ trưởng về Hiệp định TRIPS và sức khỏe cộng đồng tại Hội nghị Doha ngày 14/11/2001 của WTO, trong đó nhấn mạnh các bên có quyền dựa trên tuyên bố Doha để giải thích các quyền và nghĩa vụ về SHTT được quy định trong Hiệp định. Ngoài ra, các bên cũng sẽ tuân thủ Quyết định của Đại hội đồng WTO ngày 30/8/2003 về việc thi hành khoản 6 của Tuyên bố Doha về Hiệp định TRIPS và sức khỏe cộng đồng. Như vậy, so với CPTPP, EVFTA có những linh hoạt nhất định để bảo đảm lợi ích của công chúng, khẳng định mỗi Bên có quyền giải thích và thi hành nghĩa vụ bảo hộ về sáng chế phù hợp với Tuyên bố Doha về Hiệp định TRIPS và sức khỏe cộng đồng.

ĐẶNG THỊ MỸ HẠNH (Trường Đại học Luật, ĐHQGHN)